9 MAY FAŞİZM ÜZƏRİNDƏ QƏLƏBƏ GÜNÜ: SÜLHÜN, İNSANLIĞIN VƏ EKOLOJİ TARAZLIĞIN ZƏFƏRİ

Tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıllığı deyil, həm də gələcək nəsillərin taleyini müəyyənləşdirən ən mühüm həyat məktəbidir. Bəşəriyyətin XX əsrdə yaşadığı ən ağır sınaqlardan biri olan İkinci Dünya müharibəsi göstərdi ki, müharibələr təkcə insan həyatını deyil, cəmiyyətlərin mənəvi dəyərlərini, iqtisadi inkişafını və təbii ekosistemləri də məhv edir. 1945-ci il mayın 9-da faşizm üzərində qazanılan qələbə yalnız hərbi uğur deyildi; bu tarix insanlığın həyat, azadlıq, sülh və təbiətin gələcəyi naminə qazandığı ümumbəşəri qələbə idi. Faşizm ideologiyası zorakılığı, irqçiliyi və insan hüquqlarının inkarını dövlət siyasətinə çevirmişdi. Bu ideologiyanın nəticəsində milyonlarla insan həlak oldu, şəhərlər viran qaldı, kənd təsərrüfatı dağıldı, meşələr yandırıldı, çaylar və torpaqlar çirkləndirildi. Müharibə yalnız insanların deyil, bütün biosferin yaddaşında dərin iz buraxdı. Buna görə də 9 May təkcə tarixi hadisə kimi deyil, həm də insanın təbiət qarşısındakı məsuliyyətini xatırladan mühüm bir gündür. Ekologiya elmi sübut edir ki, müharibələr ekosistemlər üçün ən böyük antropogen təsirlərdən biridir. Bombardmanlar nəticəsində torpaqların münbit qatı zədələnir, ağır metallar və toksik maddələr torpağa və su hövzələrinə qarışır, meşə örtüyü məhv olur, biomüxtəliflik azalır. Bir çox canlı növlərinin yaşayış arealları dağıldığından onların populyasiyaları kəskin şəkildə azalır. Müasir ekoloji araşdırmalar göstərir ki, müharibələrin təsiri bəzi ərazilərdə onilliklər, hətta əsrlərlə davam edə bilir.

İkinci Dünya müharibəsi dövründə milyonlarla hektar meşə sahəsi məhv edilmiş, yüzlərlə şəhər xarabalığa çevrilmiş, sənaye tullantıları və hərbi texnika ətraf mühitə ciddi zərər vurmuşdur. Atmosferə atılan tüstü və zəhərli qazlar, torpaqlara hopmuş partlayıcı maddələr və yanacaq qalıqları ekoloji tarazlığın pozulmasına səbəb olmuşdur. Bu faktlar göstərir ki, müharibənin qurbanları yalnız insanlar deyil, eyni zamanda təbiətin özü də olmuşdur. Müharibədən sonra dünya dövlətləri yalnız iqtisadiyyatın deyil, ekoloji sistemlərin də bərpasına xüsusi diqqət yetirməyə başladılar. Dağıdılmış meşələrin yenidən salınması, çayların təmizlənməsi, torpaqların rekultivasiyası və təbii ehtiyatların qorunması istiqamətində genişmiqyaslı tədbirlər həyata keçirildi. Bu proses sübut etdi ki, sülh yalnız insanların təhlükəsizliyi üçün deyil, təbiətin özünü bərpa etməsi üçün də əsas şərtdir. Azərbaycan xalqı faşizm üzərində qələbənin qazanılmasında böyük fədakarlıq göstərmişdir. Altı yüz mindən çox azərbaycanlı cəbhəyə yollanmış, onların yarıya yaxını geri dönməmişdir. Azərbaycan neftçiləri gecə-gündüz çalışaraq cəbhənin yanacaq təminatında mühüm rol oynamış, Bakı dünyanın ən mühüm enerji mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Bu fədakarlıq xalqımızın tarixində qəhrəmanlıq salnaməsi kimi yaşayır. Lakin müharibə Azərbaycan təbiətinə də öz təsirini göstərmişdir. Müharibə dövründə təbii ehtiyatlardan intensiv istifadə edilmiş, sənaye istehsalının artması müəyyən ekoloji gərginlik yaratmışdır. Bununla belə, sonrakı dövrlərdə ölkəmizdə yaşıllaşdırma tədbirləri, torpaq ehtiyatlarının qorunması və ekoloji tarazlığın bərpası istiqamətində mühüm işlər görülmüşdür. Bu gün Azərbaycanın həyata keçirdiyi ağacəkmə kampaniyaları, milli parkların genişləndirilməsi və biomüxtəlifliyin mühafizəsi siyasəti sülhün ekoloji davamlılıq üçün nə qədər vacib olduğunu nümayiş etdirir. Faşizm üzərində qələbənin əsas dərslərindən biri də budur ki, insan yalnız öz həmvətənləri qarşısında deyil, yaşadığı planet qarşısında da məsuliyyət daşıyır. Müharibələr iqlim dəyişmələrinin sürətlənməsinə, karbon emissiyalarının artmasına, təbii sərvətlərin tükənməsinə və biomüxtəlifliyin azalmasına səbəb olur. Buna görə də XXI əsrdə sülh siyasəti eyni zamanda ekoloji siyasət kimi qəbul edilməlidir. Azərbaycanın «yaşıl enerji», bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafı, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə «yaşıl enerji zonası» konsepsiyasının həyata keçirilməsi və ətraf mühitin bərpasına yönəlmiş layihələr də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu təşəbbüslər göstərir ki, müharibədən sonrakı inkişaf yalnız iqtisadi göstəricilərlə deyil, həm də ekoloji sağlamlıq və təbii tarazlığın bərpası ilə ölçülməlidir. Fransız yazıçısı və humanisti Antuan de Sent-Ekzüperi yazırdı: «Biz Yer kürəsini ata- babalarımızdan miras almamışıq, onu övladlarımızdan borc götürmüşük.» Bu fikir 9 Mayın mənəvi mahiyyəti ilə səsləşir. Faşizm üzərində qələbə gələcək nəsillərə daha təhlükəsiz, daha ədalətli və daha yaşıl dünya miras qoymaq məsuliyyətini də özündə ehtiva edir. 9 May Faşizm Üzərində Qələbə Günü yalnız tarixi bir zəfər deyil, həm də insanlığın sülh, humanizm və ekoloji məsuliyyət ideallarına sədaqətinin təntənəsidir. Bu gün bizə öyrədir ki, müharibə yalnız insanları deyil, torpağı, suyu, meşələri, canlı aləmi və gələcəyimizi də yaralayır. Sülh isə təkcə silahların susması deyil, həm də təbiətin yenidən nəfəs alması, biomüxtəlifliyin qorunması və davamlı inkişafın təmin olunması deməkdir. İnsanlığın faşizm üzərində qazandığı qələbə əslində həyatın, təbiətin və gələcəyin qorunması uğrunda qazanılmış ən böyük mənəvi zəfərlərdən biridir.

ADPU-nun baş müəllimi, b.ü.f.d. Balaxanova Qumru Vasif qızı