Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti: 105 illik elmi-pedaqoji irs və müasir inkişaf yolu
ADPU-nun b/m, b.ü.f.d. Balaxanova Qumru Vasif qızı
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti (ADPU) Azərbaycanın ali təhsil sistemində xüsusi tarixi və institusional mövqeyə malik olan, əsas missiyası yüksəkixtisaslı pedaqoji və elmi- pedaqoji kadrların hazırlanması ilə bağlı ali təhsil və elm müəssisəsidir. Universitetin əsası 26 avqust 1921-ci ildə Azərbaycan Xalq Komissarları Sovetinin sədri Nəriman Nərimanovun imzaladığı 66 saylı “Birinci Azərbaycan Kişi Dövlət Pedaqoji İnstitutunun təsis edilməsi haqqında” dekret əsasında qoyulmuşdur. Bu tarix Azərbaycan ali pedaqoji təhsilinin institusional tarixində mühüm başlanğıc mərhələ kimi qəbul edilir.
ADPU-nun yaradılmasının başlıca məqsədi yeni təşkil olunan I və II dərəcəli məktəbləri yüksəkixtisaslı pedaqoji kadrlarla təmin etmək olmuşdur. Beləliklə, 1921-ci ildə yaradılan institut Azərbaycanda sistemli ali pedaqoji kadr hazırlığının formalaşmasının əsas institusional dayaqlarından birinə çevrilmişdir. Universitetin rəsmi məlumatında onun milli dildə fəaliyyət göstərən ilk ali pedaqoji təhsil ocağı kimi tarixi əhəmiyyəti xüsusi vurğulanır. İnstitutda ilk dərslər 15 noyabr 1921-ci ildə 6 tələbə və 8 müəllimin iştirakı ilə başlamışdır. İlk buraxılış 1923–1924-cü tədris ilində həyata keçirilmiş və 1924-cü ildə 28 məzun ali pedaqoji təhsil ocağını bitirmişdir. Bu göstəricilər sonrakı onilliklər ərzində böyük elmi-pedaqoji kollektivə və geniş tələbə kontingentinə çevriləcək bir təhsil müəssisəsinin başlanğıc mərhələsini xarakterizə edir.
Universitetin tarixi müxtəlif mərhələlərdə struktur və inzibati dəyişikliklərlə müşayiət olunmuşdur. 1925-ci ildə Ali Pedaqoji Kişi İnstitutu ilə Ali Pedaqoji Qadın İnstitutu inzibati baxımdan birləşdirilmişdir. 1927–1929-cu illərdə institut müvəqqəti olaraq Azərbaycan Dövlət Universitetinin tərkibində fəaliyyət göstərmiş, sonradan müstəqil fəaliyyətini bərpa etmişdir. Digər mühüm mərhələ 19 sentyabr 1941-ci ildən 1 oktyabr 1943-cü ilədək Pedaqoji İnstitutun Azərbaycan Dövlət Universitetinə müvəqqəti birləşdirilməsi ilə bağlı olmuşdur. Pedaqoji təhsilin ölkə regionlarında inkişafında da institutun mühüm rolu olmuşdur. 1967-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun Naxçıvan filialı yaradılmış, 1972-ci ildə isə həmin filialın bazasında Naxçıvan Pedaqoji İnstitutu təşkil edilmişdir. Bu proses Azərbaycanda ali pedaqoji təhsilin regional şəbəkəsinin genişlənməsinə mühüm töhfə vermişdir.
Müəssisənin tarixi inkişafı onun adında və statusunda da öz əksini tapmışdır. Rəsmi ADPU məlumatlarına əsasən, institut müxtəlif dövrlərdə fərqli adlarla fəaliyyət göstərmişdir. 1934-cü ilə qədər Ali Pedaqoji İnstitut, 1935-ci ildən V.İ. Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutu adlandırılmışdır. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 1 aprel 1991-ci il tarixli 76 saylı qərarı ilə V.İ. Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutu Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə çevrilmişdir. Həmin ilin 26 noyabr tarixli 392 saylı qərarı ilə isə müəssisəyə N.Tusi adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti adı verilmişdir. ADPU-nun inkişaf tarixi yalnız tədris fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Universitet uzunmüddətli fəaliyyəti ərzində Azərbaycanda müəllim hazırlığının, pedaqoji elmin və elmi-pedaqoji kadr hazırlığının inkişafına mühüm töhfələr vermişdir. Universitetin məlumatına görə, fəaliyyət göstərdiyi dövr ərzində 160 mindən çox yüksəkixtisaslı müəllim kadrı hazırlanmışdır. ADPU məzunları sırasında elm, təhsil, ədəbiyyat, mədəniyyət və ictimai-siyasi həyatın müxtəlif sahələrində tanınmış çoxsaylı ziyalılar yer alır.
Universitetin 100 illik yubileyi Azərbaycan Respublikasında dövlət səviyyəsində qeyd edilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 17 aprel 2021-ci il tarixli Sərəncamı ilə 2021-ci ildə Azərbaycanın ilk ali pedaqoji təhsil ocaqlarından biri olan ADPU-nun fəaliyyətə başlamasının 100 illiyinin qeyd olunması təmin edilmişdir. Sərəncamda universitetin yüksək ixtisaslı pedaqoji və elmi-pedaqoji kadrların hazırlanması sahəsində mühüm xidmətləri xüsusi qeyd edilmişdir. ADPU-nun müasir inkişaf mərhələsinin mühüm istiqamətlərindən biri beynəlxalq akademik əməkdaşlığın genişləndirilməsidir. Bu baxımdan ABŞ-ın Corc Vaşinqton Universiteti (George Washington University) ilə həyata keçirilən magistratura səviyyəsində ikili diplom proqramı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2026–2027-ci tədris ili üçün elan edilmiş proqrama əsasən, ikiillik təhsil proqramını uğurla başa vuran məzunlara Corc Vaşinqton Universiteti tərəfindən “Təhsil və insan inkişafı”, ADPU tərəfindən isə “Təhsil menecmenti” ixtisasları üzrə diplom təqdim edilir. Proqrama qəbul üçün beynəlxalq ingilis dili biliyini təsdiq edən sertifikat da tələb olunur; 2026- cı il qəbul elanında minimum göstəricilər IELTS 7.0, TOEFL 100 və ya Duolingo 120 kimi müəyyən edilmişdir. Bu proqram ADPU-nun beynəlxalq təhsil məkanına inteqrasiyasının və magistr hazırlığında müasir akademik yanaşmaların tətbiqinin mühüm nümunəsidir. 1921–2026-cı illər Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin 105 illik tarixi inkişaf yolunu ifadə edir. 1921-ci ildə 6 tələbə və 8 müəllimlə fəaliyyətə başlayan pedaqoji institut bir əsrdən artıq müddətdə mürəkkəb tarixi mərhələlərdən keçərək müasir Azərbaycan ali təhsil sisteminin mühüm elmi-pedaqoji institutlarından birinə çevrilmişdir. Bu tarix yalnız bir universitetin yubileyi deyil, eyni zamanda Azərbaycanda müəllim hazırlığının, pedaqoji elmin və milli təhsil ənənələrinin inkişafının mühüm göstəricisidir.
26 avqust 2026-cı il Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin fəaliyyətə başlamasının 105-ci ildönümüdür. Bu əlamətdar tarix universitetin zəngin elmi-pedaqoji irsinə ehtiramla yanaşı, onun müasir təhsil, elm və beynəlxalq əməkdaşlıq istiqamətlərində qarşıdakı inkişaf perspektivlərinin də ifadəsidir.
