{"id":932,"date":"2019-05-28T11:30:47","date_gmt":"2019-05-28T07:30:47","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=932"},"modified":"2019-05-28T16:33:22","modified_gmt":"2019-05-28T12:33:22","slug":"101-yasli-az%c9%99rbaycan-s%c9%99rqin-ilk-demokratik-respublikasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=932","title":{"rendered":"101 ya\u015fl\u0131 Az\u0259rbaycan &#8212; \u015e\u0259rqin ilk demokratik respublikas\u0131"},"content":{"rendered":"\n<p>Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n milli bayram\u0131-Respublika G\u00fcn\u00fc qeyd olunur. 101 il \u0259vv\u0259l \u015e\u0259rqd\u0259 ilk demokratik respublika qurulub.<br><br>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin (AXC) qurulmas\u0131 28 may 1918-ci ild\u0259 Tiflis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Qafqaz cani\u015fininin binas\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin s\u0259dri oldu\u011fu Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n b\u0259yan edilib.<br><br>Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n \u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259sind\u0259 deyilirdi:<br><br>Bu g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131 hakimiyy\u0259t\u0259 malik oldu\u011fu kimi, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Zaqafqaziyan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n Az\u0259rbaycan da tam h\u00fcquqlu m\u00fcst\u0259qil bir d\u00f6vl\u0259tdir;<br><br>M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin idar\u0259 formas\u0131 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tidir;<br><br>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259rl\u0259, x\u00fcsusil\u0259 qon\u015fu oldu\u011fu mill\u0259tl\u0259r v\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 mehriban m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r yaratmaq \u0259zmind\u0259dir;<br><br>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti milliyy\u0259tind\u0259n, m\u0259zh\u0259bind\u0259n, sinfind\u0259n, silkind\u0259n v\u0259 cinsind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na siyasi h\u00fcquqlar v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q h\u00fcququ t\u0259min edir;<br><br>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u00f6z \u0259razisi daxilind\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259rin s\u0259rb\u0259st inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f imkanlar yarad\u0131r;<br><br>M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisi toplan\u0131ncaya q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n ba\u015f\u0131nda xalq\u0131n se\u00e7diyi Milli \u015eura v\u0259 Milli \u015eura qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131yan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u00f6kum\u0259t durur.<br><br>M. \u018f. R\u0259sulzad\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 dair Batumda Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar apard\u0131\u011f\u0131ndan, \u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259sinin elan olundu\u011fu iclasa Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dr m\u00fcavini H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayev s\u0259drlik edib. Mustafa Mahmudovun katib oldu\u011fu iclasa F\u0259t\u0259li Xan Xoyski, X\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov, N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yli, Mirhiday\u0259t Seyidov, Heyb\u0259tqulu M\u0259mm\u0259db\u0259yov, N\u0259riman b\u0259y N\u0259rimanb\u0259yli (bol\u015fevik N\u0259riman N\u0259rimanov deyil &#8212; red.), Mehdi b\u0259y Hac\u0131nski, \u018fl\u0259sg\u0259r b\u0259y Mahmudb\u0259yov, Aslan b\u0259y Qarda\u015fov, Sultanm\u0259cid Q\u0259nizad\u0259, \u018fkb\u0259r A\u011fa \u015eeyx\u00fclislamov, Mehdi b\u0259y Hac\u0131babab\u0259yov, M\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rov, Xudadat b\u0259y M\u0259lik-Aslanov, R\u0259him b\u0259y V\u0259kilov, H\u0259mid b\u0259y \u015eahtaxtinski, Firudin b\u0259y K\u00f6\u00e7\u0259rli, C\u0259mo b\u0259y Hac\u0131nski, \u015e\u0259fi b\u0259y R\u00fcst\u0259mb\u0259yov, Xosrov Pa\u015fa b\u0259y Sultanov, C\u0259f\u0259r Axundov, M\u0259h\u0259mm\u0259d M\u0259h\u0259rr\u0259mov, Cavad M\u0259lik-Yeqanov v\u0259 Hac\u0131 Molla S\u0259lim Axundzad\u0259 qat\u0131l\u0131blar.<br><br>Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n h\u0259min iclas\u0131nda bit\u0259r\u0259f F\u0259t\u0259li Xan Xoyskinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 AXC-nin ilk m\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259tinin t\u0259rkibini d\u0259 t\u0259sdiql\u0259nib. \u0130lk h\u00f6kum\u0259tin t\u0259rkibi bel\u0259 idi:<br><br>F\u0259t\u0259li xan Xoyski &#8212; Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri v\u0259 daxili i\u015fl\u0259r naziri<br><br>Xosrov Pa\u015fa b\u0259y Sultanov &#8212; h\u0259rbi nazir<br><br>M\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n Hac\u0131nski &#8212; xarici i\u015fl\u0259r naziri<br><br>N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yl\u0131 &#8212; maliyy\u0259 naziri v\u0259 xalq maarif naziri<br><br>X\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov &#8212; \u0259dliyy\u0259 naziri<br><br>M\u0259mm\u0259dyusif C\u0259f\u0259rov &#8212; ticar\u0259t v\u0259 s\u0259naye naziri<br><br>\u018fkb\u0259r A\u011fa \u015eeyx\u00fclislamov &#8212; \u0259kin\u00e7ilik naziri v\u0259 \u0259m\u0259k naziri<br><br>Xudadat b\u0259y M\u0259lik-Aslanov &#8212; yollar naziri v\u0259 po\u00e7t-teleqraf naziri<br><br>Camo b\u0259y Hac\u0131nski &#8212; d\u00f6vl\u0259t n\u0259zar\u0259t\u00e7isi.<br><br>AXC elan olunark\u0259n Bak\u0131 Stepan \u015eaumyan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda bol\u015fevik-da\u015fnak birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda oldu\u011fundan, Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rib. 1918-ci il sentyabr\u0131n 15-d\u0259 a\u011f\u0131r d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n sonra AXC milli ordusunun v\u0259 Nuru Pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Qafqaz \u0130slam Ordusunun hiss\u0259l\u0259ri Bak\u0131n\u0131 bol\u015fevik-da\u015fnak v\u0259 ingilis h\u0259rbi d\u0259st\u0259l\u0259rind\u0259n azad edib. Bundan sonra Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fcb.<br><br>1918-ci il dekabr\u0131n 7-d\u0259 saat 13:00-da Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yevin q\u0131zlar m\u0259kt\u0259binin binas\u0131nda (haz\u0131rda AMEA-n\u0131n \u018flyazmalar \u0130nstitutunun yerl\u0259\u015fdiyi bina) Az\u0259rbaycan parlamentinin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olub. Parlamentin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 geni\u015f t\u0259brik nitqi s\u00f6yl\u0259yib.<br><br>\u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov parlamentin s\u0259dri, H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayev is\u0259 onun birinci m\u00fcavini se\u00e7ilib. \u018f.Top\u00e7uba\u015fov Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda oldu\u011fundan, parlament\u0259 H. A\u011fayev r\u0259hb\u0259rlik edib. Parlamentin ilk iclas\u0131ndaca F. X. Xoyski h\u00f6kum\u0259tinin istefas\u0131 q\u0259bul edilib v\u0259 yeni h\u00f6kum\u0259tin t\u0259\u015fkil olunmas\u0131 q\u0259rara al\u0131n\u0131b. Yeni h\u00f6kum\u0259tin t\u0259\u015fkili yenid\u0259n F. X. Xoyskiy\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131b.<br><br>AXC-nin m\u00f6vcud oldu\u011fu d\u00f6vrd\u0259 parlamentin \u00fcmumilikd\u0259 155 iclas\u0131 ke\u00e7irilib. Bunun 10-u Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n (27 may &#8212; 19 noyabr 1918-ci il), 145-i is\u0259 Az\u0259rbaycan parlamentinin f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyi d\u00f6vr\u0259 (7 dekabr 1918-ci il &#8212; 27 aprel 1920-ci il) aiddir.<br><br>Parlamentin m\u00fczakir\u0259sin\u0259 270-d\u0259n \u00e7ox qanun layih\u0259si \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b, onlardan 230-a yax\u0131n\u0131 q\u0259bul olunub. Parlament qanunlar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131, m\u00fczakir\u0259si v\u0259 t\u0259sdiq olunmas\u0131nda 11 fraksiya v\u0259 qrupa m\u0259nsub olan mill\u0259t v\u0259kill\u0259ri i\u015ftirak edib. Parlamentd\u0259 11 komissiya olub.<br><br>AXC q\u0131sa \u00f6mr\u00fcnd\u0259 b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259tl\u0259r \u0259ld\u0259 edib. \u0130lk d\u0259f\u0259 qad\u0131nlara se\u00e7im h\u00fcququ tan\u0131yan v\u0259 qad\u0131n-ki\u015fi b\u0259rab\u0259rliyini t\u0259min ed\u0259n c\u00fcmhuriyy\u0259t, milli ordu quruculu\u011fu, milli valyutan\u0131n burax\u0131lmas\u0131, milli bank\u0131n yarad\u0131lmas\u0131, demokratikl\u0259\u015fm\u0259, azad se\u00e7kil\u0259r, beyn\u0259lxalq \u0259laq\u0259l\u0259r v\u0259 beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan istiqlal\u0131n\u0131n r\u0259sm\u0259n tan\u0131nmas\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn t\u0259min olunmas\u0131, iqtisadi islahatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 v\u0259 dig\u0259r sah\u0259l\u0259rd\u0259 b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fcb. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, c\u0259mi 23 ay ya\u015fayan AXC 1920-ci il aprelin 28-d\u0259 bol\u015fevik i\u015f\u011fal\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 devrilib.<br><br>Qeyd ed\u0259k ki, AXC-nin m\u00fcst\u0259qilliyi ilk olaraq 1918-ci il iyunun 4-d\u0259 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n r\u0259sm\u0259n tan\u0131n\u0131b.<br><br>Haz\u0131rda AXC-nin yaranmas\u0131 tarixi Az\u0259rbaycan\u0131n milli bayram\u0131-Respublika G\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir. Bu tarix \u00f6lk\u0259mizd\u0259 qeyri-i\u015f g\u00fcn\u00fc elan olunub.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n milli bayram\u0131-Respublika G\u00fcn\u00fc qeyd olunur. 101 il \u0259vv\u0259l \u015e\u0259rqd\u0259 ilk demokratik respublika&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":933,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-932","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/LfTKGy.jpg",690,488,false],"thumbnail":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/LfTKGy-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/LfTKGy-300x212.jpg",300,212,true],"medium_large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/LfTKGy.jpg",640,453,false],"large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/LfTKGy.jpg",640,453,false],"1536x1536":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/LfTKGy.jpg",690,488,false],"2048x2048":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/LfTKGy.jpg",690,488,false],"covernews-slider-full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/LfTKGy.jpg",690,488,false],"covernews-slider-center":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/LfTKGy.jpg",690,488,false],"covernews-featured":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/LfTKGy.jpg",690,488,false],"covernews-medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/LfTKGy-690x380.jpg",540,297,true],"covernews-medium-square":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/LfTKGy-675x450.jpg",375,250,true]},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/932","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=932"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/932\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":934,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/932\/revisions\/934"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/933"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=932"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=932"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=932"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}