{"id":6470,"date":"2020-06-05T12:22:58","date_gmt":"2020-06-05T08:22:58","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=6470"},"modified":"2020-06-05T16:17:08","modified_gmt":"2020-06-05T12:17:08","slug":"ilk-insanlarin-v%c9%99t%c9%99ni-az%c9%99rbaycandir-v%c9%99-ilk-peyg%c9%99mb%c9%99rl%c9%99r-d%c9%99-bizim-%c9%99cdadlarimiza-gond%c9%99rilib-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=6470","title":{"rendered":"\u0130LK INSANLARIN V\u018fT\u018fN\u0130 AZ\u018fRBAYCANDIR V\u018f \u0130LK PEY\u011e\u018fMB\u018fRL\u018fR D\u018f B\u0130Z\u0130M \u018fCDADLARIMIZA G\u00d6ND\u018fR\u0130L\u0130B"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/vgbh.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-6478\" width=\"195\" height=\"195\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Ravil Nuhvadili (C\u0259f\u0259rov Nadir o\u011flu)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>(\u018fvv\u0259li: http:\/\/veteran.az\/?p=6411)<\/p>\n\n\n\n<p>Qurani-K\u0259rimi \u0259r\u0259bl\u0259rin uydurub, yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ed\u0259nl\u0259r, N\u0259ml v\u0259 S\u0259ba sur\u0259l\u0259rini v\u0259 sur\u0259l\u0259rd\u0259 ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n S\u0259ba q\u00f6vm\u00fc v\u0259 q\u0259bil\u0259sinin ad\u0131n\u0131 \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 deyil, el\u0259 Bak\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259z rayonu olan S\u0259baild\u0259 (S\u0259bael) tapa b\u0131l\u0259rl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u0259ml sur\u0259si<\/p>\n\n\n\n<p>15. Biz Davuda v\u0259 S\u00fcleymana elm verdik. Onlar dedil\u0259r: \u201cBizi \u00d6z m\u00f6min qullar\u0131n\u0131n \u00e7oxundan \u00fcst\u00fcn tutan Allaha h\u0259md olsun!\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>22. \u00c7ox ke\u00e7m\u0259d\u0259n (h\u00fcdh\u00fcd) g\u0259lib dedi: \u201cM\u0259n s\u0259nin bilm\u0259diyin bir \u015feyi \u00f6yr\u0259ndim. S\u0259n\u0259 S\u0259badan do\u011fru bir x\u0259b\u0259r g\u0259tirmi\u015f\u0259m.<\/p>\n\n\n\n<p>23. M\u0259n onlara pad\u015fahl\u0131q ed\u0259n, \u00f6z\u00fcn\u0259 h\u0259r \u015fey verilmi\u015f v\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck bir taxt\u0131 olan bir qad\u0131n g\u00f6rd\u00fcm.<\/p>\n\n\n\n<p>24. M\u0259n onun v\u0259 tayfas\u0131n\u0131n Allah\u0131 qoyub g\u00fcn\u0259\u015f\u0259 s\u0259cd\u0259 etdikl\u0259rinin \u015fahidi oldum. \u015eeytan onlar\u0131n \u0259m\u0259ll\u0259rini \u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6z\u0259l g\u00f6st\u0259rmi\u015f v\u0259 onlar\u0131 (haqq) yoldan \u00e7\u0131xartd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 haqq\u0131n yolunu tapa bilmirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259ba sur\u0259si<\/p>\n\n\n\n<p>15. S\u0259ba (q\u0259bil\u0259sinin) ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yerd\u0259 ni\u015fan\u0259 \u2013 (biri) sa\u011fda, (dig\u0259ri d\u0259) solda olan iki ba\u011f\u00e7a var idi. (Onlara:) \u201cR\u0259bbinizin ruzisind\u0259n yeyin v\u0259 Ona \u015f\u00fck\u00fcr edin. G\u00f6z\u0259l diyar v\u0259 Ba\u011f\u0131\u015flayan R\u0259bb!\u201d(\u2013 deyilmi\u015fdi)<\/p>\n\n\n\n<p>16. Amma onlar \u00fcz d\u00f6nd\u0259rdil\u0259r, Biz d\u0259 \u00fcstl\u0259rin\u0259 g\u00fccl\u00fc sel g\u00f6nd\u0259rdik. Onlar\u0131n iki ba\u011f\u00e7as\u0131n\u0131 ac\u0131 meyv\u0259li, yul\u011funlu v\u0259 (i\u00e7ind\u0259) bir az sidr a\u011fac\u0131 olan iki ba\u011fla \u0259v\u0259z etdik.<\/p>\n\n\n\n<p>17. (S\u0259baq\u0259bil\u0259siil\u0259) b\u0259r\u0259k\u0259t verdiyimiz m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259r aras\u0131nda ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u0259n (bir-birin\u0259 yax\u0131n) \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r salm\u0131\u015f, orada gedi\u015f-g\u0259li\u015f yaratm\u0131\u015fd\u0131q. \u201cOralarda gec\u0259l\u0259r v\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r arxay\u0131n g\u0259zib dola\u015f\u0131n!\u201d(\u2013 demi\u015fdik.<\/p>\n\n\n\n<p>18. Onlar is\u0259: \u201cEy R\u0259bbimiz! S\u0259f\u0259rl\u0259rimizd\u0259 (dayanaca\u011f\u0131m\u0131z \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r aras\u0131ndak\u0131) m\u0259saf\u0259ni uzaq et!\u201d\u2013 dedil\u0259r v\u0259 \u00f6z-\u00f6zl\u0259rin\u0259 z\u00fclm etdil\u0259r. Biz onlar\u0131 \u0259fsan\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7evirib dil\u0259-di\u015f\u0259 sald\u0131q, \u00f6zl\u0259rini d\u0259 p\u0259r\u0259n-p\u0259r\u0259n etdik. H\u0259qiq\u0259t\u0259n, s\u0259brli v\u0259 \u015f\u00fck\u00fcr ed\u0259n h\u0259r k\u0259s bundan ibr\u0259t alar .<\/p>\n\n\n\n<p>\u00ab\u0130l\u00bb v\u0259 \u00abel\u00bb s\u00f6zl\u0259ri eyni m\u0259nada i\u015fl\u0259ndiyini n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, ay\u0259d\u0259 S\u0259ba elinin insanlar\u0131n\u0131n G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 inanmalar\u0131 qeyd edilir. Bizim ulu \u0259cdadlar\u0131m\u0131z ham\u0131dan \u00f6nc\u0259 G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 sitayi\u015f edibl\u0259r. Batil inanclara g\u00f6r\u0259 d\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 pey\u011f\u0259mb\u0259r g\u00f6nd\u0259rilib, iman g\u0259tirm\u0259yinc\u0259 c\u0259zalan\u0131blar, m\u0259hv olsalar da adlar\u0131 qal\u0131b. Bunu \u00abS\u0259ba\u00bb sur\u0259sinin 18 v\u0259 19-cu ay\u0259l\u0259ri bir daha t\u0259sdiq edir. \u018flav\u0259 olaraq t\u0259krar\u0259n d\u0259 olsa, qeyd ets\u0259k ki, q\u0259dim t\u00fcrk dilind\u0259 yerd\u0259n dik\u0259l\u0259n bir \u015fey\u0259 s\u0259balan deyilir, o zaman Savalan da\u011f\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131<\/p>\n\n\n\n<p>rix\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259k.T\u0259qrib\u0259n eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l VI \u0259srd\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi sahilind\u0259 (indiki Da\u011f\u0131stan\u0131n c\u0259nub hiss\u0259si v\u0259 Salyan rayonu daxil olmaqla) Massagetl\u0259r(Ma\u015fta\u011fa ) d\u00f6vl\u0259ti m\u00f6vcud olmu\u015fdur. H\u0259min d\u00f6vl\u0259t\u0259 er. \u0259v. 570-530-cu ill\u0259rd\u0259 Tomris adl\u0131 qad\u0131n h\u00f6kmdarl\u0131q etmi\u015fdir, h\u0259min h\u00f6k\u00fcmdar ki, Fars h\u00f6k\u00fcmdar\u0131 olmu\u015f Kirin ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259s\u0259r\u0259k qanla dolu tulu\u011fa tullam\u0131\u015fd\u0131r. Dig\u0259r bir versiya is\u0259 bu qad\u0131n h\u00f6kmdar Bilqeyis olmu\u015fdur . H\u0259r hans\u0131 bir halda bu ay\u0259l\u0259rin biz\u0259 m\u0259xsuslu\u011fu \u015f\u0259ksizdir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00abS\u0259ba\u00bb sur\u0259sinin 19-cu ay\u0259sind\u0259 \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131n na\u015f\u00fck\u00fcrl\u00fckl\u0259ri ucbat\u0131ndan d\u00fcnyaya s\u0259p\u0259l\u0259n\u0259r\u0259k ba\u015fqa xalqlar kimi yox olmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00abQurani-K\u0259rim\u00bb-in \u00ab\u0259l-\u018fnam\u00bb sur\u0259si, 74-c\u00fc ay\u0259d\u0259 H\u0259zr\u0259ti \u0130brahimin(\u0259) (Abraham\u0131n) atas\u0131n\u0131n ad\u0131 Azar(Az\u0259r) oldu\u011fu qeyd edilir. Bu ad\u0131n qeyri xalqlara deyil m\u0259hz biz\u0259 m\u0259xsus olmas\u0131 aksiomad\u0131r. Dem\u0259k ki, \u0130brahim(\u0259)-\u0131n da soyk\u00f6k\u00fc biziml\u0259 eynidir. \u0130brahim(\u0259)-\u0131n da atas\u0131 bir olan Allaha iman g\u0259tirm\u0259diyind\u0259n, b\u00fctl\u0259r\u0259 ibad\u0259t ed\u0259n oldu\u011funa g\u00f6r\u0259, atas\u0131ndan imtina edib. \u018fr\u0259bl\u0259rd\u0259n d\u0259 ne\u00e7\u0259 min il qabaq o\u011flu \u0130smay\u0131l\u0131(\u0259) Allah yolunda qurban k\u0259sm\u0259k ist\u0259rk\u0259n m\u0259l\u0259kl\u0259r vasit\u0259sil\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n qo\u00e7un k\u0259silm\u0259siyl\u0259 Qurban bayram\u0131n\u0131 \u0259cdadlar\u0131m\u0131z g\u00fcnahlar\u0131n\u0131n yuyulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn qeyd etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131rlar. Bu prinsipl\u0259 H\u0259zr\u0259ti M\u0259h\u0259mm\u0259d(s) \u0259r\u0259bl\u0259rin i\u00e7ind\u0259n pey\u011f\u0259mb\u0259r se\u00e7ils\u0259 d\u0259 damarlar\u0131ndan \u0130brahim (\u0259) -\u0131n qan\u0131 ax\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n d\u0259miri ilk icad ed\u0259n t\u00fcrkl\u0259r oldu\u011fundan v\u0259 d\u0259mir\u00e7iliyi insanlar aras\u0131nda yayan Davud(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259r oldu\u011fundan, Allah \u00abD\u0259mir\u00bb sur\u0259sind\u0259 \u00fcsts\u00f6rt\u00fcl\u00fc bilgi verir.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u00fcleyman(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259 is\u0259 misg\u0259rlik s\u0259n\u0259ti b\u0259x\u015f edilib ki, bu da \u0259n \u00e7ox biz\u0259 m\u0259xsus sah\u0259 v\u0259 s\u0259n\u0259tdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Qurani-K\u0259rimin \u0259r\u0259bc\u0259 nazil olmas\u0131 m\u0259hz b\u0259d\u0259vi, yolunu azm\u0131\u015f \u0259r\u0259bl\u0259ri imana \u00e7a\u011f\u0131raraq islah etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn idi. Bu fikirl\u0259r \u00ab\u018fnam\u00bb sur\u0259sinin 92-ci ay\u0259sind\u0259 \u00f6z t\u0259sdiqini tap\u0131r: \u00abBu (Quran) da m\u00fcbar\u0259k (xeyir-b\u0259r\u0259k\u0259ti daim, faydas\u0131 \u00e7ox), \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lkil\u0259ri t\u0259sdiq ed\u0259n bir kitabd\u0131r ki, onu s\u0259n\u0259 M\u0259kk\u0259 \u0259hlini v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 insanlar\u0131 (Allah\u0131n \u0259zab\u0131 il\u0259) qorxutmaq \u00fc\u00e7\u00fcn nazil etmi\u015fik. Axir\u0259t\u0259 iman g\u0259tir\u0259nl\u0259r ona da iman g\u0259tir\u0259r, namazlar\u0131n\u0131 da qoruyub saxlayarlar (vaxtl\u0131-vaxt\u0131nda q\u0131larlar).\u00bb Bu ay\u0259d\u0259n g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi Allah Quran\u0131 \u0259sas\u0259n \u0259r\u0259bl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn nazil etmi\u015f, onlardan \u00f6nc\u0259 bir olan Allaha iman g\u0259tir\u0259nl\u0259rin is\u0259, Qurana iman g\u0259tir\u0259c\u0259yini vur\u011fulay\u0131r. Bu ay\u0259d\u0259 Quranda l\u0259n\u0259tl\u0259n\u0259n y\u0259hudil\u0259r v\u0259 onlar\u0131n dostlar\u0131, Allaha \u015f\u0259rik qo\u015fan xa\u00e7p\u0259r\u0259stl\u0259r deyil, onlardan da \u00f6nc\u0259 \u0130brahim(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rd\u0259n Musa(\u0259)pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r iman g\u0259tir\u0259nl\u0259r, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 t\u0259k Tanr\u0131ya inanan t\u00fcrkl\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. Bu g\u00fcn t\u00fcrkl\u0259rin \u0259r\u0259bl\u0259rd\u0259n v\u0259 farslardan \u00e7ox islama ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 buna bariz n\u00fcmun\u0259dir. \u00ab<strong>\u018fnam\u00bb sur\u0259sinin 92-ci ay\u0259sinin ikinci hiss\u0259si Nuh(\u0259) n\u0259slind\u0259n olan O\u011eAZ\/O\u011fuz-T\u00fcrk insanlar\u0131na aiddir. O zaman orada ya\u015fayan soyda\u015flar\u0131m\u0131z islam\u0131 k\u00f6n\u00fcll\u00fc q\u0259bul etmi\u015fl\u0259r (\u018fnam sur\u0259sind\u0259ki \u00abaxir\u0259t\u0259 iman g\u0259tir\u0259nl\u0259r ona da iman g\u0259tir\u0259c\u0259kl\u0259r\u00bb s\u00f6zl\u0259ri O\u011eAZLARA\/O\u011fuzlara aiddir. \u00c7\u00fcnki t\u0259k Allaha inam bizd\u0259 Nuh(\u0259) v\u0259 \u0130brahim(\u0259) d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n var idi).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>H\u0259zr\u0259ti ADAM\/Ad\u0259md\u0259n(\u0259) hz. S\u00fcleyman (\u0259) pey\u011f\u0259m\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259rki n\u0259sil ard\u0131cll\u0131\u011f\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimidir: \u015eis, \u018fnu\u015f, Q\u0259ynan, M\u0259hlail, Y\u0259rd, \u018fxnux (\u0130dris), M\u0259tu \u015e\u0259l\u0259x, L\u0259m\u0259k, Nuh, Sam, \u018frf\u0259hs\u0259d, Q\u0259ynan, \u015ealix, Hud, Abir, Fali\u011f, \u018fr\u011fu, Saru\u011f, Nahur, Az\u0259r(Turuk-F.C\u0259lilov.), \u0130brahim, \u0130smay\u0131l, Heyd\u0259r, Hamal,Nabat, S\u00fcleyman<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p>Hz. \u018fli(\u0259) r\u0259ss, y\u0259ni \u018fR AZ xalq\u0131n\u0131n hz. S\u00fcleyman(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin d\u00f6vr\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r ya\u015fad\u0131qlar\u0131n\u0131 bildirmi\u015fdir. Yuxar\u0131da qeyd etdiyimiz \u00ab\u018fhqaf\u00bb sur\u0259sind\u0259 b\u0259hs edil\u0259n Ad, \u0259slind\u0259 Az tayfas\u0131n\u0131n buraya k\u00f6\u00e7\u00fcb g\u0259l\u0259n insanlar\u0131d\u0131r ki, s\u0259hrada qumsal t\u0259p\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar v\u0259 tarixd\u0259 sumer\/\u015fumer kimi tan\u0131nm\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259\u015fhur \u00abTufan hadis\u0259si\u00bb zaman\u0131 AZO\u011e-lar\u0131n m\u0259hvind\u0259n sonra, Yer \u00fcz\u00fcn\u0259 yay\u0131lan O\u011eAZ-lar\/o\u011fuzlar soyundan olan insanlar get-ged\u0259 co\u011frafi iqlim v\u0259 \u015f\u0259raitin min ill\u0259r \u0259rzind\u0259 d\u0259yi\u015fk\u0259nliyi n\u0259tic\u0259sind\u0259, toplumlar\u0131n bir-birind\u0259n t\u0259dric olmalar\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n biloji, irqi, dil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t f\u0259rql\u0259ri yaransa da pey\u011f\u0259mb\u0259rlik Allah t\u0259r\u0259find\u0259n ilk \u0259cdadlar\u0131n gen da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131na verilmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu bax\u0131mdan H\u0259zr\u0259ti Adam\/Ad\u0259m(\u0259) torpa\u011fa ilk toxum s\u0259p\u0259n insan olaraq \u0259kin\u00e7iliyin b\u00fcn\u00f6r\u0259sini qoymu\u015fdur. Az\u0259rbaycanda 11 iqlim tipind\u0259n 9-nun m\u00f6vcudlu\u011fu ilk insanlar\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Allah\u0131n l\u00fctf\u00fc kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259k do\u011fru olard\u0131. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n Yerin c\u0259nn\u0259ti olan Az\u0259rbaycan\u0131n da \u00f6z c\u0259nn\u0259ti Qaraba\u011f da o m\u0259nan\u0131 verir\u2014Kara(quru,yer), Ba\u011f(c\u0259nn\u0259t). Hz. Ad\u0259min(\u0259) \u018fr\u0259bistanda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ed\u0259nl\u0259r nec\u0259 inand\u0131ra bil\u0259rl\u0259r ki, burada bu\u011fdan\u0131 \u0259kib-bec\u0259rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 tam \u0259minlikl\u0259 dey\u0259 bil\u0259rik ki, Araz v\u0259 K\u00fcr \u00e7aylar\u0131 aras\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n Az\u0131x v\u0259 Ta\u011flar \u0259kin\u00e7ilk \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli \u0259razi oldu\u011fundan ilkin vaxtlarda insanlar orada ya\u015fam\u0131\u015flar. M\u0259nim fikrimc\u0259 ilk insanlar yaz\u0131b-oxumaq bilm\u0259s\u0259l\u0259r d\u0259 dan\u0131\u015fa bilmi\u015fl\u0259r. \u00c7\u00fcnki \u0259ks-halda Allah\u0131n Hz.Ad\u0259m\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi ilk ay\u0259l\u0259rin t\u0259bli\u011fi m\u0259nas\u0131z olard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259zr\u0259ti X\u0131z\u0131r pey\u011f\u0259mb\u0259rin xeyir \u0259m\u0259l, insanlar\u0131n h\u0259r zaman dad\u0131na \u00e7atan, onlara yard\u0131ma yeti\u015f\u0259n pey\u011f\u0259mb\u0259r kimi tarix\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fcn\u00fc bilirik. Fikrimc\u0259 onun ad\u0131n\u0131 ya\u015fadan X\u0131z\u0131 rayonundak\u0131 ziyar\u0259tgah bu g\u00fcn d\u0259 insanlar\u0131n arzu v\u0259 niyy\u0259tl\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7m\u0259sind\u0259 v\u0259sil\u0259dir.Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n X\u0131z\u0131rzind\u0259(X\u0131z\u0131r ya\u015fay\u0131r) piri d\u0259 onun ad\u0131yla ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259zr\u0259ti \u0130dris(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259r olmaqla yana\u015f\u0131 iyn\u0259ni ilk icad ed\u0259n insan kimi tarix\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcb. \u0130yn\u0259nin m\u00f6vcudlu\u011fuyla tiki\u015f-d\u0259rzilik s\u0259n\u0259tinin \u0259sas\u0131 qoyulub. \u0130dris pey\u011f\u0259mb\u0259rin q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 ad\u0131 \u018fxnux kimi d\u0259 yaz\u0131l\u0131r. M\u0259n ehtimal edir\u0259m ki, \u015e\u0259ki \u015f\u0259h\u0259rinin q\u0259dim ad\u0131 Nuxa olmaqla, \u018fxnux (\u0130dris) pey\u011f\u0259mb\u0259rin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r.Buna s\u00fcbut kimi ta q\u0259dimd\u0259n bu g\u00fcn\u0259 kimi \u015e\u0259ki\/Nuxa \u015f\u0259h\u0259rinin tiki\u015f s\u0259n\u0259tini \u00f6z\u00fcnd\u0259 ya\u015fatmas\u0131n\u0131 \u2014milli palatrlar v\u0259 papaq\u00e7\u0131l\u0131q, ip\u0259k\u00e7ilik v\u0259 s. \u2014 g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259zr\u0259ti \u015eis(\u0259) toxuculu\u011fun b\u00fcn\u00f6r\u0259sini qoyan pey\u011f\u0259mb\u0259rdir. O tayl\u0131, bu tayl\u0131, Az\u0259rbaycanda toxuculu\u011fun m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 inki\u015faf\u0131 (qam\u0131\u015fdan toxunmu\u015f \u0259\u015fyalardan ba\u015flayaraq, h\u0259sir, kilim v\u0259 \u0259n \u0259sas\u0131 xal\u00e7a\u00e7l\u0131q s\u0259n\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri) g\u00f6z qaba\u011f\u0131ndad\u0131r v\u0259 bizim tarixi v\u0259 m\u0259d\u0259ni s\u0259rv\u0259tl\u0259rimizd\u0259ndir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fld\u0259 olan m\u0259lumatlar xal\u00e7a\u00e7\u0131l\u0131q s\u0259n\u0259tinin art\u0131q Neolit \u2014 Eneolit d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 formala\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcbut etm\u0259kd\u0259dir. M\u0259\u015fhur ingilis arxeoloqu Jeyms Mellart Anadolu \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u00c7atal \u2014 H\u00fcy\u00fck abid\u0259sind\u0259 qaz\u0131nt\u0131lar aparark\u0259n k\u00f6m\u00fcrl\u0259\u015fmi\u015f xal\u0131 qal\u0131qlar\u0131na rast g\u0259lmi\u015f v\u0259 h\u0259min xal\u0131n\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259ki nax\u0131\u015flar\u0131n qorunub saxlanmamas\u0131ndan b\u00f6y\u00fck t\u0259\u0259ss\u00fcf hissi ke\u00e7irmi\u015fdi. Lakin qaz\u0131nt\u0131lar\u0131n sonrak\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 o Son Eneolit d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid ya\u015fay\u0131\u015f binas\u0131n\u0131n divar\u0131nda xal\u00e7a nax\u0131\u015flar\u0131n\u0131 xat\u0131rladan nax\u0131\u015flara rast g\u0259lmi\u015f, bu nax\u0131\u015flar\u0131n bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r Anadoluda toxunmaqda olan t\u00fcrk xal\u00e7alar\u0131n\u0131n nax\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 tam eyni oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcb t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, \u00c7atal \u2013 H\u00fcy\u00fckd\u0259n tap\u0131lm\u0131\u015f maddi-m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 rast g\u0259lin\u0259n nax\u0131\u015f elementl\u0259rinin b\u0259zil\u0259rin\u0259 eyniyl\u0259 Az\u0259rbaycan xal\u00e7alar\u0131nda da rast g\u0259lm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. H\u0259min motivl\u0259r\u0259 qaya\u00fcst\u00fc r\u0259sml\u0259rd\u0259 d\u0259 s\u0131x-s\u0131x rast g\u0259linir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.15752-9\/101848799_260810888595900_1452858119066484736_n.jpg?_nc_cat=108&amp;_nc_sid=b96e70&amp;_nc_ohc=dZc5xf-q7FUAX_qJEOP&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;oh=6b64c4c4de2eb5e4ae0f92b46ae6a9e6&amp;oe=5EFEAD8E\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><em>\u00c7atal-H\u00fcy\u00fck nax\u0131\u015f\u0131 v\u0259 \u00abDam\u011fal\u0131\u00bb xal\u00e7as\u0131 (Qazax)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Eyni halla c\u0259nubi T\u00fcrkm\u0259nistanda qaz\u0131nt\u0131lar aparan tan\u0131nm\u0131\u015f rus arxeoloqu Sarianidi d\u0259 \u00fczl\u0259\u015fmi\u015fdi. O, tapd\u0131\u011f\u0131 Son Eneolit \u2014 Erk\u0259n Tunc d\u00f6vrl\u0259rin\u0259 aid saxs\u0131 qablar\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259ki nax\u0131\u015flar\u0131n bu g\u00fcn d\u0259 h\u0259min \u0259razid\u0259 toxunmaqda olan t\u00fcrkm\u0259n xal\u00e7alar\u0131n\u0131n nax\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 eynilik t\u0259\u015fkil etdiyini g\u00f6r\u00fcb son d\u0259r\u0259c\u0259 heyr\u0259tl\u0259nmi\u015fdi. Sarianidi dig\u0259r bir tan\u0131nm\u0131\u015f rus arxeoloqu Masson il\u0259 birlikd\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131qlar\u0131 \u201cQaraqum: Sivilizasiyan\u0131n ilk \u015f\u0259f\u0259qi\u201d adl\u0131 kitab\u0131nda bu m\u00f6vzuya toxunaraq yaz\u0131r: \u201cEram\u0131zdan \u0259vv\u0259l lll minilliyin ikinci yar\u0131s\u0131ndan etibar\u0259n C\u0259nubi T\u00fcrkm\u0259nistan q\u0259bil\u0259l\u0259rinin dulus\u00e7uluq s\u0259n\u0259tind\u0259 b\u00f6y\u00fck d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r ba\u015f verm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Zoomorf motivl\u0259rin yerini h\u0259nd\u0259si nax\u0131\u015flar tutdu. Bu nax\u0131\u015flar a\u011flas\u0131\u011fmaz bir \u015f\u0259kild\u0259 xal\u00e7a nax\u0131\u015flar\u0131n\u0131 xat\u0131rlatmaqdad\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Eneolit d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 toxuculuq s\u0259n\u0259ti daha da inki\u015faf etmi\u015fdi. Az\u0259rbaycan\u0131n bir s\u0131ra Eneolit abid\u0259l\u0259rind\u0259n\u2014K\u00fclt\u0259p\u0259 1, Hac\u0131 Firuz, \u0130lanl\u0131t\u0259p\u0259, Babad\u0259rvi\u015f, Leylat\u0259p\u0259 v\u0259 sair\u0259 abid\u0259l\u0259rd\u0259n tap\u0131lm\u0131\u015f iy uclar\u0131, habel\u0259 \u018flik\u00f6m\u0259k t\u0259p\u0259sind\u0259n tap\u0131lm\u0131\u015f saxs\u0131 qab\u0131n s\u0259thind\u0259 qalm\u0131\u015f toxuma izi bunu s\u00fcbut edir.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259n\u0259t\u015f\u00fcnas alim K\u00fcbra \u018fliyeva haql\u0131 olaraq yaz\u0131r ki, h\u0259r bir xalq\u0131n nax\u0131\u015f s\u0259n\u0259ti m\u00fc\u0259yy\u0259n etnik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r\u0259 sahibdir v\u0259 dig\u0259r xalqlar\u0131n nax\u0131\u015f s\u0259n\u0259ti il\u0259 \u00fcmumi c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir: \u201cXalq\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259h\u0259miyy\u0259tli t\u0259rkib elementl\u0259rind\u0259n biri olan v\u0259 onun tarixi il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131 olan nax\u0131\u015flar etnik m\u0259d\u0259niyy\u0259t tarixinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 d\u0259 m\u00fch\u00fcm m\u0259nb\u0259 rolunu oynay\u0131r. Nax\u0131\u015f s\u0259n\u0259ti xalq\u0131n m\u0259i\u015f\u0259ti, ictimai \u015f\u0259raiti il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131 olmaqla yana\u015f\u0131, onun f\u0259ls\u0259fi \u2014 dini v\u0259 magik d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc d\u0259 \u0259ks etdirir.<\/p>\n\n\n\n<p>Xal\u00e7a s\u0259n\u0259tini Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259v\u0259zsiz v\u0259 t\u00fck\u0259nm\u0259z s\u0259rv\u0259t adland\u0131ran M\u0259mm\u0259dh\u00fcseyn H\u00fcseynovun s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, tarixi, m\u00fcbariz\u0259l\u0259rl\u0259 ke\u00e7mi\u015fi olan bir xalq maddi-m\u0259d\u0259ni, m\u0259n\u0259viyyat tarixini xal\u0131-xal\u00e7alara toxuyaraq \u0259srl\u0259rd\u0259n-\u0259srl\u0259r\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fcb ya\u015fatm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130btidai hal\u0131ndan tarixin b\u00fct\u00fcn s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 sanki i\u015ftirak ed\u0259n xal\u00e7a s\u0259n\u0259timiz, oxunmas\u0131 g\u0259r\u0259k olan, s\u0259hif\u0259l\u0259rinin say\u0131 bilinm\u0259y\u0259n bir kitab\u0259y\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir: \u201c\u00d6z varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259bi\u0259td\u0259n, insan z\u0259kas\u0131ndan alan bu s\u0259n\u0259tin zaman-zaman, pill\u0259pill\u0259 inki\u015faf ed\u0259r\u0259k, b\u00f6y\u00fck r\u0259ssamlar\u0131n, s\u0259n\u0259tkarlar\u0131n t\u0259ff\u0259kk\u00fcr s\u00fczg\u0259cind\u0259n ke\u00e7\u0259r\u0259k, tarixin aynas\u0131nda, \u00f6z\u00fcn\u00fc xalq s\u0259n\u0259tind\u0259 ya\u015fadaraq inki\u015faf etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>X\u0259dic\u0259 \u018fs\u0259dovan\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, xal\u00e7a nax\u0131\u015flar\u0131 aras\u0131nda inanclar v\u0259 toteml\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259dar tipoloji qrupa daxil olan motivl\u0259r\u0259 d\u0259 tez\u2013tez rast g\u0259linir.Astral inanclarla ba\u011fl\u0131 t\u0259svirl\u0259r\u0259 \u201cMal\u0131b\u0259yl\u0131\u00bb kompozisiyal\u0131 xal\u00e7a- larda daha \u00e7ox rast g\u0259linir. Bu c\u00fcr xal\u00e7alarda \u0259sas g\u00f6ll\u0259rin i\u00e7\u0259risind\u0259 h\u0259m g\u00fcn\u0259\u015fi t\u0259msil ed\u0259n svastika, h\u0259m d\u0259 h\u0259ndisil\u0259\u015f- dirilmi\u015f \u201cbulud\u201d t\u0259svirl\u0259ri yerl\u0259\u015fdirilir. Bu t\u0259svirl\u0259rin q\u0259bil\u0259ni, tayfan\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n \u0259sas g\u00f6l\u00fcn i\u00e7\u0259risind\u0259 yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si bu inanclar\u0131n ke\u00e7mi\u015fd\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik olmas\u0131n\u0131 bir daha s\u00fcbut edir. Xal\u00e7alar \u00fcz\u0259rind\u0259 olan bu c\u00fcr t\u0259svirl\u0259r\u0259 \u0259sas\u0259n g\u00f6l \u0259kin\u00e7ilikl\u0259 v\u0259 ya t\u0259s\u0259rrufatla m\u0259\u015fgul olan tayfan\u0131 ifad\u0259 edir: \u201cG\u00f6l\u00fcn m\u0259rk\u0259zind\u0259ki g\u00fcn\u0259\u015f odu, alovu, istiliyi, bulud is\u0259 suyu \u2013 ilkin t\u0259bi\u0259t \u00fcns\u00fcrl\u0259rinin v\u0259hd\u0259tini t\u0259msil edir. Astral inanclarla b\u0259rab\u0259r tayfalar, q\u0259bil\u0259l\u0259r, xalqlar aras\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif inanclar da m\u00f6vcuddur. Zaman ke\u00e7dikc\u0259 bu inanclar toteml\u0259rl\u0259, dini inanclarla \u0259v\u0259z olunur. \u018fvv\u0259ll\u0259r m\u00fcxt\u0259lif allahlara, ruhlara inananlar art\u0131q m\u00fcxt\u0259lif toteml\u0259r\u0259 inan\u0131rlar. Bir \u00e7ox hallarda g\u00fcn\u0259\u015fi xarakteriz\u0259 ed\u0259n bu c\u00fcr toteml\u0259r\u0259 \u201ctovuz qu\u015fu\u201d, \u201c\u015fir\u201d, \u201cke\u00e7i\u201d v\u0259 s. heyvan fiqurlar\u0131 daxil idi. Xal\u00e7alar \u00fcz\u0259rind\u0259 is\u0259 b\u00fc c\u00fcr toteml\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olan elementl\u0259r\u0259 tez\u2013tez rast g\u0259linir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130st\u0259r G\u0259miqaya, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 Qobustan qaya\u00fcst\u00fc t\u0259svirl\u0259rind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 o d\u00f6vr\u00fcn keramika v\u0259 t\u0259tbiqi s\u0259n\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259 ke\u00e7i il\u0259 ulduzun qo\u015fa t\u0259svirl\u0259rin\u0259 \u00e7ox s\u0131x-s\u0131x rast g\u0259linm\u0259kd\u0259dir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>S\u00f6z\u00fcged\u0259n t\u0259svirl\u0259rd\u0259 ulduz, b\u0259z\u0259n xa\u00e7, b\u0259z\u0259ns\u0259 svastika formas\u0131nda olur. Bu tip piktoqrafiya n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin \u00f6n\u0259mi ondad\u0131r ki, onlar xalq aras\u0131nda geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u201cT\u0259k\u0259 \u00dclk\u0259r\u0259 (ulduza) baxan kimi baxmaq\u201d ifad\u0259sini \u0259ks etdirir. \u018fsl\u0259n Q\u0259rbi Az\u0259rbaycandan olan Me\u011fri rayonunun L\u00f6k (indi Vartanazor) k\u0259ndind\u0259n olan Babayev Qurban Xan\u0259li o\u011flunun (1959) biz\u0259 verdiyi \u015fifahi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, t\u0259k\u0259l\u0259r yaln\u0131z \u00dclk\u0259r ulduzu peyda olanda di\u015fi ke\u00e7il\u0259r\u0259 yax\u0131nla\u015f\u0131rlar. Bu \u00fczd\u0259n d\u0259 t\u0259k\u0259l\u0259r h\u0259mi\u015f\u0259 ild\u0259 sad\u0259c\u0259 bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn g\u00f6r\u00fcn\u0259n bu ulduzu g\u00f6zl\u0259yir v\u0259 o \u00e7\u0131xd\u0131qda g\u00f6zl\u0259rini ona dikirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, b\u0259nz\u0259r motiv\u0259 t\u0259kc\u0259 qaya\u00fcst\u00fc r\u0259sml\u0259rd\u0259 deyil, xal\u00e7alar\u0131m\u0131zda da rast g\u0259linir ki, bu da biz\u0259 motivin bilavasit\u0259 \u0259ski t\u00fcrk d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu bir daha \u0259sasl\u0131 sur\u0259td\u0259 s\u00fcbut edir. Xal\u00e7alar\u0131m\u0131zda Tunc d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid edil\u0259n ba\u015fqa qaya\u00fcst\u00fc r\u0259sml\u0259rd\u0259n tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z dig\u0259r piktoqrafik motivl\u0259r d\u0259 geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.15752-9\/102894510_288100678895296_2453228230769901568_n.jpg?_nc_cat=106&amp;_nc_sid=b96e70&amp;_nc_ohc=TtywcKszQcYAX8vuwIP&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;oh=94ceba0ea8a4303da5eddaee051f20bf&amp;oe=5F015032\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.15752-9\/101710855_627732374488240_5659011616008568832_n.jpg?_nc_cat=111&amp;_nc_sid=b96e70&amp;_nc_ohc=rnw5DUAtrA0AX_A_NbY&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;oh=77a6ddac9757cab9c22b049184c13c58&amp;oe=5EFE9B7D\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.15752-9\/101547872_350957999217685_3379203757945389056_n.jpg?_nc_cat=100&amp;_nc_sid=b96e70&amp;_nc_ohc=pbtD4fQ6TMwAX_pGozO&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;oh=f48e61f8723ac403e0bb0bdbddb31125&amp;oe=5EFEA7A2\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Lakin onlar\u0131n bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r donuq \u015f\u0259kild\u0259 olsa da, xal\u00e7alarda i\u015fl\u0259nm\u0259 g\u0259l\u0259n\u0259yi g\u00f6st\u0259rir ki, vaxtil\u0259 informativ y\u00fck da\u015f\u0131yan h\u0259min i\u015far\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycanda geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r\u2026 Xal\u00e7a uzman\u0131 L. K\u0259rimovun \u0259ks\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u00abAz\u0259rbaycan xal\u00e7as\u0131\u00bb kitab\u0131ndan loqoqram, dam\u011fa v\u0259 runik i\u015far\u0259l\u0259r\u0259 aid se\u00e7ib verdiyi \u00f6rn\u0259kl\u0259r runik yaz\u0131n\u0131n Qafqaz m\u0259n\u015f\u0259li ehtimal\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 ciddi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 \u0259sas verir.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u0259zi xal\u00e7a nax\u0131\u015flar\u0131n\u0131n vaxtil\u0259 dam\u011fa h\u0259rf olmas\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131 runik yaz\u0131dak\u0131 eyni i\u015far\u0259l\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259k kifay\u0259tdir. Nax\u0131\u015flar\u0131n xal\u00e7ada tam olmayan bu \u00f6rn\u0259yi d\u0259 ayd\u0131n g\u00f6st\u0259rir ki, runik yaz\u0131 xal\u00e7a s\u0259n\u0259tind\u0259 geni\u015f i\u015fl\u0259nmi\u015fdir\u00bb.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.15752-9\/102411429_1086762958389887_8847811691241537536_n.jpg?_nc_cat=103&amp;_nc_sid=b96e70&amp;_nc_ohc=SGxFAYQeuXMAX9DaJpJ&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;oh=a62d85571ffb83dd6dbcfe1e9d7b4336&amp;oe=5EFF8350\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><em>\u00dcz\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif dam\u011fa t\u0259svirl\u0259ri olan Az\u0259rbaycan xurcunu<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 S.V. \u0130vanovun t\u0259birinc\u0259 des\u0259k, milli ornament h\u0259r bir xalq\u0131n b\u0259dii m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin y\u00fczill\u0259rl\u0259 ya\u015fayan \u0259n d\u00f6z\u00fcml\u00fc elementidir. Bu bax\u0131mdan k\u00f6k\u00fc Neolit-Eneolit d\u00f6vrl\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r uzanan, Tunc d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yeni elementl\u0259r qazanan piktoqrafik v\u0259 ideoqrafik mahiyy\u0259tli xal\u00e7a nax\u0131\u015flar\u0131m\u0131z da istisna deyildir. Eyni s\u00f6zl\u0259ri qaya\u00fcst\u00fc r\u0259sml\u0259r v\u0259 dam\u011falar haqq\u0131nda da dem\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. M\u0259hz bu r\u0259sm v\u0259 dam\u011falar\u0131n say\u0259sind\u0259 K\u00fcr-Araz m\u0259d\u0259niyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc maldarlar\u0131n\u0131n G\u0259miqaya (Az\u0259rbaycan) \u2013 Tim\u0259r\u0259 (\u0130ran yaylas\u0131) \u2013 Saymal\u0131ta\u015f v\u0259 Tenir Too (Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan) istiqam\u0259tind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 dig\u0259r istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdirdikl\u0259ri miqrasiyalar\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.Bu m\u0259lumatlar \u015eis(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu\u011fu toxuculu\u011fun da biz\u0259 m\u0259xsuslu\u011funu t\u0259sdiq edir.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259zr\u0259ti Hud(\u0259) ticar\u0259tin \u0259sas\u0131n\u0131 qoyan el\u00e7i olmu\u015fdur.Az\u0259rbaycan v\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n tacirlik \u0259n\u0259n\u0259si v\u0259 m\u0259\u015fhur \u0130p\u0259kyolu ticar\u0259t yolunun d\u0259 biz\u0259 m\u0259xsus olmas\u0131, eyni zamanda tacirl\u0259rin gec\u0259l\u0259m\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn karvansaralar\u0131n ta q\u0259dimd\u0259n m\u00f6vcudlu\u011fu bu s\u0259n\u0259tin bu g\u00fcn d\u0259 bizd\u0259 geni\u015f yay\u0131lmas\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259ricisidir.<\/p>\n\n\n\n<p>A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u015f\u0259kild\u0259ki a\u011f\u00e7a(ax\u00e7a), manat, q\u0131z\u0131l, t\u00fcm\u0259n kimi numizma-tizml\u0259rin k\u00f6k morfemi tarixi-dialektoloji istiqam\u0259td\u0259n t\u0259hlil olunmu\u015fdur. Ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259sind\u0259 qeyd olunan numizmatizml\u0259rin k\u00f6k morfeml\u0259rinin, h\u0259m\u00e7inin \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259rinin xalis t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li olmas\u0131 dialekt materiallar\u0131 v\u0259 dil tarixi n\u00fcmun\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda s\u00fcbut olunmu\u015fdur. El\u0259c\u0259 d\u0259 ax\u00e7a, manat, q\u0131z\u0131l, t\u00fcm\u0259n kimi numizmatizml\u0259rin semantik d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259ri m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 d\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilmi\u015fdir. Arxaizm\u0259 \u00e7evrilmi\u015f bu s\u00f6zl\u0259r b\u0259dii dil n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259, h\u0259m\u00e7inin tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131r. S\u00f6z it\u0259 bilm\u0259z. Xalq s\u00f6z\u00fc qoruyub ya\u015fad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ilk bazar m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri al-ver adlanm\u0131\u015fd\u0131r. Dinamik bir proses olan bazar anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 xalq \u00f6z\u00fc bildiyi kimi feili k\u00f6k morfeml\u0259rd\u0259 tapm\u0131\u015fd\u0131r. \u00c7oxm\u0259nal\u0131 al morfeminin bir m\u0259nas\u0131 da \u2018g\u00f6t\u00fcrm\u0259k, \u0259lin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259k\u2019 dem\u0259kdir. Ver k\u00f6k morfemi d\u0259 m\u00fcvafiq olaraq \u0259lind\u0259n qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259f\u0259 \u00f6t\u00fcrm\u0259k, t\u0259qdim etm\u0259 m\u0259nas\u0131 verir. Dem\u0259li, al-ver s\u00f6z\u00fc pulun meydana g\u0259lm\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259rki zaman mal\u0131n m\u00fcbadil\u0259si prosesini \u0259ks etdirir. S\u00f6z is\u0259 zaman ke\u00e7dikc\u0259 m\u0259naca daha da geni\u015fl\u0259nir v\u0259 \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259li ticar\u0259t s\u00f6z\u00fcn\u00fc canl\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qda \u00fcst\u0259l\u0259yir. Bel\u0259likl\u0259, alver\u00e7i \u2013 \u2018tacir\u2019, al\u0131\u015f-veri\u015f m\u0259rk\u0259zi \u2013 \u2018ticar\u0259t m\u0259rk\u0259zi\u2019, al\u0131\u015f-veri\u015f \u2013 \u2018ticar\u0259t\u2019 kimi al\u0131nmalar\u0131 \u0259v\u0259z edir. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, diaxronikdialektoloji aspektd\u0259n bazar s\u00f6z\u00fcn\u0259 morfonoloji yana\u015fmada bir s\u0131ra maraql\u0131 c\u0259h\u0259tl\u0259r ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. Bazar s\u00f6z\u00fcn\u00fcn morfonoloji inc\u0259l\u0259m\u0259d\u0259 \u00abbaz\u00bb k\u00f6k morfemin \u00abm\u00fcbadil\u0259 m\u0259qs\u0259di il\u0259 s\u00f6vd\u0259l\u0259\u015fm\u0259\u00bb m\u0259nas\u0131n\u0131n Mu\u011fan qrupu \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 qorundu\u011fu ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r: \u2013 E\u015fitdim \u00f6y\u00fc bazza\u015fm\u0131san? \u2013 Yox, bazza\u015fmadu\u011f (dan\u0131\u015f\u0131qdan \u2013 Neft\u00e7ala r-nu); -\u00abar\u00bb morfemin\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 dem\u0259liyik ki, bu leksik \u015f\u0259kil\u00e7i morfemin feild\u0259n isim d\u00fcz\u0259ltm\u0259si daim m\u0259hsuldar olmu\u015fdur. S\u00f6zs\u00fcz ki, bazar m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin realla\u015fmas\u0131 pulun meydana g\u0259lm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan dilind\u0259 pul \u2014 onun, nominal d\u0259y\u0259rin formala\u015f-mas\u0131na q\u0259d\u0259rki vaxtad\u0259k haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 material\u0131n \u0259sas\u0259n r\u0259ngin\u0259 g\u00f6r\u0259 adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r: a\u011f\u00e7a, q\u0131z\u0131l, (altun \u2013 t\u00fcrkc\u0259) v\u0259 s. Yax\u0131n ke\u00e7mi\u015f zamanda da eyni fakt\u0131n \u015fahidi olmu\u015fuq: a\u011f manat, g\u00f6y be\u015flik, q\u0131z\u0131l onluq, q\u0131rm\u0131z\u0131 onluq v\u0259 s. Analoji v\u0259ziyy\u0259t bu g\u00fcn d\u0259 canl\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qda jarqon v\u0259 loru s\u00f6z s\u0259viyy\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir: a\u011f pul, qara pul, g\u00f6y (AB\u015e dollar\u0131) v\u0259 s. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, b\u0259zi numizmatizml\u0259rin diaxronik-dialektoloji c\u0259h\u0259td\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 tarix\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi-siyasi c\u0259h\u0259td\u0259n n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 s\u0259rb\u0259st imkanlara malik olmas\u0131n\u0131 bir daha s\u00fcbut edir. Fikrimizi ara\u015fd\u0131rma \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutdu\u011fumuz a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 numizmatizml\u0259r d\u0259t\u0259sdiq edir. Ax\u00e7a\/\/a\u011f\u00e7a Az\u0259rbaycan dili \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259, \u0259sas\u0259n arxaizm v\u0259 ya metaforikl\u0259\u015fmi\u015f variantlarda h\u0259m pul, metal pul, g\u00fcm\u00fc\u015f pul kimi, \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6z kimi, h\u0259m d\u0259 bal\u0131\u011f\u0131n pulcu\u011fu m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259nir. A\u011f (VC) r\u0259ng bildir\u0259n sif\u0259t v\u0259 -ca q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirici \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259\u015fmi\u015f \u0259dat morfemd\u0259n ibar\u0259t olan bu s\u00f6z\u00fcn canl\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qda yaln\u0131z metaforikl\u0259\u015fmi\u015f pul anlay\u0131\u015f\u0131 bildirm\u0259si m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. Kas\u0131b ax\u00e7a tapd\u0131, bo\u011f \u00e7a tapmad\u0131 m\u0259s\u0259lind\u0259 ax\u00e7a v\u0259 bo\u011f\u00e7a s\u00f6zl\u0259rinin fonomorfoloji uy\u011funlu\u011fundan ba\u015fqa, semantik \u0259laq\u0259l\u0259nm\u0259si d\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur: Ax\u00e7a \u2013 pul; bo\u011f\u00e7a \u2013 pulun qorundu\u011fu b\u00fck\u00fcl\u00fc par\u00e7a. \u018fslind\u0259 bo\u011f(x)\u00e7a \u2013 bo\u011f\u00e7a \u2018qad\u0131nlara m\u0259xsus s\u0259liq\u0259-sahman\u2019 m\u0259nas\u0131nda metaforiklik qazana bilmi\u015fdir. T\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li numizmatizml\u0259rin tarixi-dialektoloji ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim ticar\u0259t \u0259n\u0259n\u0259si v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik tarixi olan bir \u00f6lk\u0259 olmas\u0131n\u0131 bir daha t\u0259sdiq edir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.15752-9\/101719237_287176182687277_5051910914907832320_n.jpg?_nc_cat=108&amp;_nc_sid=b96e70&amp;_nc_ohc=Q_gxxKib2SMAX-LkvFR&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;oh=78496b001e07dc5039e1eead285e8fbf&amp;oe=5EFEC15B\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>H\u0259zr\u0259ti Nuh(\u0259) d\u00fclg\u0259rlik s\u0259n\u0259tinin banisidir. Z\u0259ng\u0259zurdak\u0131 N\u00fcv\u0259di k\u0259ndinin ad\u0131n\u0131n Nuh(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259y\u0259n Pey\u011f\u0259mb\u0259r \u0130zi v\u0259 G\u0259mid\u00fcz\u00fc toponiml\u0259ril\u0259 yana\u015f\u0131, Nuhun(\u0259) tarixd\u0259 iz qoyan g\u0259misinin tufana, qayalara qar\u015f\u0131 s\u0259rt, d\u00f6z\u00fcml\u00fc a\u011faclardan d\u00fcz\u0259ldilm\u0259si olmal\u0131d\u0131r ki, N\u00fcv\u0259di (Nuhvadi) k\u0259ndinin me\u015f\u0259l\u0259rind\u0259 d\u00f6z\u00fcml\u00fc a\u011faclar\u0131n m\u00f6vcudlu\u011fu buna \u0259yani s\u00fcbutdur.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259zr\u0259ti Yusifin(\u0259) saat\u0131 ilk icad ed\u0259n pey\u011f\u0259mb\u0259r oldu\u011fu bildirilir. Onun da soyk\u00f6k\u00fcn\u00fcn bizim \u0259caddlar\u0131m\u0131zdan olmas\u0131n\u0131 g\u00f6rk\u0259mli mixioloq (mixi yaz\u0131lar\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131s\u0131) Tariyel Az\u0259rt\u00fcrk\u00fcn t\u0259dqiqatlar\u0131nda q\u0259dim O\u011fAz\/O\u011fuz t\u00fcrkc\u0259sind\u0259 oxunan mixi yaz\u0131larda rast g\u0259ldiyi a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 yalq\u0131z m\u0131x (SOLDA) 1 i\u015far\u0259sidir. 1 m\u0131x \u2014 \u015faquli \u015f\u0259kild\u0259. \u0130ki m\u0131x yan-yana -2; 3 m\u0131x yan-yana 3; art\u0131q 4-\u00fc\u00e7\u00fcn yer\u0259 q\u0259na\u0259t m\u0259qs\u0259dil\u0259 m\u0131xlar\u0131 ikim\u0259rt\u0259b\u0259li d\u00fcz\u00fcrl\u0259r. Altda iri v\u0259 q\u0131saqollu bir m\u0131x, \u00fcst\u00fcnd\u0259 3 r\u0259q\u0259mi g\u00f6st\u0259r\u0259n 3 m\u0131x v\u0259 s.<\/p>\n\n\n\n<p>Sa\u011fdak\u0131 iri m\u0131x 60 i\u015far\u0259sidir. Babalar bizd\u0259ki onluq sistemind\u0259n f\u0259rqli olaraq, sayda altm\u0131\u015fl\u0131q sistemind\u0259n istifad\u0259 edibl\u0259r. Odur ki, bu i\u015far\u0259nin \u00f6z x\u00fcsusi \u00e7\u0259kisi olub. 60 r\u0259q\u0259mini g\u00f6r\u00fcn\u00fcr \u00e7evr\u0259nin uzunlu\u011fu kimi; 1-\u0259, 2-y\u0259, 3-\u0259, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30, 60-a qal\u0131qs\u0131z b\u00f6l\u00fcn\u0259n r\u0259q\u0259m kimi (suda \u00e7ox asan h\u0259ll olunan \u015f\u0259k\u0259r kimi&nbsp;&nbsp;; saat\u0131n 60 d\u0259qiq\u0259si kimi, d\u0259qiq\u0259nin 60 saniy\u0259si kimi v\u0259 s.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.15752-9\/101892163_1504487773063923_1784554066764890112_n.jpg?_nc_cat=100&amp;_nc_sid=b96e70&amp;_nc_ohc=2oFEi0T63yAAX_kyIsc&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;oh=ba32b2978661dd816f9b31384e1f34c9&amp;oe=5EFE03DB\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><em>SAAT s\u00f6z\u00fcni \u0259r\u0259b\u0259 biz vermi\u015fik. 3000 il \u00f6nc\u0259 ulu \u015eairimiz \u015e\u0259msi \u018fd\u0259d Abid\u0259 bu s\u00f6z\u0259 rast g\u0259linir: S\u0259\u0259 \u0259veylim SAATI ikb\u0259y\u0259m m\u0259n! \u2014 S\u0259nin bu vaveyla saat\u0131nda b\u0259rk q\u0259z\u0259bliy\u0259m (d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259) m\u0259n! Babalar\u0131m\u0131z kor-korana ya\u015famay\u0131blar. Vaxt\u0131 bilibl\u0259r, onu izl\u0259yibl\u0259r. Saat\u0131 ilk icad edibl\u0259r. G\u00fcn\u0259\u015fin, Yerin h\u0259r\u0259k\u0259t etdikl\u0259rini bilibl\u0259r.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bir d\u0259 B\u0130K\u018f adl\u0131 \u015fair\u0259mizd\u0259 \u015e\u018fM s\u00f6z\u00fc i\u015fl\u0259nib:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u015e\u0259mni kirit, Dan atd\u0131 in\u0259 (yen\u0259). \u015eabat\u0131n xu\u015fi in\u0259, \u015e\u0259mni kirit!<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Dan atd\u0131!..<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fct\u00fcn d\u00fcnya q\u0259bul edir ki, d\u0259mirin ilk istifad\u0259\u00e7isi O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259ri olmu\u015fdur. Bel\u0259 ki, d\u0259miri ilk icad ed\u0259n v\u0259 d\u0259mir\u00e7i s\u0259n\u0259tinin insanlar aras\u0131nda yay\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min ed\u0259n h\u0259zr\u0259ti Davud(\u0259) olmu\u015fdur. Bu s\u0259n\u0259tin bu g\u00fcn d\u0259 bizd\u0259 v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrksoylu xalqlarda varl\u0131\u011f\u0131 Davud(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin t\u00fcrksoylu olmas\u0131n\u0131n d\u0259lilidir. Eyni zamanda Davud(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin g\u00f6z\u0259l s\u0259si olmu\u015fdur. Ona endiril\u0259n \u00abZabur endiril\u0259n ay\u0259l\u0259ri g\u00f6z\u0259l s\u0259siyl\u0259 oxuyarm\u0131\u015f. M\u0259n hesab edir\u0259m ki, \u0130lahi musiqi olan Mu\u011fam, \u0259slind\u0259 \u0130lahi M\u0259qamd\u0131r v\u0259 \u00abZabul\u00bb segah\u0131 \u00abZabur\u00bb kitab\u0131yla v\u0259 Davud (\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259zr\u0259ti S\u00fcleyman(\u0259) misg\u0259rlik v\u0259 d\u0259mir\u00e7ilik s\u0259n\u0259tinin insanlar aras\u0131nda yay\u0131lmas\u0131na xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rib. \u0130raq \u0259razisind\u0259 t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 tarix\u0259n onlar\u0131n olmu\u015f S\u00fcleymaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz H\u0259zr\u0259ti S\u00fcleyman(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r. Odur ki, Az\u0259rbaycan (\u015e\u0259ki,\u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 s. rayonlarda bu s\u0259n\u0259t bu g\u00fcn d\u0259 ya\u015fay\u0131r) v\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 bu materiallardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k ist\u0259r m\u0259i\u015f\u0259t, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 h\u0259rbi al\u0259tl\u0259r d\u00fcz\u0259ldilm\u0259si v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 zirehli geyiml\u0259rd\u0259n istifad\u0259 tarixin dan\u0131lmaz faktlar\u0131ndand\u0131r. Bunu h\u0259m d\u0259 arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar da t\u0259sdiq edir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00abQurani-K\u0259rim\u00bbd\u0259 haqq\u0131nda b\u0259hs edil\u0259n H\u0259zr\u0259ti Lo\u011fman Allah t\u0259r\u0259find\u0259n ona b\u0259x\u015f edil\u0259n x\u00fcsusi bir qabiliyy\u0259tl\u0259\u2014bitkil\u0259rl\u0259 m\u00fcalic\u0259 \u00fcsulu il\u0259, x\u0259st\u0259l\u0259r\u0259 \u015f\u0259fa verib v\u0259 bunu insanlar aras\u0131nda yay\u0131b. Bitkil\u0259rl\u0259 m\u00fcalic\u0259nin ta q\u0259dimd\u0259n bu g\u00fcn\u0259 kimi \u00abt\u00fcrk\u0259\u00e7ar\u0259\u00bb adlanmas\u0131 (t\u00fcrksaya\u011f\u0131 \u00e7ar\u0259,\u0259lac) H\u0259zr\u0259ti Lo\u011fman\u0131n da milli m\u0259nsublu\u011funun Az\u0259r-T\u00fcrk soyundan olmas\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmur.<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r maraql\u0131 c\u0259h\u0259t odur ki, pey\u011f\u0259mbrl\u0259rin(\u0259) bir \u00e7oxu qoyun\u00e7uluqla m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015fdur. Qoyun\u00e7uluq daha \u00e7ox t\u00fcrkl\u0259r\u0259 xasd\u0131r v\u0259 \u018fr\u0259bistan kimi isti yerl\u0259rd\u0259 qoyun saxlamaq m\u00fcmk\u00fcn deyildir.`Heyvandarl\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olan t\u00fcrkl\u0259r isti aylarda yaylaqlara k\u00f6\u00e7d\u00fcy\u00fcnd\u0259n t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259, k\u00f6\u00e7\u0259ri kimi d\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259rd\u0259n qalan s\u0259n\u0259tl\u0259r \u00f6lk\u0259mizd\u0259 daha q\u0259dim v\u0259 inki\u015faf etmi\u015f s\u0259viyy\u0259d\u0259 olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Nuh(\u0259)-\u0131n o\u011flu Sam(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rliyin davam\u00e7\u0131s\u0131 olaraq indiki Suriya \u0259razisind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259n \u0259min\u0259m ki, \u0259n q\u0259dim m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n say\u0131lan \u015eam \u015f\u0259h\u0259ri el\u0259 onun ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r. Orada ya\u015fayan insanlar q\u0259dimd\u0259 Nuh(\u0259) n\u0259slind\u0259n oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 eyni dild\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t qurmu\u015flar. F\u0259rat v\u0259 D\u0259cl\u0259 \u00e7aylar\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 o \u0259trafdak\u0131 \u0259razil\u0259ri q\u0259dim Babil adland\u0131r\u0131rlar. M\u0259n iddia edir\u0259m ki, bu g\u00fcn \u015fumer adlanan v\u0259 tufandan sonra Az\u0259rbaycandan Sam\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 D\u0259cl\u0259 v\u0259 F\u0259rat \u00e7aylar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015fan v\u0259 SAM\u018fR( Sam insan\u0131), SUMER, \u015eUMER kimi tan\u0131nm\u0131\u015flar. Nuh(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin Yaf\u0259s adl\u0131 o\u011flundan t\u00f6r\u0259y\u0259n n\u0259sil T\u00fcrkl\u0259r adlanm\u0131\u015f v\u0259 eyni dil qohumlu\u011fu olan v\u0259 \u015eumerl\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 h\u0259r ikisi d\u0259 AZ n\u0259slind\u0259n g\u0259lm\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>Sonralar yaranan xalqlardan biri olaraq, b\u0259d\u0259vi \u0259r\u0259bl\u0259rin Babild\u0259n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131b \u00e7\u0131xard\u0131qlar\u0131 Etr\u00fcsklar, Ete Elin\u0259, indiki \u0130taliyaya k\u00f6\u00e7m\u0259li olmu\u015flar. B\u0259zi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lara g\u00f6r\u0259 Babilan patriarx xalq\u0131n m\u0259kan\u0131 dem\u0259kdir. \u00c7\u00fcnki bu g\u00fcnk\u00fc Roma(Vatikan) Papas\u0131 el\u0259 t\u00fcrkc\u0259d\u0259n Baba s\u00f6z\u00fcnd\u0259n yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Samdan (\u0259) ba\u015flayaraq son pey\u011f\u0259mb\u0259r H\u0259zr\u0259ti M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259(s.\u0259.s.) q\u0259d\u0259r pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f v\u0259 t\u0259k allahl\u0131\u011f\u0131 t\u0259bli\u011f etmi\u015fl\u0259r. T\u0259k allahl\u0131q is\u0259 h\u0259r k\u0259sd\u0259n \u00f6nc\u0259 O\u011fAzlara\/O\u011fuzlara aid oldu\u011fundan pey\u011f\u0259mb\u0259rliyin o soydan olmas\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmur.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259ki Kuti imperatorlu\u011funun (e.\u0259 2200-e.\u0259 2109) paytaxt\u0131 olmu\u015f bug\u00fcnk\u00fc K\u0259rk\u00fck \u015f\u0259h\u0259rinin tarixi bilinm\u0259y\u0259n d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n o\u011fuz-t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rl\u0259 m\u0259skun olmas\u0131 fakt\u0131 da, kutil\u0259rin q\u0259dim o\u011fuzlar olduqlar\u0131 bar\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n fikirl\u0259r\u0259 haqq qazand\u0131rmaqdad\u0131r. H\u0259r halda, fakt budur ki, K\u0259rk\u00fck o\u011fuzlar\u0131n\u0131n guya h\u0259min \u0259raziy\u0259 S\u0259lcuqlar v\u0259 ya Abbasil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 g\u0259ldikl\u0259ri, ondan \u00f6nc\u0259 s\u00f6z\u00fcged\u0259n \u0259razid\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin ya\u015famad\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 fikirl\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011frultmur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7\u00fcnki cahiliyy\u0259 d\u00f6vr\u00fc, y\u0259ni islamaq\u0259d\u0259rki \u0259r\u0259b \u0259d\u0259biyyat\u0131nda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n A\u015fa v\u0259 Nabi\u011fa kimi \u015fairl\u0259rin \u015feirl\u0259rind\u0259 t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n bol-bol s\u00f6hb\u0259t a\u00e7\u0131lmaqda, tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 H\u0259zr\u0259t Pey\u011f\u0259mb\u0259rimizin (s) s\u0259f\u0259rl\u0259r\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131 zaman t\u00fcrk \u00e7ad\u0131r\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar bulunmaqdad\u0131r (Turan, 1993, s.22). Bu m\u0259lumat\u0131n \u00f6z\u00fc d\u0259 t\u0259sdiq edir ki, o zaman say\u0131 \u00e7ox olan o\u011fuz t\u00fcrkl\u0259ri islam\u0131 k\u00f6n\u00fcll\u00fc q\u0259bul etmi\u015fl\u0259r,eyni zamanda hz. Pey\u011f\u0259mb\u0259r(s) k\u00f6k\u00fcn\u00fcn t\u00fcrk oldu\u011funa v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259 daha \u00e7ox etibar etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 onlar\u0131n \u00e7ad\u0131rlar\u0131nda qal\u0131rm\u0131\u015f. (Burada bir ha\u015fiy\u0259 \u00e7\u0131xaraq bir m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 toxunmaq ist\u0259rdim. M\u0259lumdur ki, \u0259r\u0259bl\u0259r qeyri-\u0259r\u0259bl\u0259ri \u0259c\u0259m adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. \u018fr\u0259bl\u0259rin M\u0259h\u0259mm\u0259d(s) pey\u011f\u0259mb\u0259rin v\u0259fat\u0131ndan sonra \u00f6lk\u0259d\u0259ki t\u00fcrkl\u0259ri s\u0131x\u0131\u015fd\u0131raraq t\u00fcrkl\u0259rin M\u0259h\u0259mm\u0259d(s) pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259 d\u0259st\u0259yini tarixd\u0259n silm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. Bundan istifad\u0259 ed\u0259n farslar, \u0259c\u0259m qismind\u0259 \u00f6zl\u0259rini \u018fhli-Beyt t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 kimi t\u0259qdim etmi\u015fl\u0259r. \u018fslind\u0259 \u015fi\u0259l\u0259r, o zaman \u018fr\u0259bistandan s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131araq \u00e7\u0131xar\u0131lan o\u011fuz t\u00fcrkl\u0259ri idi. Bunu h\u0259l\u0259 d\u0259 \u0130raqda v\u0259 Suriyada ya\u015fayan t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rin d\u0259 \u015fi\u0259 olmas\u0131 t\u0259sdiq edir. Dig\u0259r s\u00fcb\u00fct \u018fhli-Beyt(\u0259) v\u0259 imamlar\u0131n(\u0259) n\u0259slinin \u0259sas\u0259n, \u015eimali v\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda (istisna hal kimi Orta Asiyada v\u0259 \u018ffqan\u0131standa) m\u0259skunla\u015fmas\u0131 onlar\u0131n m\u0259zarlar\u0131n\u0131n ziyar\u0259tgahlara \u00e7evrilm\u0259sidir. B\u0259lk\u0259 d\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n S\u0259f\u0259vil\u0259r (Q\u0131z\u0131lba\u015flar) \u015fi\u0259liyi yaymaq niyy\u0259tiyl\u0259 s\u00fcnni t\u0259riq\u0259tl\u0259rin\u0259, h\u0259tta T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 da qar\u015f\u0131 sava\u015f a\u00e7m\u0131\u015flar.)<\/p>\n\n\n\n<p>Qibl\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 g\u0259ldikd\u0259 islam dinini elan etm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l M\u0259h\u0259mm\u0259d pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s.) ibad\u0259t ed\u0259rk\u0259n \u00fcz\u00fcn\u00fc Q\u00fcds\u0259(Beyt\u00fcl-M\u00fcq\u0259dd\u0259s\u0259) tutarm\u0131\u015f. \u00c7\u00fcnki ondan \u0259vv\u0259lki pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r\u0259\u2014<\/p>\n\n\n\n<p>h\u0259zr\u0259ti Musaya(\u0259) v\u0259 h\u0259zr\u0259ti \u0130saya(\u0259), iman g\u0259tir\u0259n y\u0259hudil\u0259rin v\u0259 xristianlar\u0131n qibl\u0259si, ibad\u0259t yeri ora say\u0131l\u0131rd\u0131. Amma y\u0259hudil\u0259r m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u00fcz\u00fc oraya ibad\u0259t etm\u0259sin\u0259 etiraz etdikl\u0259rin\u0259<\/p>\n\n\n\n<p>g\u00f6r\u0259 sonradan M\u0259kk\u0259 qibl\u0259y\u0259 \u00e7evrildi. Buradan bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259k olar ki, Allah\u0131n El\u00e7isi harda olubsa ora qibl\u0259 say\u0131l\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.15752-9\/97125099_677055593128408_1609542717912645632_n.png?_nc_cat=106&amp;_nc_sid=b96e70&amp;_nc_ohc=xiTaDFk28sIAX8CPosR&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;oh=cac65a326e96c6e643f8d90113946940&amp;oe=5EFF996A\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><em>Nuh(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin m\u0259zar\u0131n\u0131n Sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259ki \u015f\u0259kli<\/em><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.15752-9\/96517422_3191586337546553_3633057069831028736_n.png?_nc_cat=110&amp;_nc_sid=b96e70&amp;_nc_ohc=dM8NP4qTv6IAX9j35bb&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;oh=ed6e10f1286ed1630d13f6304e15cd78&amp;oe=5EFDD89E\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><em>Nuh(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin t\u0259mir olunmu\u015f m\u0259zar\u0131 ziyar\u0259tgaha \u00e7evrilib<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Sonuncu pey\u011f\u0259mb\u0259r(s) M\u0259kk\u0259d\u0259 do\u011fuldu\u011funa g\u00f6r\u0259 indi ora m\u00fcs\u0259lmanlar \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259b\u0259di qibl\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130lk \u0259cdad\u0131m\u0131z\u0131n \u015f\u0259r\u0259fini \u00f6z\u00fcn\u0259 qaytaraq<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bizim \u0259cdad\u0131m\u0131z Nuh pey\u011f\u0259mb\u0259rdirs\u0259, Nuh pey\u011f\u0259mb\u0259rin \u0259cdad\u0131n\u0131n da H\u0259zr\u0259ti Adam\/Ad\u0259m olmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, dem\u0259li Nuh pey\u011f\u0259mb\u0259rin zaman\u0131ndak\u0131 \u00abTufan hadis\u0259si\u00bbn\u0259 q\u0259d\u0259rki \u0259cdadlar\u0131m\u0131z AZO\u011e ad\u0131yla, \u00abTufan hadis\u0259\u00bbsind\u0259n sonrak\u0131 \u0259cdadlar\u0131m\u0131z is\u0259 m\u0259hv olmu\u015f \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131n AZO\u011e-lar\u0131n adlar\u0131n\u0131 ya\u015fatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn O\u011eAZ\/O\u011eUZ ad\u0131n\u0131 q\u0259bul etmi\u015fl\u0259r(\u018fli V\u0259lio\u011flu\u2014V\u0259li \u018flio\u011flu,Fazil Nadiro\u011flu\u2014Nadir Fazilo\u011flu v\u0259 s. kimi) .<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ulu \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131n h\u0259r \u015feyi \u00f6z ad\u0131yla \u00e7a\u011f\u0131rmaq v\u0259 h\u0259r ad\u0131n da \u00f6z m\u0259na y\u00fck\u00fcn\u00fc s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan da\u015f yaz\u0131larda, toponim-l\u0259rd\u0259 ya\u015fad\u0131b biz\u0259 miras qoyduqlar\u0131 AZ s\u00f6z\u00fc m\u0259nas\u0131z bir s\u00f6z ola bilm\u0259zdi v\u0259 babalar\u0131m\u0131z\u0131n ist\u0259r \u00f6z kimlikl\u0259rini ya\u015fadan, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259razil\u0259r\u0259 verdikl\u0259ri adlar\u0131n d\u00fczg\u00fcn a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda bizim tariximiz yat\u0131r. O tarixi \u00f6yr\u0259nib, ortaya \u00e7\u0131xara bils\u0259k, b\u0259lk\u0259 \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc d\u0259rk ed\u0259r\u0259k y\u00fcks\u0259li\u015f\u0259 ke\u00e7\u0259rik.<\/p>\n\n\n\n<p>Siciliyal\u0131 Diador iskitl\u0259rd\u0259n s\u00f6z a\u00e7ark\u0259n onlar\u0131n ilk \u00f6nc\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131n\u0131, buradan Misir, Hindistan v\u0259 Trakiya t\u0259r\u0259fl\u0259r\u0259 yay\u0131laraq b\u00fct\u00fcn bu \u0259razil\u0259rin hakimin\u0259 \u00e7evrildikl\u0259rini yaz\u0131r. Genetekl\u0259rin b\u0259zi Misir fironlar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 apard\u0131qlar\u0131 genetik ara\u015fd\u0131rmalar onlar\u0131n R1b haloqrupuna(q\u0131p\u00e7aqlar) aid olduqlar\u0131n\u0131, y\u0259ni t\u00fcrk genl\u0259ri da\u015f\u0131d\u0131qlar\u0131n\u0131 v\u0259 Misir\u0259 Qafqazdan g\u0259ldikl\u0259rini g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir. Maraql\u0131d\u0131r ki, Hindistan\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k kastalar\u0131na m\u0259nsub insanlar i\u00e7\u0259risind\u0259 d\u0259 \u00f6n\u0259mli miqdarda R1a(O\u011fuzlar) geni tap\u0131l\u0131b. Genetika elmi Siciliyal\u0131 Diadorun yazd\u0131qlar\u0131n\u0131 t\u0259sdiq edir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bundan \u0259lav\u0259 Norve\u00e7li s\u0259yyah Tur Heyerdal\u0131n ara\u015fd\u0131rmalar\u0131na g\u00f6r\u0259 onlar\u0131n \u0259cdadlar\u0131 olan Oserl\u0259r el\u0259 buradan g\u0259mi il\u0259 oraya ged\u0259n Az\u0259rl\u0259rdir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>11 iqlim tipind\u0259n 9-una, yeralt\u0131, yer\u00fcst\u00fc s\u0259rv\u0259tl\u0259r\u0259, t\u0259bii yanar od m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 malik, bu g\u00fcn\u0259 kimi \u00abADAM\u00bb s\u00f6z\u00fcn\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131, Yerin c\u0259nn\u0259ti olan Az\u0259rbaycan ilk insanlar\u0131n v\u0259t\u0259nidir.Yunanlar\u0131\u0131n Antik d\u00f6vrd\u0259ki \u015fairi Esxilin \u00abZ\u0259ncirl\u0259nmi\u015f Prometey\u00bb \u0259s\u0259rind\u0259 Prometeyin<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130nax\u0131n q\u0131z\u0131 \u0130o-ya:\u00bbxeyli getdikd\u0259n sonra o da\u011flar\u0131n sultan\u0131 Qafqaza yeti\u015f\u0259rs\u0259n, yamya\u015f\u0131ld\u0131r h\u0259r yan\u0131\u00bb misralar\u0131 Qafqaz ad\u0131n\u0131n eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l d\u0259 m\u0259\u015fhur oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rm\u0259kl\u0259, yana\u015f\u0131 bu ad\u0131 o da\u011fa ver\u0259n ulu xalq\u0131n olmas\u0131n\u0131 v\u0259 odun m\u0259hz buradan apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 da t\u0259sdiql\u0259yir.<\/p>\n\n\n\n<p>AZ-lar \u0259vv\u0259ll\u0259r piktoqramla (\u015f\u0259killi yaz\u0131larla\u2014G\u0259miqaya,Qobustan) daha sonra h\u0259rfi yaz\u0131larla (Gil yaz\u0131lar\u0131,M\u0131x\u0131 yaz\u0131lar\u0131, Qarqar yaz\u0131lar\u0131, Orxon-Yeniseyd\u0259ki \u00abAz budun ya\u011f\u0131 buldu\u00bb kimi yaz\u0131larla tarixd\u0259 iz qoymu\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir halda ki, Az\u0259rl\u0259r v\u0259 T\u00fcrkl\u0259r H\u0259zr\u0259ti Nuh(\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin n\u0259slind\u0259ndirl\u0259r, bu fakt\u0131n \u00f6z\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, Yer \u00fcz\u00fcn\u00fc su basark\u0259n Nuhun (\u0259) g\u0259misind\u0259 xilas olan adamlar\u0131n indiki sivilizasiyan\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoyduqlar\u0131n\u0131 q\u0259bul ed\u0259k. Bu da bizim Az\u0259rbaycan\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 onun \u0259n q\u0259dim insan m\u0259sk\u0259nl\u0259rind\u0259n biri oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 haqq\u0131m\u0131z var. Y\u0259ni \u201cD\u00fcnya suqabarmas\u0131\u201d \u00e7\u0259kildikd\u0259n sonra v\u0259t\u0259n\u0259 ba\u011fl\u0131 olan \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131n bir hiss\u0259si \u00f6z yurdlar\u0131na qay\u0131tm\u0131\u015flar v\u0259 AZ-lar\u0131n t\u00f6r\u0259m\u0259l\u0259ri kimi \u00f6zl\u0259rin\u0259 O\u011eAZ\/O\u011eUZ ad\u0131 ver\u0259r\u0259k tarixd\u0259 iz qoymu\u015flar. V\u0259t\u0259n\u0259,yurda ba\u011fl\u0131l\u0131q bu g\u00fcn d\u0259 bizim qan\u0131m\u0131zdad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrkoloqlar\u0131n t\u0259dqiqtlar\u0131na \u0259sas\u0259n T\u00dcRK\/T\u00dcR\u00dcK s\u00f6z\u00fc T\u0130RR\u0130K-D\u0130RR\u0130K olub H\u018fYAT,YA\u015eAM m\u0259nas\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r(bu a\u00e7\u0131qlaman\u0131n do\u011frulu\u011funa s\u00fcbut kimi yen\u0259 d\u0259 N\u00fcv\u0259di\/Nuhvadi k\u0259ndinin sakinl\u0259rinin i\u015fl\u0259tdiyi \u00abGal al-ala verax, birrik-dirrik eleyax\u00bb m\u0259s\u0259lini g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar ki, m\u0259nas\u0131 \u00abg\u0259l \u0259l-\u0259l\u0259 ver\u0259k birlikd\u0259 ya\u015fayaq\u00bbd\u0131r) bu da m\u0259nim, Nuhun(\u0259) g\u0259misind\u0259 xilas olanlar\u0131n yeni h\u0259yata ba\u015flamas\u0131 fikril\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr. \u00c7ox g\u00fcman ki, Nax\u00e7\u0131vandan\/ Nuh\u00e7ivandan indiki T\u00fcrkiy\u0259nin Anadolu vilay\u0259tin\u0259 \u00fcztutaraq, m\u0259skunla\u015fan \u0259cdadlar\u0131m\u0131z daha \u00e7ox T\u00dcRK ad\u0131yla tan\u0131naraq q\u0259dim Babilistana q\u0259d\u0259r yay\u0131lm\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130lk insanlar\u0131n vahid dild\u0259 dan\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 din v\u0259 elm t\u0259sdiql\u0259yir. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ox yerl\u0259rind\u0259 tap\u0131lan q\u0259dim yaz\u0131lardak\u0131 ox\u015farl\u0131q v\u0259 s\u00f6zl\u0259rin d\u0259 bizim dilimiz\u0259 uy\u011funlu\u011fu olsa da vahid dil bar\u0259d\u0259 d\u00fcnya aliml\u0259rinin ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f \u00fcmumi bir r\u0259y yoxdur. Bils\u0259l\u0259r bel\u0259 q\u0131sqancl\u0131q hissi imkan verm\u0259z ki, onlar h\u0259qiq\u0259ti desinl\u0259r. \u018fg\u0259r AZ-larla bagl\u0131 b\u00f6y\u00fck co\u011frafiyan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n, h\u0259tta AS\u0130YA\/ AZ\u0130YA\/ AZ-UYA qit\u0259sinin bel\u0259 AZ-larla ba\u011fl\u0131l\u011f\u0131 varsa v\u0259 babalar\u0131m\u0131z\u0131n qoyduqlar\u0131 toponim, oronim v\u0259 hidronim v\u0259 s. adlar\u0131 \u0259ski dilimizl\u0259 bu g\u00fcnk\u00fc dilimizin differensasiya f\u0259rqin\u0259 baxmayaraq ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcks\u0259, dem\u0259li ADAM\/AD\u018fMd\u0259n (\u0259) Nuha(\u0259) q\u0259d\u0259rki insanlar AZ O\u011e, f\u0259rdl\u0259r\u0259 is\u0259 AZAR v\u0259 AZ\u018fR deyilm\u0259kl\u0259 Az insan\u0131 kimi f\u0259rql\u0259ndirmi\u015fl\u0259r v\u0259 dil d\u0259 AZ AR\/AZ \u018fR D\u0130L\u0130 olub. B\u00f6y\u00fck Tufan hadis\u0259sind\u0259n sonra xilas olan az sayda insan \u00f6zl\u0259rin\u0259 ARAZ\/\u018fRAZ demi\u015fl\u0259r Az\u0259r ad\u0131 is\u0259 \u015f\u0259xs adlar\u0131na \u00e7evrilmi\u015fdir. Bu ad \u0259n \u00e7ox bizd\u0259 i\u015fl\u0259nir, biz\u0259 m\u0259xsusdur. Hz. \u0130brahim (\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin atas\u0131n\u0131n ad\u0131nda da Az\u0259r oldu\u011funu qeyd etmi\u015fdik. Min ill\u0259r \u00f6td\u00fckd\u0259n sonra \u018fRAZ xalq\u0131 da T\u00fcrk kimi tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 Araz ad\u0131 da \u015f\u0259xsi adlara \u00e7evrilmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.15752-9\/101837745_303487914006187_4911991935649972224_n.jpg?_nc_cat=100&amp;_nc_sid=b96e70&amp;_nc_ohc=Xjp27WFczbMAX_H3WhD&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;oh=f1cad411ba88941d76fb2547422c3b56&amp;oe=5EFE9467\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u0130lk insan olan H\u0259zr\u0259ti Adamla ondan t\u00f6r\u0259y\u0259n insanlar \u00f6zl\u0259rin\u0259 ar\/\u0259r dey\u0259r\u0259k Hz. Adam\u0131n ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u00fc qorumu\u015flar. \u00c7\u00fcnki Adamdan olan adam dedikd\u0259 h\u0259m zat-k\u00f6k itir, h\u0259m d\u0259 s\u00f6z v\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259t ucuzla\u015f\u0131r. AR\/\u018fR s\u00f6z\u00fcn\u00fcn ikinci m\u0259nas\u0131 is\u0259 igid, m\u0259rd olmas\u0131 ham\u0131ya m\u0259lumdur. Odur ki AR\/\u018fR s\u00f6z\u00fcn\u00fcn iki d\u0259f\u0259 t\u0259krarlanaraq deyilm\u0259sind\u0259n yaranan adlar\u0131n da \u0259cdadlar\u0131m\u0131zla ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 he\u00e7 k\u0259sd\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmamal\u0131d\u0131r. (Q)AR(Q)AR, ARARAT, AR(A)RAN\/\u018fRRAN, T\u018fRT\u018fR v\u0259 s., h\u0259m\u00e7inin babalar\u0131m\u0131z\u0131n h\u0259r hans\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 gir\u0259rk\u0259n \u00abARARLAR\/ \u018fR\u018fRL\u018fR g\u0259lin, ARARLAR\/\u018fR\u018fRL\u018fR vurun\u00bb deyimind\u0259ki AR\/\u018fR s\u00f6z\u00fcn\u00fcn iki d\u0259f\u0259 s\u0259sl\u0259nm\u0259si \u0130G\u0130D \u0130NSANLAR m\u0259nas\u0131 verdiyind\u0259n bu deyimd\u0259n yaranan n\u0259 varsa \u0259cadlar\u0131m\u0131zdan miras qal\u0131b (H.V\u0259li \u00abN\u00fcv\u0259di kitab\u0259l\u0259ri\u00bbnd\u0259 bundan b\u0259hs edib.) Bu g\u00fcnk\u00fc dilimizd\u0259ki \u0259r\u0259nl\u0259r s\u00f6z\u00fc ararlar\/\u0259r\u0259rl\u0259r s\u00f6z\u00fcn\u00fcn sinonimidir, des\u0259k yan\u0131lmar\u0131q. O\u011e AZ-lar Nax\u00e7\u0131van\/Nuh\u00e7ivan, Z\u0259ng\u0259zur\/Z\u018fNGAZAR (AZARIN Z\u0259ngi boyu), \u00fcmimiyy\u0259tl\u0259 Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan, C\u0259nubi v\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259vv\u0259lki s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 \u2014 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi \u0259traf\u0131nda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar. X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin \u015fimal v\u0259 c\u0259nub istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n Orta Aziyaya k\u00f6\u00e7 ed\u0259n O\u011eAZ-lar oradan Altay \u0259traf\u0131 v\u0259 daha da \u015f\u0259rqi \u0259razil\u0259r\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259nmi\u015fl\u0259r .<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.15752-9\/102286911_276266976903954_4633530595756998656_n.png?_nc_cat=105&amp;_nc_sid=b96e70&amp;_nc_ohc=SO8ASqAgkgYAX-xH3Ia&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;oh=0f5ee86af10019bbd966089f38ed87a2&amp;oe=5F015396\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>O\u011eAZ\/O\u011eUZ n\u0259slind\u0259n olan Hz.Nuhun(\u0259) Yas\u0259fd\u0259n olan n\u0259v\u0259si T\u00fcrk\u00fcn (tirrik-dirrik s\u00f6z\u00fcnd\u0259n yaran\u0131b\u2014ya\u015fam, h\u0259yat m\u0259nas\u0131 verir) t\u00f6r\u0259m\u0259l\u0259ri Anadolu v\u0259 indiki T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Babil\u0259 do\u011fru yay\u0131lm\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>Min ill\u0259r \u0259rzind\u0259 eyni soydan oldu\u011fumuza g\u00f6r\u0259 biz\u0259 h\u0259m AZAR\/AZ\u018fR h\u0259m d\u0259 T\u00dcRK deyilib. Bu g\u00fcnk\u00fc AZ\u018fRL\u018fR v\u0259 T\u00dcRKL\u018fR bir atan\u0131n \u00f6vladlar\u0131d\u0131r. \u0130ki qarda\u015f kimi adlar\u0131 ba\u015fqad\u0131r. Amma \u00fcmumi ad\u0131 AZO\u011e, f\u0259rdi ad\u0131 AZAR\/AZ\u018fR olub, bu g\u00fcn AZARLAR\/AZ\u018fRL\u018fR(yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n HAZARLAR\/X\u018fZ\u018fRL\u018fR d\u0259 o soydand\u0131r) adlanan bizl\u0259rin tarixi b\u0259\u015f\u0259r tarixiyl\u0259 eynidir. Bunu AZIX (AZO\u011e) ma\u011faras\u0131ndak\u0131 arxeoloji t\u0259dqiqatlar \u2014 \u00abQuru\u00e7ay m\u0259d\u0259niyy\u0259ti\u00bb, yuxar\u0131dak\u0131 tarixi, dini m\u0259lumatlar v\u0259 toponiml\u0259r t\u0259sdiq edir. \u0130ndi deyin g\u00f6r\u00fcm biz ulu babalar\u0131m\u0131z\u0131n bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r ya\u015fatd\u0131\u011f\u0131 AZAR\/AZ\u018fR ad\u0131ndan imtina etm\u0259kl\u0259 ac\u0131l\u0131-\u015firinli, lakin q\u0259dim tariximizi yadlaram\u0131 ba\u011f\u0131\u015flayaq. Onsuz da d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rimiz tariximiz\u0259 sahib \u00e7\u0131xmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 f\u00fcrs\u0259t axtar\u0131rlar. \u00abKe\u00e7mi\u015fin\u0259 g\u00fcll\u0259 atan\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yini topa tutarlar.\u00bb<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, ulu babam\u0131z Hz.ADAMIN\/AD\u018fM\u0130N(\u0259) ad\u0131n\u0131n min-min ill\u0259r \u0259rzind\u0259 ki\u00e7il\u0259r\u0259k \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u0259 yad s\u00f6z kimi qay\u0131tmas\u0131 tarximizin \u00fczqaraldan m\u0259qamlar\u0131ndand\u0131r. H\u0259r \u015fey burdan ba\u015flay\u0131r. \u018fg\u0259r biz \u00f6z\u00fcm\u00fcz \u0259vv\u0259lki s\u00f6zl\u0259rimizi dilimiz\u0259 b\u0259rpa ets\u0259k, h\u0259m tariximizi b\u0259rpa etmi\u015f olar\u0131q, h\u0259m d\u0259<\/p>\n\n\n\n<p><strong>ULU \u018fCDADIMIZ H\u018fZR\u018fT\u0130 ADAMIN\/AD\u018fM\u0130N(\u0259) ADINI, \u015e\u018fR\u018fF\u0130N\u0130 \u00d6Z\u00dcN\u018f QAYTARARIQ !<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ravil Nuhvadili (C\u0259f\u0259rov Nadir o\u011flu) (\u018fvv\u0259li: http:\/\/veteran.az\/?p=6411) Qurani-K\u0259rimi \u0259r\u0259bl\u0259rin uydurub, yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ed\u0259nl\u0259r, N\u0259ml v\u0259&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-6470","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-qanunvericilik"],"featured_image_urls":{"full":"","thumbnail":"","medium":"","medium_large":"","large":"","1536x1536":"","2048x2048":"","covernews-slider-full":"","covernews-slider-center":"","covernews-featured":"","covernews-medium":"","covernews-medium-square":""},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=1\" rel=\"category\">Qanunvericilik<\/a>","tag_info":"Qanunvericilik","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6470","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6470"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6470\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6487,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6470\/revisions\/6487"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6470"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6470"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6470"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}