ŞƏHƏRSALMA VƏ MEMARLIQ İLİ: MÜASİR AZƏRBAYCANIN DAYANIQLI İNKİŞAF STRATEGİYASINDA YENİ MƏRHƏLƏ
Azərbaycan əsrlər boyu zəngin memarlıq ənənələrinə malik ölkə olmuşdur. Qobustanın qayaüstü təsvirlərindən başlayaraq Şirvanşahlar Sarayına, Möminə Xatun türbəsindən Şəki Xan Sarayına, İçərişəhərin dar küçələrindən müasir Bakının göydələnlərinə qədər xalqımız hər dövrdə özünün memarlıq zövqünü, estetik düşüncəsini və yaradıcılıq qüdrətini nümayiş etdirmişdir. Memarlıq yalnız daşların və tikililərin birləşməsi deyil, xalqın keçmişini, bu gününü və gələcəyini özündə yaşadan canlı tarix kitabıdır. Məhz buna görə də Azərbaycan Respublikasında 2026-cı ilin «Şəhərsalma və Memarlıq İli» elan olunması təsadüfi deyil. Bu qərar ölkənin dayanıqlı inkişaf strategiyasının, milli irsin qorunmasının və gələcəyə hesablanmış dövlət siyasətinin mühüm tərkib hissəsidir.
Şəhər insanın həyat tərzini müəyyənləşdirən ən mühüm amillərdən biridir. İnsan yaşadığı mühitdən təsirlənir, onun düşüncəsi, sağlamlığı, sosial münasibətləri və hətta həyat keyfiyyəti şəhərin necə planlaşdırılmasından asılı olur. Plansız salınmış küçələr, nəqliyyat sıxlığı, yaşıllıq sahələrinin azlığı və ekoloji problemlər şəhər həyatını çətinləşdirir. Əksinə, müasir prinsiplərlə layihələndirilmiş şəhərlər insanın rahat yaşamasına, sağlam mühitdə fəaliyyət göstərməsinə, iqtisadi inkişafın sürətlənməsinə və cəmiyyətin rifahının yüksəlməsinə xidmət edir. Bu baxımdan şəhərsalma sadəcə tikinti prosesi deyil, insan həyatının elmi əsaslarla təşkil edilməsidir. Son illərdə Azərbaycanda şəhərsalma sahəsində həyata keçirilən layihələr ölkənin inkişaf strategiyasının uğurlu nəticələrini aydın şəkildə göstərir. Xüsusilə paytaxt Bakıda yeni parkların salınması, bulvarın genişləndirilməsi, müasir yol və körpülərin tikilməsi, metro şəbəkəsinin inkişafı, abad məhəllələrin yaradılması və yaşıllıq sahələrinin artırılması insanların gündəlik həyatına müsbət təsir göstərmişdir. Bu layihələr şəhərin yalnız görünüşünü dəyişdirməmiş, həm də onun funksionallığını artırmışdır. Lakin Azərbaycanın şəhərsalma tarixində ən möhtəşəm səhifə şübhəsiz ki, işğaldan azad olunmuş torpaqlarda aparılan bərpa və yenidənqurma işləridir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələri uzun illər ərzində dağıntılara məruz qalmış, yaşayış məntəqələri tamamilə viran edilmişdi. Müstəqil Azərbaycanın qarşısında duran ən böyük vəzifələrdən biri həmin torpaqları yenidən qurmaq, insanların doğma yurdlarına təhlükəsiz və layiqli şəkildə qayıtmasını təmin etmək idi. Bu gün Ağalı kəndi dünyanın ilk «Ağıllı kənd» layihələrindən biri kimi beynəlxalq mütəxəssislərin diqqətini cəlb edir. Burada rəqəmsal idarəetmə, alternativ enerji mənbələri, müasir kənd təsərrüfatı texnologiyaları və ekoloji təmiz yaşayış prinsipləri tətbiq olunmuşdur. Füzuli, Zəngilan, Laçın, Kəlbəcər, Şuşa və digər şəhərlərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı tikinti layihələri göstərir ki, Azərbaycan sadəcə dağıdılmış şəhərləri bərpa etmir, onları XXI əsrin ən müasir şəhərlərinə çevirir. Bu isə gələcək nəsillərə xidmət edən uzaqgörən dövlət siyasətinin bariz nümunəsidir. Müasir şəhərsalmanın əsas istiqamətlərindən biri də «Yaşıl dünya» konsepsiyasının həyata keçirilməsidir. Son onilliklərdə iqlim dəyişiklikləri, atmosferin çirklənməsi və təbii ehtiyatların azalması bütün dünya dövlətlərini ekoloji cəhətdən dayanıqlı şəhərlər qurmağa sövq etmişdir. Azərbaycan da bu qlobal çağırışlara biganə qalmır. Yeni salınan yaşayış məhəllələrində yaşıllıq zolaqlarının artırılması, günəş və külək enerjisindən istifadə, yağış sularının təkrar emalı, enerji səmərəli binaların inşası və tullantıların düzgün idarə olunması ölkəmizin ekoloji siyasətinin mühüm istiqamətlərini təşkil edir. Belə yanaşma həm ətraf mühitin qorunmasına, həm də insanların sağlam həyat tərzinə xidmət edir. Şəhərsalma yalnız memarların işi deyil. Bu sahə mühəndislərin, ekologiyaların, iqtisadçıların, tarixçilərin, sosioloqların, nəqliyyat mütəxəssislərinin və informasiya texnologiyaları üzrə mütəxəssislərin birgə fəaliyyətini tələb edir. Müasir şəhərlərin layihələndirilməsi zamanı süni intellekt, coğrafi informasiya sistemləri (GIS), üçölçülü modelləşdirmə, «Ağıllı şəhər» platformaları və rəqəmsal idarəetmə texnologiyalarından geniş istifadə olunur. Bu texnologiyalar şəhər həyatını daha təhlükəsiz, rahat və səmərəli edir. Azərbaycanın qədim memarlıq irsi ölkəmizin zəngin tarixinin ən parlaq göstəricilərindən biridir. UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edilmiş İçərişəhər kompleksi, Qız qalası və Şirvanşahlar Sarayı, eləcə də Şəki Xan Sarayı dünya memarlığının nadir incilərindəndir. Bu abidələr təkcə daşdan tikilmiş binalar deyil, xalqımızın mədəni yaddaşı, milli kimliyi və dövlətçilik tarixidir. Məhz buna görə də müasir tikinti proseslərində tarixi irsin qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnkişaf yalnız yeni binaların tikilməsi deyil, həm də keçmişin gələcəyə daşınmasıdır. Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin təcrübəsi də göstərir ki, uğurlu şəhərsalma iqtisadi yüksəlişin əsas şərtlərindən biridir. Məsələn, Sinqapur məhdud əraziyə malik olmasına baxmayaraq, düzgün şəhər planlaşdırılması sayəsində dünyanın ən inkişaf etmiş dövlətlərindən birinə çevrilmişdir.
Kopenhagen yaşıl şəhər modeli ilə tanınır, Dubay isə innovativ memarlıq nümunələri hesabına qlobal biznes mərkəzi statusu qazanmışdır. Azərbaycan da öz milli xüsusiyyətlərini qorumaqla bu qabaqcıl təcrübələrdən yararlanır və regional inkişafın yeni modelini formalaşdırır. Şəhərsalmanın inkişafı iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinə də mühüm təsir göstərir. Yeni yolların çəkilməsi, logistika mərkəzlərinin yaradılması, sənaye parklarının salınması, turizm infrastrukturunun genişləndirilməsi, yaşayış komplekslərinin tikilməsi minlərlə yeni iş yerinin açılmasına səbəb olur. Tikinti sektoru metallurgiya, sement sənayesi, nəqliyyat, energetika və xidmət sahələrinin inkişafını da stimullaşdırır. Beləliklə, şəhərsalma ölkənin iqtisadi artımının lokomotivlərindən birinə çevrilir. Lakin şəhərləri gözəlləşdirən yalnız möhtəşəm binalar deyil. Şəhəri əsl mənada gözəl edən onun insanlarıdır. Mədəniyyətə, təmizliyə, yaşıllığa və ictimai əmlaka hörmət edən vətəndaşlar şəhər mədəniyyətinin əsas daşıyıcılarıdır. Ən müasir memarlıq nümunəsi belə insanların məsuliyyətsiz münasibəti nəticəsində öz dəyərini itirə bilər. Buna görə də şəhərsalma mədəniyyəti ilk növbədə insanın düşüncəsində formalaşmalıdır. 2026-cı ilin «Şəhərsalma və Memarlıq İli» elan edilməsi hər bir Azərbaycan vətəndaşı üçün məsuliyyət və qürur mənbəyidir. Bu il ərzində həyata keçiriləcək layihələr yalnız yeni binaların inşasını deyil, milli memarlıq məktəbinin inkişafını, tarixi irsin qorunmasını, yaşıl şəhər konsepsiyasının genişləndirilməsini, innovativ texnologiyaların tətbiqini və gələcək nəsillər üçün daha sağlam yaşayış mühitinin formalaşdırılmasını nəzərdə tutur. Mən inanıram ki, bu təşəbbüs Azərbaycanın şəhərlərini daha müasir, daha təhlükəsiz, daha yaşıl və daha gözəl edəcəkdir. Gələcəyin Azərbaycanı yalnız iqtisadi cəhətdən güclü deyil, həm də memarlıq estetikası, ekoloji tarazlığı və yüksək həyat keyfiyyəti ilə dünyanın inkişaf etmiş ölkələri sırasında öz layiqli yerini tutacaqdır. Çünki şəhərlər sadəcə tikililərdən ibarət deyil onlar xalqın mədəniyyətini, dövlətin gücünü və gələcəyə olan inamını əks etdirən ən möhtəşəm əsərlərdir.
ADPU-nun baş müəllimi, b.ü.f.d. Balaxanova Qumru Vasif qızı
