XOCALI SOYQIRIMI: TARİXİ, HÜQUQİ VƏ BEYNƏLXALQ KONTEKSTDƏ TƏHLİL
1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycan Respublikasının Xocalı şəhərində baş vermiş hadisələr XX əsrin sonu XXI əsrin əvvəllərində Qafqaz regionunda törədilən ən ağır insanlıq əleyhinə cinayətlərdən biri kimi qiymətləndirilir. Bu faciə Ermənistan Respublikasının silahlı qüvvələri tərəfindən, keçmiş SSRİ-nin 366-cı motoatıcı alayının bilavasitə iştirakı ilə həyata keçirilmiş sistemli hücum nəticəsində baş vermişdir. Hücum nəticəsində Azərbaycanın etnik azərbaycanlı əhalisinə qarşı məqsədyönlü şəkildə kütləvi qətllər, yaralanmalar, deportasiya və digər ağır zorakılıq aktları törədilmişdir. Rəsmi statistik məlumatlara əsasən, faciə nəticəsində 613 nəfər dinc sakin qətlə yetirilmişdir. Onlardan 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i qoca və ahıl şəxslər idi. 8 ailə tamamilə məhv edilmiş, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq isə bir valideynini itirmişdir. 487 nəfər müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri almış, 1275 nəfər əsir və girov götürülmüş, onlardan bir qismi hələ də itkin sayılır.
Bu rəqəmlər Azərbaycan Respublikasının rəsmi orqanları, o cümlədən Baş Prokurorluq və digər dövlət qurumları tərəfindən təsdiqlənmişdir və beynəlxalq sənədlərdə də əksini tapmışdır. Xocalı hadisələri beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində soyqırımı cinayəti kimi tövsif oluna bilər. 1948-ci il tarixli “Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında” BMT Konvensiyasının 2-ci maddəsinə əsasən, bir qrupu, xüsusilə milli, etnik və ya dini qrupu tam və ya qismən məhv etmək məqsədilə törədilən əməllər soyqırımı təşkil edir. Xocalıdakı hadisələrdə bu elementlər aydın şəkildə müşahidə olunur: hücumun planlı xarakteri, dinc əhalinin məqsədyönlü hədəf alınması, xüsusi amansızlıqla qətllər (baş dərisinin soyulması, diri-diri yandırma, göz çıxarma və s.), qadın və uşaqlara qarşı sistemli zorakılıq. Bu əməllər həmçinin müharibə cinayətləri və insanlığa qarşı cinayətlər kimi də qiymətləndirilə bilər Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin müvafiq qərarlarında da “xüsusi ağırlıqlı əməllər” kimi təsvir edilmişdir. Faciənin beynəlxalq tanınması prosesi davam edir. Hazırda Xocalı soyqırımı bir sıra ölkələrin parlamentləri və ABŞ-nin 20-dən çox ştatı tərəfindən qətliam, insanlığa qarşı cinayət və ya soyqırımı aktı kimi rəsmən tanınmışdır (məsələn, Meksika, Pakistan, Kolumbiya, Paraqvay, Honduras, Qvatemala və s.). İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) və digər beynəlxalq qurumlar da bu hadisəni “insanlığa qarşı cinayət” və “soyqırımı aktı” kimi pisləmişdir. “Xocalıya Ədalət!” kampaniyası (Heydər Əliyev Fondu tərəfindən 2008-ci ildən başlatılmış) bu prosesdə mühüm rol oynamış, dünyanın müxtəlif ölkələrində sərgilər, konfranslar və petisiyalar vasitəsilə həqiqətləri yaymışdır. Tarixi kontekstdə Xocalı soyqırımı Azərbaycan xalqına qarşı uzunmüddətli etnik təmizləmə və deportasiya siyasətinin kulminasiya nöqtələrindən biri kimi dəyərləndirilir. 1988–1994-cü illər Dağlıq Qarabağ münaqişəsi dövründəki digər qətliamlar (məsələn, Qaradağlı, Ağdaban) ilə birlikdə bu hadisə regionda sistemli zorakılığın təzahürüdür. Lakin Xocalı digər faciələrdən fərqli olaraq, beynəlxalq mediada (The New York Times, The Guardian, Human Rights Watch və s.) geniş işıqlandırılmış və “münaqişənin ən böyük qətliamı” kimi təsvir edilmişdir. 2020-ci il Vətən müharibəsi nəticəsində Xocalı şəhərinin və ətraf ərazilərin azad edilməsi bu soyqırımı aktının törədənlərinə qarşı tarixi cavabın ilk mərhələsi olmuşdur. Lakin hüquqi ədalətin bərqərar olması üçün hələ də beynəlxalq səviyyədə məsuliyyətin tam yerinə yetirilməsi və Xocalı soyqırımının bütün dünyada rəsmi olaraq tanınması zəruridir.
Bu tanınma prosesi təkcə qurbanların xatirəsinə hörmət deyil, həm də gələcəkdə oxşar cinayətlərin qarşısını almaq üçün beynəlxalq hüququn effektivliyinin sınağıdır. 26 fevral Azərbaycan üçün sadəcə bir matəm günü deyil, eyni zamanda milli yaddaşın, dövlət siyasətinin və beynəlxalq ədalət axtarışının kəsişdiyi nöqtədir. Bu gün ölkədə keçirilən anım mərasimləri, sükut dəqiqələri və beynəlxalq platformalarda səslənən çağırışlar Xocalı həqiqətlərinin daim canlı saxlanılmasının təzahürüdür. Xocalı soyqırımı Azərbaycan xalqının taleyində dərin iz buraxmış, lakin eyni zamanda onun dirəniş qabiliyyətini, özünümüdafiə iradəsini və ədalət uğrunda mübarizə əzmini də göstərmişdir. Bu faciənin yadda saxlanılması və onun hüquqi-siyasi nəticələrinin tələb edilməsi gələcək nəsillər üçün bir öyüd-nəsihət, eyni zamanda öhdəlik olaraq qalacaqdır. Xocalı – unudulmayan yara, susmayan səs, bitməyən ədalət tələbidir.
ADPU-nun müəllimi b.ü.f.d. Balaxanova Qumru
