Tarixin hökmü və işğalın ağır bədəli: Ermənistanın iqtisadi və mənəvi təcridi
Tarix heç vaxt ədalətsizliyi və haqsız iddiaları cavabsız qoymur. 1988-ci ildən etibarən Azərbaycana qarşı baş qaldıran bədnam ərazi iddiaları və təcavüzkar siyasət, əslində, Ermənistanın öz əlləri ilə qazdığı dərin bir sərasiməqən — geosiyasi dalana çevrildi. Hər bir əməlin öz bəhrəsi, hər bir yanlış siyasətin isə ağır bədəli olduğu kimi, bu otuzillik düşməncəm mövqe də qonşu ölkəni həm madi, həm də mənəvi cəhətdən tamamilə puç etdi.
İqtisadi Dalan və İtirilmiş Tarixi Şanslar
Haqqın və ədalətin yolundan azaraq qonşuya qılınc qaldıranlar, əslində, öz gələcəklərinə zərbə endirdilər. Zəmanənin tələbi sülh və əməkdaşlıq ikən, Ermənistan sərhədləri qıfıllayaraq özünü təkzibolunmaz tranzit üstünlüklərindən məhrum etdi. Qlobal miqyaslı iqtisadi layihələrə nəzər salanda insan istər-istəməz dərindən düşünür: əgər sağlam təməlli yaxşı qonşuluq siyasəti olsaydı, əsrin layihəsi olan Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) əsas neft kəməri məntiqi olaraq «Bakı-İrəvan-Ceyhan» xətti ilə keçə bilərdi. Lakin bu fürsət təкcə coğrafi deyil, həm də mənəvi baxımdan qurban verildi. Nəticədə Türkiyə və Azərbaycanla yollar bağlandı, yeganə çıxış yolu olan Gürcüstan istiqaməti isə ağır relyef və yüksək logistik xərclərin girovuna çevrildi.
Mənəvi Tənəzzül və Demoqrafik Böhran
Xarici analitiklərin və beynəlxalq təşkilatların hesabatları da təsdiqləyir ki, bu təcrid siyasəti ölkə daxilində kütləvi miqrasiyaya — dərin «beyin axını»na və əhalinin sürətlə əriməsinə səbəb oldu. Xarici donorlardan asılılıq, illüziyalar üzərində qurulan ideologiya cəmiyyətdə mənəvi deqradasiyaya, milli şüurun daralmasına və müstəqil qərar qəbul etmək iradəsinin tamamilə silinməsinə gətirib çıxardı.
Əgər bu illər ərzində konstruktiv mövqe seçilsəydi, Cənubi Qafqazın qovşaq nöqtəsinə çevrilən Ermənistan milyardlarla dollar investisiya qazanacaq, TRACECA və enerji dəhlizləri sayəsində xalq yoxsulluqdan xilas olub dayanıqlı inkişafa qovuşacaqdı. Lakin xülyalar gerçəkliyi, düşmənçilik isə bəsirəti üstələdi.
«Borc Müqabilində Mülkiyyət» və Sənayenin Çöküşü
1988-ci ildən sonra sovet dövründən qalma güclü sənaye potensialı tədricən məhvə məhkum edildi. Blokada, səriştəsiz idarəçilik və daxili böhranlar ucbatından zavod və fabriklərin təxminən 80-90%-i sıradan çıxdı. Ayaqda qala bilən strateji müəssisələr isə dövlət borclarının əvəzində rəsmən başqa dövlətin — Rusiyanın nəzarətinə ötürüldü.
2002–2003-cü illərdə Ermənistan hökuməti Rusiyaya olan 94-97 milyon dollar məbləğində dövlət borcunu ödəyə bilmədiyi üçün məşhur «İмущество в обмен на долг» (Borc müqabilində mülkiyyət) sazişini imzalamağa məcbur oldu. Bu sazişlə: Keçmiş SSRİ-nin radioelektronika üzrə nəhəngi olan «Mars» Elektronika Zavodu, «Radiomühəndislik» və «ErVand» kimi strateji elmi-tədqiqat kompleksləri, Hrazdan İstilik Elektrik Stansiyası (İES) birbaşa yad ölkənin balansına keçdi.
Strateji Sahələrdə Asılılıq və Suverenliyin İtற்irilməsi
Zavodlarla yanaşı, ölkənin bütün həyati damarları da xarici kapitalın əsarətinə verildi:
• Energetika və Qaz: Qaz şəbəkəsi tamamilə «Gazprom» şirkətinin əlindədir («Gazprom Armenia»). Ölkənin elektrik enerjisini təmin edən Metsamor Atom Elektrik Stansiyası isə yanacaq təchizatı və idarəetmə baxımından 100% Rusiyanın «Rosatom» korporasiyasından asılıdır.
• Nəqliyyat: Dəmir yolu sistemi («Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu») uzunmüddətli konsessiya ilə *»Rusiya Dəmir Yolları»*na (RZD) həvalə olunub.
• Mədən və Rabitə: Ölkənin mis, qızıl və qiymətli metal yataqları, eləcə də telekommunikasiya sektoru başqalarının idarəçiliyinə verildi.
Bu gün Ermənistanın iqtisadi, maliyyə və təhlükəsizlik baxımından Rusiyadan asılılığı kritik həddə — 60-70% səviyyəsindədir. Buğda idxalının 95-98%-ni, təbii qaz və neftin isə 100%-ni Rusiyadan alan, daxili bazarını əsasən xaricdən gələn maliyyə köçürmələri (remitances) hesabına qoruyan ölkə faktiki olaraq müstəqil iqtisadi suverenliyindən məhrumdur.
Nəticə — Otuz il boyunca aparılan yanlış siyasət, işğalçılıq və ədavət Ermənistanı iqtisadi müstəqillikdən məhrum edərək onu başqalarının əlində alətə çevirdi.
2020-ci ilin Zəfər Günü isə bu tarixi ədalətsizliyə son qoymaqla yanaşı, regionda yeni reallıqlar yaratdı. Tarix göstərdi ki, qonşusu ilə sülh içində yaşamağı bacarmayan, ərazi iddiası ilə gözü dumanlanan hər bir dövlət gec-tez öz istiqlalını və sərvətlərini itirməyə məhkumdur.
Seyyid Mübariz Eldar oğlu
AVMVİB-nin Neftçala rayon şöbəsinin sədri
