Tarixin yaddaşı və unudulmayan həqiqətlər: deportasiya, işğal və böyük faciənin rəqəmləri
XX əsrin sonlarında Azərbaycan xalqı bəşər tarixində az rast gəlinən böyük bir humanitar faciə və soyqırımı siyasəti ilə üz-üzə qalmışdır. 1988–1994-cü illəri əhatə edən bu mərhələ həm soydaşlarımızın tarixi torpaqlarından soyqırımı və deportasiya yolu ilə qovulması, həm də torpaqlarımızın işğalı nəticəsində maddi-mədəni irsimizin sistemli şəkildə məhv edilməsi ilə nəticələnmişdir. 1. Məcburi Köç və Əhalinin Statistikası (1988–1994) Dövlət arxivləri və beynəlxalq təşkilatların (BMT UNHCR, UNDP) rəsmi hesabatlarına əsasən, deportasiya və işğal dalğası iki ana kateqoriyaya bölünür:
• Qərbi Azərbaycandan Deportasiya (1988–1991): Erməniston SSR ərazisindəki 172 xalis azərbaycanlı və 100-dən çox qarışıq yaşayış məntəqəsindən (İrəvan, Qərbi Zəngəzur, Göyçə, Dərələyəz, Vedibasar və s.) 250,000-dən çox soydaşımız öz doğma ocaqlarından zorla çıxarılaraq qaçqın düşmüşdür (Mənbə: AR Dövlət Arxivi, BMT Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı).
• Qarabağ və Ətraf Rayonlardan İşğal Köçü (1991–1994): Keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti və onun ətrafındakı 7 rayondan (Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Laçın, Kəlbəcər) 700,000–750,000 nəfər azərbaycanlı məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdür (Mənbə: AR Qaçqınkom, BMT TŞ qətnamələri).
• Digər Qruplar: Özbəkistanın Fərqanə vadisindən sığınan ~50,000 nəfər Axıska türkü də Azərbaycanda məskunlaşmışdır. Yekun Həcm: Toplam 1.000.000 – 1.200.000 nəfər didərgin düşmüşdür. 1990-cı illərin başında 7.5 milyonluq Azərbaycan əhalisinin hər 7-8 nəfərindən biri qaçqın və ya məcburi köçkün statusu daşıyırdı ki, bu da adambaşına düşən nisbətə görə dünyada en böyük humanitar böhranlardan biri idi (Mənbə: UNDP, «The New York Times», «Le Figaro»).
2. Şəxsi Mülkiyyət və Qərbi Azərbaycana Dəymiş Zərər Ermənistan ərazisindən qovulan azərbaycanlıların şəxsi təsərrüfatlarına və əmlaklarına vurulan birbaşa zərər dövlət komissiyalarının hesablamalarında belə əks olunur:
• Mənimsənilən Yaşayış Sahələri: 300-dən çox yaşayış məntəqəsində 40,000-dən çox fərdi ev, mənzil, kənd təsərrüfatı obyekti və daşınmaz mülk talan edilmiş və ya zəbt olunmuşdur (Mənbə: Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin ilkin qeydiyyat materialları, 1989–1990). • Maddi Zərər: Əhalinin qoyub getdiyi şəxsi mülkiyyət, texnika, mal-qara və daşınmaz mülklərə dəymiş birbaşa zərər 20 milyard ABŞ dollarından çox qiymətləndirilir (Mənbə: AR Maliyyə Nazirliyi, UNHCR).
• Tarixi İrs: Qərbi Azərbaycanda azərbaycanlılara ait 300-dən çox məscid, ziyarətgah və qəbiristanlıq (o cümlədən İrəvandakı Dəmirbulaq məscidi) tamamilə sökülmüş və ya saxtalaşdırılmışdır. 3. İşğal Dövründə Dəymiş Material, Mədəni və Ekoloji Zərər (1990–2020) 30 illik işğal dövründə 11 inzibati ərazi birliyi (Kəlbəcər, Laçın, Qubadlı, Zəngilan, Cəbrayıl, Füzuli, Ağdam, Şuşa, Xocalı, Xocavənd, Ağdərə və Xankəndi) da dağıntılara məruz qalmışdır: Dağıdılmış İnfrastruktur və Yaşayış Fondu • Şəhər və Kəndlər: 11 şəhər, 12 qəsəbə və 890-dan çox kənd yerlə-yeksan edilmişdir. • Mənzil Fondu: 150,000–180,000 yaşayış evi sökülərək tikinti materialı kimi talan olunmuşdur.
• Sosial Şəbəkə: 1,025 məktəb və uşaq bağçası, 700-dən çox tibb müəssisəsi, 800 km avtomobil yolu, 160 körpü, 15,000 km elektrik və 2,300 km su xətti məhv edilmişdir (Mənbə: Dünya Bankı, AR Nazirlər Kabineti). Dini, Mədəni və Arxeoloji Faciə • Məscidlər: İşğal zonasındakı 67 məsciddən 63-ü tamamilə dağıdılmış, 4-ü (Şuşa Yuxarı və Aşağı Gövhər Ağa, Saatlı, Ağdam Cümə məscidləri) isə mal-qara saxlanılaraq təhqir olunmuşdur (Mənbə: İƏT, «Al Jazeera»).
• Muzey və Kitabxanalar: 927 kitabxana (4.6 milyon kitab və nadir əlyazma), 22 muzey (Şuşa Tarix, Üzeyir Hacıbəyli, Bülbülün ev-muzeyləri, Ağdam Çörək Muzeyi, Kəlbəcər Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi) talan edilərək 100,000-dən çox nadir eksponat xaricə daşınmışdır (Mənbə: UNESCO, «Euronews»). • Abidələr: Dünya əhəmiyyətli Azıx və Tağlar mağaralarında qanunsuz qazıntılar aparılmış, Pənahəli xanın sarayı, Şahbulaq qalası, Xudafərin körpüləri və Xocalı kurqanları vandalizmə məruz qalmışdır. Ekoloji Terror və Ümumi Maliyyə İtkisi
• Meşələr və Yataqlar: 50,000 hektardan çox meşə sahəsi (o cümlədən Bəsitçay qoruğundakı nadir Şərq çinarı meşələri) qırılmış, Söyüdlü (Zod), Vejnəli və Qızılbulaq qızıl yataqları qanunsuz istismar olunmuşdur (Mənbə: UNEP, AR ETSN).
• Ümumi Dəyər: Beynəlxalq audit ekspertləri və Dövlət Komissiyasının hesablamalarına görə, vurulmuş ümumi maddi, ekoloji və iqtisadi zərər 100 milyard dolları keçir, genişləndirilmiş təbii resurs qiymətləndirmələrinə görə isə bu rəqəm 800 milyard ABŞ dollarına çatır (Mənbə: «Reuters», AR Nazirlər Kabineti). Vətən torpağının hər qarışında çəkilən bu izlər yalnız maddi yox, böyük bir ruhi yaradır.
Tarixin yaddaşına həkk olunmuş bu həqiqətlər gələcək nəsillərin milli şüurunda hər zaman diri qalacaqdır. Yüz illik ağrılar sinəmdə bir dağ, Qalib həqiqətdir, silinməz Seyyid. Zülmün qaranlığı çəkildi torpaqdan, Tarix unutmayacaq haqdı bu şahid.
Seyyid Mübariz Eldar oğlu Azərbaycan Vətən Müharibəsi Veteranları İctimai Birliyinin Neftçala rayon şöbəsinin sədri
