{"id":6444,"date":"2020-06-04T13:35:00","date_gmt":"2020-06-04T09:35:00","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=6444"},"modified":"2020-06-04T18:46:21","modified_gmt":"2020-06-04T14:46:21","slug":"ziya-bunyadov-sumqayit-hadis%c9%99l%c9%99ri-haqqinda-xx-%c9%99srin-m%c9%99d%c9%99ni-erm%c9%99nil%c9%99rinin-v%c9%99hsiliyi-budur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=6444","title":{"rendered":"Ziya B\u00fcnyadov Sumqay\u0131t hadis\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda : &#171;XX \u0259srin m\u0259d\u0259ni erm\u0259nil\u0259rinin v\u0259h\u015filiyi budur!&#187;"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>News12.az&nbsp;sayt\u0131 m\u0259rhum akademik Ziya B\u00fcnyadovun &#171;Sumqay\u0131t hadis\u0259l\u0259ri&#187; haqq\u0131nda \u015fok m\u0259qal\u0259sini oxuculara t\u0259qdim edir (27-02-2018) <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>N\u0130Y\u018f SUMQAYIT? Olaylar\u0131n analizi<\/strong><br><br>&nbsp;Bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn bundan \u0259vv\u0259l b\u00f6y\u00fck \u015fair S\u0259m\u0259d Vur\u011funun abid\u0259sinin da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131 v\u0259 a\u015f\u0131q s\u0259n\u0259ti dahisi \u018fl\u0259sg\u0259rin m\u0259zar\u0131n\u0131n t\u0259hqir edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 Era\u0131\u0259nistanda ba\u015f ver\u0259n barbarl\u0131q hadis\u0259l\u0259rind\u0259n x\u0259b\u0259r tutdum. Bu v\u0259h\u015filik, s\u00f6z yox ki, ekstremistl\u0259rin \u0259m\u0259lidir. M\u0259n h\u0259m\u0131\u015f\u0259 demi\u015f\u0259m v\u0259 bundan sonra da dey\u0259c\u0259m &#8212; bir d\u0259st\u0259 poz\u011fun \u00fcns\u00fcr\u00fcn t\u00f6r\u0259tdiyi \u0259m\u0259ll\u0259ri b\u00fct\u00fcn erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n ad\u0131na yazmaq olmaz. Bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 m\u0259nim yerevanl\u0131 h\u0259mkar\u0131m professor P. Muradyan &#171;akademik B\u00fcnyadova d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn&#187; qeydi il\u0259 birlikd\u0259 bir m\u0259qal\u0259 g\u00f6nd\u0259rib &#8212; A. Ohanesyan\u0131n Erm\u0259nistan KP MK-n\u0131n &#171;Kommunist&#187; q\u0259zetinin 2 noyabr 1988-ci il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 d\u0259rc olunmu\u015f &#171;Suayr\u0131c\u0131&#187; s\u0259rl\u00f6hv\u0259li m\u0259qal\u0259sini. \u018fhm\u0259d \u018fhm\u0259dov, \u0130smay\u0131l \u0130smay\u0131lov v\u0259 Yav\u0259r C\u0259f\u0259rovun cinay\u0259t i\u015fi \u00fczr\u0259 Moskvada ke\u00e7iril\u0259n m\u0259hk\u0259m\u0259 iclas\u0131n\u0131n ged\u0131\u015fin\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 alan A.Ohanesyan Sumqay\u0131tda ba\u015f ver\u0259nl\u0259ri \u00f6z bildiyi kimi \u015f\u0259rh edir, onu erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n ke\u00e7mi\u015fi il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Do\u011frudur, A. Ohanesyan Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131na m\u00fcraci\u0259t el\u0259y\u0259r\u0259k onlar\u0131 Sumqay\u0131tda 1988-ci ilin fevral\u0131nda ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259r\u0259 cavab verm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r, amma o d\u0259qiq\u0259 d\u0259 bel\u0259 bir b\u0259yanat\u0131n m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 r\u0259dd edir, &#171;Biz\u0259 onlar\u0131n cavab\u0131 laz\u0131m deyil.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Cavablar\u0131 m\u0259lumdur!&#187; <\/strong>Bu c\u00fcr etiraza baxmayaraq, h\u0259r halda m\u0259n \u00e7al\u0131\u015facam ki, Sumqay\u0131tda ba\u015f ver\u0259nl\u0259rin \u00f6n yarq\u0131s\u0131z analizini apar\u0131m v\u0259 ham\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u0259n b\u0131r suala cavab verim: n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 bu hadis\u0259 hardasa, el\u0259 lap Qaraba\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcnd\u0259 &#8212; erm\u0259ni milisin \u00f6ld\u00fcrd\u00fcy\u00fc \u0131ki a\u011fdaml\u0131 g\u0259ncin yurdunda yox, ba\u015fqa bir \u015f\u0259h\u0259rd\u0259, haqq\u0131nda \u00e7oxlu kitablar, dissertasiyalar yaz\u0131lm\u0131\u015f, xalqlar dostlu\u011funun simvolu kimi xo\u015f niyy\u0259tl\u0259rl\u0259 qurulmu\u015f Sumqay\u0131tda ba\u015f verdi?Do\u011frudan da, \u00f6z m\u00f6vcudiyy\u0259tinin s\u0259kkizinci onilliyini ya\u015fayan \u00f6lk\u0259mizd\u0259 nec\u0259 oldu ki, bel\u0259 bir hadis\u0259 t\u00f6r\u0259dildi. Ax\u0131 biz ne\u00e7\u0259 ill\u0259r, onillikl\u0259rdir ki, b\u00fct\u00fcn s\u0259viyy\u0259l\u0259rd\u0259 xalqlar\u0131n Lenin, yaxud Stalin dostlu\u011fundan, sars\u0131lmaz qarda\u015fl\u0131\u011f\u0131ndan d\u0259m vurmu\u015f, dostluq saraylar\u0131 qurmu\u015f, h\u0259tta &#171;Xalqlar dostlu\u011fu&#187; ordeni icad el\u0259mi\u015fdik? Y\u0259qin camaat daha bezib, yoxsa &#171;Barekamutyan&#187;\u0131 Baqramyanla \u0259v\u0259z etm\u0259zdil\u0259r ki? Opponent \u0259v\u0259zin\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si kimi g\u00fccl\u00fc v\u0259 \u0259dal\u0259tli t\u0259l\u0259b\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan (do\u011frudur indi \u015f\u00fcar t\u0259rsin\u0259 s\u0259sl\u0259nir &#8212; Erm\u0259nistan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa birl\u0259\u015fdirilm\u0259si) &#171;Sumqay\u0131t q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n\u0131 t\u00f6r\u0259d\u0259n qara q\u00fcvv\u0259l\u0259r&#187; adl\u0131 indi d\u00f6vriyy\u0259d\u0259 olan idioman\u0131 c\u0259lb el\u0259m\u0259k d\u0259 laz\u0131m deyil. Amma, \u00fc\u00e7 d\u0259niz &#8212; Qara d\u0259niz, Aral\u0131q d\u0259nizi v\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi aras\u0131ndak\u0131 mifik &#171;erm\u0259ni torpaqlar\u0131&#187;na iddia el\u0259y\u0259n, erm\u0259ni revan\u015fist qara q\u00fcvv\u0259l\u0259ri (ba\u015fqa c\u00fcr adland\u0131ra bilm\u0259r\u0259m) niy\u0259 m\u0259hz bu g\u00fcn ba\u015f qald\u0131r\u0131blar? Ax\u0131 enn\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti 387-ci ild\u0259 &#8212; daha do\u011frusu, 1600 il bundan \u0259vv\u0259l l\u0259\u011fv olunub (yax\u015f\u0131 yubileydir, do\u011fru deyilmi? B\u0259lk\u0259 Meruj Artsrunin t\u00f6r\u0259m\u0259l\u0259rin\u0259 1600 il bundan \u0259vv\u0259lki didi\u015fm\u0259l\u0259r dinclik vermir?). Erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259t\u00e7il\u0131yi Artsruni, Baqratuni, Mamikonyan, Amatuni, Bznuni n\u0259sill\u0259ri v\u0259 dig\u0259r sparapetl\u0259r, azarapetl\u0259r, malxazlar, tanuterl\u0259r, katapanlar aras\u0131nda \u00e7arl\u0131q u\u011frunda ged\u0259n \u0259b\u0259di didi\u015fm\u0259l\u0259r v\u0259 m\u00fcbahis\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 yox oldu.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259hz el\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n l\u0259\u011fv olundu\u011fu h\u0259min vaxtlarda Byuzand\u0131n, Aqafengelin, Parbskinin, Xorenskinin &#171;Erm\u0259nistan tarixl\u0259ri&#187; ke\u00e7mi\u015fin xatir\u0259l\u0259ri kimi meydana \u00e7\u0131xd\u0131. Sonrak\u0131 erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri Artsruni, Sebos, Asoqik, Taronski, Vardan, Aniyski, Arakel, Anonim v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 is\u0259 art\u0131q r\u0259qab\u0259t aparan n\u0259sill\u0259rd\u0259n, m\u00fcharib\u0259l\u0259rd\u0259n, \u0259r\u0259bl\u0259rin, farslar\u0131n tarixind\u0259n v\u0259 sair\u0259d\u0259n yaz\u0131r, h\u0259rd\u0259n bir d\u0259 s\u00f6zaras\u0131, erm\u0259nil\u0259rin n\u0259 vaxtlarsa ya\u015fam\u0131\u015f olduqlar\u0131 v\u0259 ya indi ya\u015famaqda oduqlar\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259n s\u00f6z a\u00e7\u0131rd\u0131lar. \u018fslin\u0259 qalsa, bu, bir n\u00f6v, \u00f6z ke\u00e7mi\u015fini &#171;a\u011flamaq&#187; idi. Amma bu &#171;tarix&#187;l\u0259rin ham\u0131s\u0131nda q\u0131rm\u0131z\u0131 x\u0259tl\u0259 ke\u00e7\u0259n bel\u0259 bir fikir var &#8212; b\u00fct\u00fcn yadellil\u0259r sad\u0259 erm\u0259ni k\u00fctl\u0259sini eyni c\u00fcr soyublar. Erm\u0259nil\u0259rin hakim t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259ri, ruhanil\u0259ri is\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 h\u00f6rm\u0259t-izz\u0259t sahib olublar, \u00e7\u00fcnki yadelli hakiml\u0259ri varland\u0131rmaqla yana\u015f\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 \u00f6zl\u0259ri d\u0259 varlan\u0131b, z\u0259nginl\u0259\u015fibl\u0259r. H\u0259mi\u015f\u0259! Rusiya imperiya akademiyas\u0131n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc Kerop Patkanyan\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 kimi Erm\u0259nistan he\u00e7 vaxt b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t tarixind\u0259 x\u00fcsusi rol oynamay\u0131b. Bu, siyasi termin yox, erm\u0259ni ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin s\u0259p\u0259l\u0259ndiyi co\u011frafi zonan\u0131n ad\u0131d\u0131r. Erm\u0259nil\u0259r h\u0259mi\u015f\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 torpaqlara pis sahiblik el\u0259yibl\u0259r, amma g\u00fccl\u00fc qon\u015fular\u0131na \u0259la xidm\u0259t g\u00f6st\u0259ribl\u0259r. K.Patkanyan bel\u0259 deyirdi. Erm\u0259ni professorunun \u00f6z xalq\u0131na verdiyi xarakteristika il\u0259 \u0259lb\u0259tt\u0259 raz\u0131la\u015fmaq olmaz, amma s\u0259lcuqlar\u0131n Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rqi f\u0259th etdikl\u0259ri d\u00f6vr\u0259 n\u0259z\u0259r salsaq, bu d\u00f6n\u0259md\u0259 yaln\u0131z erm\u0259nil\u0259rin \u00fcst\u00fcn h\u00fcquqlara malik mill\u0259t olduqlar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259rik. B\u00fct\u00fcn orta \u0259sr erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259ri bo\u015f yer\u0259 yazm\u0131rd\u0131lar ki, erm\u0259nil\u0259r\u0259 kils\u0259l\u0259r tikm\u0259y\u0259, ticar\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olma\u011fa \u015f\u0259rait yaradan s\u0259lcuq sultanlar\u0131 &#171;xristiansev\u0259nl\u0259r&#187;dir, Erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan atab\u0259yl\u0259rinin, elxanil\u0259rin, c\u0259lairl\u0259rin, qaraqoyunlu v\u0259 a\u011fqoyunlu sultanlar\u0131n\u0131n, s\u0259f\u0259vil\u0259rin (yaln\u0131z I \u015eah Abbas hakimiyy\u0259tinin ilk ill\u0259ri istisna olmaqla), qacarlar\u0131n hakimiyy\u0259tl\u0259r\u0131 d\u00f6n\u0259mind\u0259 d\u0259 pis ya\u015famay\u0131blar. Erm\u0259nil\u0259rin Osmanl\u0131 sultanlar\u0131ndan \u015fikay\u0259t el\u0259m\u0259y\u0259 d\u0259 haqlar\u0131 yoxdur. Erm\u0259ni salnam\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 onlar da bu xalqa s\u0259brl\u0259 yana\u015f\u0131b, E\u00e7m\u0259dzin ruhanil\u0259rinin mal v\u0259 m\u00fclk g\u00fcv\u0259nliyini qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131n s\u0259r\u0259ncam\u0131na ordu hiss\u0259l\u0259ri veribl\u0259r. Erm\u0259nil\u0259rin, daha \u00e7ox da onun yuxar\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rinin ya\u015fay\u0131\u015f\u0131 sonuncu osmanl\u0131 sultan\u0131 II \u018fbd\u00fclh\u0259midin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 pis olmay\u0131b. H\u0259r \u015fey &#171;Da\u015fnaksyutun&#187; partiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131ndan sonra t\u0259rsin\u0259 \u00e7evrildi.<\/p>\n\n\n\n<p>Ona erm\u0259ni komprador burjuaziyas\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdil\u0259r. \u00d6z\u00fc d\u0259 s\u0131ralar\u0131nda II \u018fbd\u00fclh\u0259midin sevimlil\u0259ri Akop pa\u015fa v\u0259 Nuru pa\u015fa olmaqla. Birinci sultan\u0131n \u015f\u0259xsi x\u0259zin\u0259dar\u0131, ikinci is\u0259 (\u0259sl\u0259n qaraba\u011fl\u0131 olub) h\u0259tta v\u0259ziri idi. Erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7i t\u0259\u015fkilatlar\u0131 haqq\u0131nda m\u0259lumatlar T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Avropada ilk d\u0259f\u0259 1855-ci ild\u0259 e\u015fidildi. Fransada, \u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259, Avstriyada v\u0259 ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k da\u015fnaklar olacaq erm\u0259ni qruplar\u0131n\u0131n y\u0131\u011f\u0131ncaqlar\u0131 ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131. Onlar da \u00f6z\u00fcn\u0259 Londonda yuva tapm\u0131\u015f ilk komit\u0259ni yaratd\u0131lar. <\/p>\n\n\n\n<p>XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 &#171;Erm\u0259ni icmas\u0131n\u0131n xilaskarlar\u0131&#187; c\u0259miyy\u0259ti quruldu. Onun r\u0259hb\u0259rl\u0259r\u0131 d\u0259 indiki &#171;Asala&#187;, &#171;Krunik&#187;, &#171;Qaraba\u011f&#187; v\u0259 sair t\u0259\u015fkilatlar\u0131n r\u0259hb\u0259rl\u0259ri kimi &#171;xilas \u00fc\u00e7\u00fcn&#187; T\u00fcrkiy\u0259nin b\u00fct\u00fcn erm\u0259ni \u0259halisind\u0259n zorla pul toplay\u0131rd\u0131lar. H\u0259min erm\u0259ni komit\u0259l\u0259ri 1895-96-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 el\u0259 bir v\u0259ziyi\u0259t yaratd\u0131lar ki, tezlikl\u0259 \u00f6lk\u0259nin erm\u0259ni v\u0259 t\u00fcrk v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 inams\u0131zl\u0131q v\u0259 u\u00e7urum \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259ldi. El\u0259 o d\u00f6vrd\u0259n d\u0259 bu inams\u0131zl\u0131q da\u015fnaklar t\u0259r\u0259find\u0259n get-ged\u0259 daha da q\u0131z\u0131\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131. O ki qald\u0131 b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuza sahib erm\u0259ni ruhani dair\u0259l\u0259rinin T\u00fcrkiy\u0259d\u0259ki n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259, onlar da h\u0259r \u015fey el\u0259yirdil\u0259r ki, s\u0259pilmi\u015f d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik toxumu daha yax\u015f\u0131 bar versin. Onlar\u0131 yedizdirib-i\u00e7izdir\u0259n d\u00f6vl\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 nifr\u0259t daha da g\u00fccl\u0259nsin. M\u0259hz el\u0259 h\u0259min ill\u0259rd\u0259 Q\u0259rbd\u0259 erm\u0259ni &#171;a\u011fla\u015fma&#187;s\u0131n\u0131n t\u0259siri alt\u0131nda &#171;erm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si&#187; ortaya \u00e7\u0131xd\u0131. \u00c7oxlu erm\u0259n\u0131 t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fi v\u0259 dild\u0259n p\u0259rgar demoqoqlar peyda olub Avropan\u0131n h\u0259r bir k\u00fcnc\u00fcnd\u0259 utan\u0131b-q\u0131zarmadan, vicdans\u0131zcas\u0131na erm\u0259nil\u0259ri &#171;s\u0131x\u0131\u015fd\u0131ran&#187; t\u00fcrkl\u0259r haqq\u0131nda bar-bar ba\u011f\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. B\u00fct\u00fcn bu vay-\u015fiv\u0259ni erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri T\u00fcrkiy\u0259nin Balkanlardak\u0131 m\u0259\u011flubiyy\u0259tind\u0259n, Qars, \u018frzrum, Bitlis v\u0259 Van\u0131n \u00e7ar qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmamas\u0131ndan sonra qald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar. Da\u015fnaklar bel\u0259 hesab el\u0259yirdil\u0259r ki, \u00e7ar qo\u015funlar\u0131n\u0131n t\u0259zyiqi alt\u0131nda t\u00fcrkl\u0259r \u00f6z do\u011fma yurdlar\u0131n\u0131 t\u0259rk ed\u0259c\u0259k v\u0259 onlar da \u00e7oxlu var-d\u00f6vl\u0259t\u0259 yiy\u0259l\u0259n\u0259c\u0259kl\u0259r. Da\u015fnak ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 T\u00fcrkiy\u0259nin z\u0259hm\u0259tke\u015f erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131 \u00f6zl\u0259rinin \u00e7irkin f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin\u0259 \u015f\u0259rik etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn, erm\u0259nil\u0259ri \u00f6ld\u00fcr\u00fcb g\u00fcnah\u0131 t\u00fcrkl\u0259rin \u00fcst\u00fcn\u0259 atmaq kimi al\u00e7aq \u0259m\u0259ll\u0259rd\u0259n bel\u0259 \u00e7\u0259kinmirdil\u0259r. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 mill\u0259tl\u0259raras\u0131 q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259tm\u0259kl\u0259 da\u015fnaklar m\u00fctt\u0259fiql\u0259rin \u0130stanbulu i\u015f\u011fal ed\u0259c\u0259yin\u0259 \u00fcmid b\u0259sl\u0259yirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu is\u0259 onlar\u0131n uza\u011fa ged\u0259n m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259l-qollar\u0131n\u0131 a\u00e7mal\u0131 idi. Yuxar\u0131da dedikl\u0259rim Rusiyan\u0131n Van, Bitlis v\u0259 \u018frzurumdak\u0131 ba\u015f konsulu general Mayevskinin raporundan g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Bu, A.Ohanesyan\u0131n 1895-ci ill\u0259 ba\u011fl\u0131 xat\u0131rlatmas\u0131n\u0131n cavab\u0131d\u0131r. H\u0259min m\u00fc\u0259llifin ba\u015fqa bir tarixl\u0259 &#8212; 1915-ci ill\u0259 ba\u011fl\u0131 xat\u0131rlatmas\u0131n\u0131n cavab\u0131 is\u0259 he\u00e7 olmasa rus generallar\u0131 Nikolayevin v\u0259 Bolxovintovun qraf Vorontsov &#8212; Da\u015fkovun \u00fcnvan\u0131na g\u00f6nd\u0259rdikl\u0259ri 1 iyul 1915-ci il v\u0259 9 iyul 1915-ci il tarixli m\u0259ktublar ola bil\u0259r. Generallar\u0131n h\u0259r ikisi erm\u0259ni da\u015fnak quldurlar\u0131 Tero v\u0259 Xe\u00e7onun dinc t\u00fcrk sakinl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri terror v\u0259 v\u0259h\u015filik h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini \u00e7ox d\u0259qiq xarakteriz\u0259 el\u0259yirl\u0259r. Erm\u0259ni da\u015fnak quldur d\u0259st\u0259l\u0259rinin rus ordusunun Vandak\u0131 hiss\u0259l\u0259rinin arxas\u0131ndak\u0131 t\u0259xribat\u0131 o d\u0259r\u0259c\u0259y\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131 ki, ax\u0131rda cana y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015f rus komandanl\u0131\u011f\u0131 onlar\u0131n sad\u0259c\u0259 olaraq top at\u0259\u015fi il\u0259 m\u0259hv edilm\u0259sin\u0259 s\u0259r\u0259ncam vermi\u015fdi. Sonra 1917-ci ilin yanvar\u0131nda rus ordusu Trabzonu, \u018frzurumu v\u0259 Bitlisi t\u0259rk el\u0259di. Da\u015fnaklar bundan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k h\u0259min \u0259razid\u0259ki dinc t\u00fcrk \u0259halisini q\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. Bunu generallar Prjevalski v\u0259 Odi\u015felidzenin m\u0259lumatlar\u0131 da t\u0259sdiq edir. Sero Xanzadyan\u0131n guya 1918-ci ild\u0259 \u018fzincanda h\u0259lak olmu\u015f erm\u0259nil\u0259r\u0259 a\u011flayan sonuncu &#171;tarixi&#187; roman\u0131 da da\u015fnak h\u0259yas\u0131zl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 utanmazl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 doludur. Ax\u0131 h\u0259r \u015fey t\u0259rsin\u0259dir. General Odi\u015felidzenin raportu v\u0259 rus ba\u015f q\u0259rargah\u0131n\u0131n podpolkovniki Tverdoxlebovun xatir\u0259l\u0259ri da\u015fnak quldurlar\u0131n\u0131n Murat Sivasetsinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259r\u0259 \u0259n yax\u015f\u0131 \u015fahidlik el\u0259yir. \u018frzincan\u0131n (xanzadyan\u0131n dili il\u0259 des\u0259k &#8212; Yerz\u0131nkan\u0131n) b\u00fct\u00fcn sakinl\u0259rini da\u015fnaklar zorla erm\u0259ni kils\u0259si qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 meydana v\u0259 yax\u0131nl\u0131qdak\u0131 evl\u0259r\u0259 topla\u015fm\u0131\u015f, sonra da do\u011frayaraq yand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p> \u018frzincandak\u0131 v\u0259 qon\u015fu k\u0259ndl\u0259rd\u0259ki bu d\u0259h\u015f\u0259tli v\u0259h\u015filiyin m\u0259suliyy\u0259tinin \u00f6z boyunlar\u0131ndan atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn da\u015fnak hiss\u0259l\u0259ri rus \u0259sg\u0259ri formalar\u0131 geymi\u015fdil\u0259r. Da\u015fnaklar Sar\u0131qam\u0131\u015fda da bel\u0259 k\u00fctl\u0259vi v\u0259h\u015filik t\u00f6r\u0259tmi\u015fdil\u0259r (y\u00fczba\u015f\u0131lar Morozov v\u0259 Kazimirovun raportlar\u0131). Amma onlar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259 \u0259n qanl\u0131 v\u0259 q\u0259ddar c\u0259llad, s\u00f6zs\u00fcz ki, t\u0259kqulaq Andronik idi. Onun \u018frzurumdak\u0131 \u0259m\u0259ll\u0259rini podpolkovnik Tverdoxlebov \u0259trafl\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b (bax: Az\u0259rbaycan EA x\u0259b\u0259rl\u0259ri. &#171;Tarix, f\u0259ls\u0259f\u0259, h\u00fcquq&#187; seriyas\u0131, 1988, N-3). Rus m\u0259muru doktor Xoro\u015fenkonun 21 may 1918-ci il tarixli m\u0259lumat\u0131 da\u015fnaklar\u0131n Axalkalaki v\u0259 \u0259traf k\u0259ndl\u0259rd\u0259 t\u00f6r\u0259tdiyi qanl\u0131 cinay\u0259tl\u0259ri &#8212; bir-ne\u00e7\u0259 y\u00fcz az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n do\u011franmas\u0131n\u0131 s\u00fcbut el\u0259y\u0259n \u0259n s\u0259hih s\u0259n\u0259ddir. Doktor Xoro\u015fenko d\u0259h\u015f\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259r\u0259k yaz\u0131r: &#171;XX \u0259srin m\u0259d\u0259ni erm\u0259nil\u0259rinin v\u0259h\u015filiyi budur!&#187; D\u00fcz 70 il bundan \u0259vv\u0259l da\u015fnaklar Bak\u0131da da q\u0131r\u011f\u0131n t\u00f6r\u0259tmi\u015fdil\u0259r. T. \u018fmiryan\u0131n, \u015eaumyan\u0131n v\u0259 Lalayan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q el\u0259dikl\u0259ri bandit d\u0259st\u0259l\u0259ri Bak\u0131da 10 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131 q\u0131rm\u0131\u015f, \u00e7oxlu binalar\u0131 v\u0259 m\u0259nzill\u0259ri qar\u0259t edib yand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar. Onlar\u0131n at\u0259\u015f\u0259 verdikl\u0259ri binalar aras\u0131nda &#171;C\u0259miyy\u0259ti-xeyriyy\u0259&#187;nin &#8212; indi Az\u0259rbaycan Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n R\u0259yas\u0259t hey\u0259ti yerl\u0259\u015f\u0259n binas\u0131 da vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Yaln\u0131z Alyo\u015fa Caparidzenin i\u015f\u0259 qar\u0131\u015fmas\u0131 il\u0259 bu v\u0259h\u015filiyin qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131nd\u0131. Amma da\u015fnaklar bu d\u0259f\u0259 d\u0259 Bak\u0131dan \u015eamax\u0131ya \u00fcz tutdular v\u0259 burada ondan da qanl\u0131 \u0259m\u0259ll\u0259r t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. 1920-ci ild\u0259 t\u0259kqulaq Andranikin v\u0259 Amazasp\u0131n da\u015fnak d\u0259st\u0259l\u0259ri Mikoyan\u0131n xeyir-duas\u0131 il\u0259 Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Qaraba\u011f\u0131 ke\u00e7m\u0259kl\u0259 Bak\u0131dan Xoya q\u0259d\u0259r quldur reydi ed\u0259r\u0259k dinc Az\u0259rbaycan \u0259halisini q\u0131l\u0131ncdan ke\u00e7irdil\u0259r. \u018fsg\u0259ran yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda h\u0259min quldur d\u0259st\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan ordusu t\u0259r\u0259find\u0259n darmada\u011f\u0131n edilmi\u015fdi. \u0130ndi is\u0259 bizim ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00fcnl\u0259r\u0259 d\u00f6n\u0259k. \u00d6z d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyini IV \u0259srd\u0259 itirmi\u015f erm\u0259nil\u0259r\u0259 sovet hakimiyy\u0259ti 1921-ci ild\u0259 d\u00f6vl\u0259t h\u0259diyy\u0259 el\u0259di v\u0259 erm\u0259nil\u0259r d\u0259 ba\u015fqa 15 sovet respublikas\u0131 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131n malik oldu\u011fu h\u0259r \u015fey\u0259 sahib oldular. SSR\u0130 xalqlar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0259tinlikl\u0259rd\u0259n v\u0259 xo\u015fb\u0259xtlikl\u0259rd\u0259n t\u0259bii olaraq erm\u0259nil\u0259r\u0259 d\u0259 pay d\u00fc\u015fd\u00fc. Onlar\u0131n ba\u015fqa 14 m\u00fctt\u0259fiq respublikan\u0131n v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131ndan f\u0259rqi is\u0259 o idi ki, b\u00fct\u00fcn sovet respublikalar\u0131nda \u00e7ox asanl\u0131qla m\u0259skunla\u015f\u0131r, \u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn yax\u015f\u0131 \u015f\u0259rait yarada bilirdil\u0259r. B\u00f6y\u00fck V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259, ondan \u0259vv\u0259l, ondan sonra b\u00fct\u00fcn SSR\u0130 xalqlar\u0131 vahid ail\u0259d\u0259 vahid \u015f\u00fcarlarla, \u0259min-amanl\u0131q \u015f\u0259raitind\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131lar. SSR\u0130 xalqlar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 dostluq \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcharib\u0259 ill\u0259rind\u0259 daha ayd\u0131n g\u00f6st\u0259rdi. Hitler t\u0259bli\u011fat\u0131 xalqlar\u0131m\u0131z\u0131n birliyini sars\u0131da bilm\u0259di. \u0130ndi m\u0259n \u00f6z-\u00f6z\u00fcm\u0259 h\u0259y\u0259canla sual verir\u0259m &#8212; Allah g\u00f6st\u0259rm\u0259mi\u015f, erm\u0259nil\u0259r bu oyunu m\u00fcharib\u0259 vaxt\u0131 \u00e7\u0131xartsayd\u0131lar, n\u0259 ba\u015f ver\u0259rdi? \u015e\u00fcbh\u0259siz ki, c\u0259bh\u0259 bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn\u00fcn i\u00e7\u0259risind\u0259 da\u011f\u0131lard\u0131. \u015e\u00fck\u00fcrl\u0259r olsun ki, ba\u015f verm\u0259yib! Amma 1948-ci il g\u0259l\u0259nd\u0259 q\u0259rib\u0259 hadis\u0259l\u0259r ba\u015f verdi. Xaricd\u0259n kiml\u0259rins\u0259 hiyl\u0259g\u0259r planlar\u0131na uy\u011fun olaraq Erm\u0259nistan SSR \u0259razisin\u0259 minl\u0259rl\u0259 erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131. \u00d6z\u00fc d\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Ayrikyan, Manu\u00e7aryan, yaxud da Da\u015fnaksyutun MK \u00fczv\u00fcn\u00fcn q\u0131z\u0131 Silva Kaputikyan kimi ba\u015f\u0131 sonacan \u0259zilm\u0259mi\u015f da\u015fnak t\u00f6r-t\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259ri idi. El\u0259 h\u0259min vaxtda da 500-600 ild\u0259n art\u0131qd\u0131r ki, indi Erm\u0259nistan SSR \u0259razil\u0259rini t\u0259\u015fkil ed\u0259n torpaqlarda kompakt halda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b qovulmas\u0131na ba\u015fland\u0131. Bunun \u015fahidi olan q\u0259bir\u00fcst\u00fc yaz\u0131lar indi da\u015fnaklar\u0131n m\u00fcasir n\u0259sill\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n barbarcas\u0131na m\u0259hv edilm\u0259kd\u0259dir. Az\u0259rbaycan k\u0259ndl\u0259rinin adlar\u0131, toponiml\u0259rimiz, hidroniml\u0259rimiz k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;<strong>Mikoyan\u0131n, Beriyan\u0131n, Dekanozovun, Armavirli erm\u0259ni Abakumovun b\u00f6lg\u00fcs\u00fc v\u0259 Ba\u011f\u0131rovun raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00f6z do\u011fma yurdlar\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131lan az\u0259rbaycanl\u0131lar Az\u0259rbaycan SSR-nin da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rind\u0259 deyil, \u0130mi\u015fli, F\u00fczuli v\u0259 s. kimi isti malyariya t\u00fc\u011fyan ed\u0259n rayonlar\u0131nda m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131. Amma \u0259slin\u0259 qalsa, onlar Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda yerl\u0259\u015fdirilm\u0259li idil\u0259r. Onda Melkumyan, Gevorkov v\u0259 Poqosyan tipli da\u015fnaklar bel\u0259 \u0259clafl\u0131qlar t\u00f6r\u0259tm\u0259zdil\u0259r. G\u0259lm\u0259 erm\u0259nil\u0259rin ideoloji t\u0259bli\u011fat\u0131 yava\u015f-yava\u015f yerli &#171;axber&#187;l\u0259rin beynini o d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 yerind\u0259n oynatd\u0131 ki, ax\u0131rda &#171;\u00dc\u00e7 d\u0259niz aras\u0131ndak\u0131 Erm\u0259nistan&#187; \u015f\u00fcar\u0131 t\u0259z\u0259d\u0259n xortdad\u0131. Beyn\u0259lxalq erm\u0259ni mafiyas\u0131 Mar\u015fal \u0130oan Antoneskunun \u015f\u0259xsi dostu Levon Karapet Palcyan\u0131 kotolikos postuna oturtduqdan sonra is\u0259 erm\u0259nil\u0259rin iddialar\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn apogeyin\u0259 \u00e7atd\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Xarici erm\u0259ni maliyy\u0259 maqnatlar\u0131n\u0131n birba\u015fa q\u0131z\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 Palcyan\u0131n xeyir-dualar\u0131 il\u0259 da\u015fnak t\u0259bli\u011fat\u0131 g\u00fcn\u00fc-g\u00fcnd\u0259n g\u00fccl\u0259nirdi. V\u0259 ba\u015fayaq publisistikan\u0131n \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131 ba\u015flad\u0131. Karapet Palcyan\u0131n sevimlisi, ac\u0131nacaql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 yox olmu\u015f Paruyr Kazaryan Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131 qaralayanlar aras\u0131nda birinci oldu. Onun arxas\u0131nca da Z. Balayan, S. Xanzadyan, Az\u0259rbaycan \u00e7\u00f6r\u0259yi il\u0259 b\u00f6y\u00fcm\u00fc\u015f B. Ulubabyan, qap\u0131 ustas\u0131n\u0131n kalmanov g\u00f6z\u0259li Silvan\u0131n ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan q\u0131z\u0131 v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u00fcnvan\u0131na t\u0259hqirl\u0259r ya\u011fd\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. Silva is\u0259 a\u00e7\u0131q-a\u00e7\u0131\u011f\u0131na <strong>T\u018fKQULAQ Andronikin <\/strong>mauzerini t\u0259z\u0259d\u0259n g\u00f6t\u00fcrm\u0259y\u0259, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 at\u0259\u015f\u0259 tutma\u011fa, hamil\u0259 Az\u0259rbaycan qad\u0131nlar\u0131n\u0131n qarn\u0131n\u0131 yarma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131. Guya bununla \u00fcr\u0259yi soyuyacaq? \u00d6l\u00fc, t\u0259kayaq &#171;Krunk&#187;un (Durna) le\u015finin dirildilm\u0259si ba\u015fland\u0131, o da yamaq sal\u0131nm\u0131\u015f qanadc\u0131qlar\u0131n\u0131 yell\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Yerli &#171;inqilabi yenid\u0259nqurma\u00e7\u0131&#187;lar\u0131n xaricd\u0259ki erm\u0259ni kolonyalar\u0131na s\u0259f\u0259rl\u0259ri ba\u015flad\u0131. Orada da\u015fnak funksionerl\u0259ri h\u0259r c\u00fcr balayanlar\u0131n beynini &#171;se\u00e7ilmi\u015f xalq&#187; ideyas\u0131 il\u0259 doldururdular. Xaricd\u0259ki maliyy\u0259 boynuyo\u011funlar\u0131 Q\u0259rb m\u0259tbuat\u0131nda qulaqbat\u0131ran antiaz\u0259rbaycan t\u0259bli\u011fat\u0131na, c\u00fcrb\u0259c\u00fcr mill\u0259t\u00e7i y\u0131\u011f\u0131ncaqlar\u0131na, Aqanbekyan kimi iri xadiml\u0259rin yeml\u0259nm\u0259sin\u0259 pul \u0259sirg\u0259m\u0259dil\u0259r. Xaricd\u0259ki, el\u0259 bizim \u00f6lk\u0259mizd\u0259ki erm\u0259ni ticar\u0259t mafiyas\u0131 \u00f6z adamlar\u0131n\u0131 d\u00f6vl\u0259timizin ali idar\u0259 orqanlar\u0131na yerl\u0259\u015fdirmi\u015fdi. Qal\u0131rd\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259ki kimi inqilabi an\u0131n yeti\u015fm\u0259si.<\/p>\n\n\n\n<p> Bu an onlara az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 ild\u0131r\u0131ms\u00fcr\u0259tli h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 v\u0259 ax\u0131racan getm\u0259k laz\u0131m idi. \u00d6lk\u0259d\u0259 yenid\u0259nqurma v\u0259 a\u015fkarl\u0131\u011f\u0131n elan edilm\u0259si onlara IV \u0259srd\u0259 qalm\u0131\u015f xam x\u0259yallar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259r\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fccuma ke\u00e7m\u0259y\u0259 yax\u015f\u0131 b\u0259han\u0259 oldu. Xaricd\u0259 yarad\u0131l\u0131b Yerevana \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f &#171;Qaraba\u011f&#187; komit\u0259si 1988-ci ilin fevral\u0131nda DQMV-nin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si h\u0259r\u0259kat\u0131na ba\u015flad\u0131. Bu yax\u0131nlarda h\u0259min xadiml\u0259rd\u0259n bir h\u0259tta elan da el\u0259di: &#171;<strong>Maraql\u0131d\u0131r, bir az bundan \u0259vv\u0259l gizli \u015f\u0259kild\u0259 Qaraba\u011fda olmu\u015fam, bax\u0131b g\u00f6r\u00fcr\u0259m ki, orda ham\u0131 m\u0259n\u0259 b\u0259nz\u0259yir!&#187;<\/strong> Ki\u00e7ik ha\u015fiy\u0259. 1978-ci ild\u0259, y\u0259ni 10 il bundan qabaq Leninavan k\u0259ndind\u0259 (\u0259vv\u0259lki ad\u0131 Mara\u011fa\u015fendir) iki y\u00fcz erm\u0259ni ail\u0259sinin Mara\u011fadan (C\u0259nubi Az\u0259rbaycan) Qaraba\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sinin (1828-ci il T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sinin ba\u011flanmas\u0131ndan sonra) 150 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 m\u0259rm\u0259r obelskin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olmu\u015fdu.<\/p>\n\n\n\n<p> <strong>Y\u0259ni Ara\u011fa\u015fend\u0259ki erm\u0259ni q\u0259bristanl\u0131\u011f\u0131nda \u0259n q\u0259dim erm\u0259ni q\u0259bir da\u015f\u0131n\u0131n ya\u015f\u0131 160-dan yuxar\u0131 deyil! Onda b\u0259s Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana m\u0259nsublu\u011fu il\u0259 ba\u011fl\u0131 n\u0259 s\u00f6hb\u0259t ged\u0259 bil\u0259r?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong> Bir d\u0259 hans\u0131sa torpaqlar\u0131n n\u0259 vaxtsa, kim\u0259s\u0259 m\u0259xsus olmas\u0131 \u00e7oxmu vacib m\u0259s\u0259l\u0259dir! Xalqlar\u0131n h\u0259r biri ya\u015fad\u0131qlar\u0131 yerl\u0259rd\u0259, d\u0259d\u0259-babalar\u0131n\u0131n yatd\u0131\u011f\u0131 torpaqlarda ya\u015famal\u0131d\u0131rlar. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 indi, iyirminci \u0259srin sonunda torpaqlar\u0131n 8t\u0259z\u0259d\u0259n b\u00f6l\u00fcnm\u0259sin\u0259 ba\u015flasaq, bu a\u011f\u0131ls\u0131zl\u0131\u011f\u0131n bizi hara aparaca\u011f\u0131n\u0131 t\u0259kc\u0259 Yaradan \u00f6z\u00fc bilir! Yenid\u0259nqurma v\u0259 a\u015fkarl\u0131q davakar erm\u0259ni cahill\u0259rinin gizlind\u0259n \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131b a\u00e7\u0131q f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259l\u0259rin\u0259, \u0259m\u0259ksev\u0259r erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131 qorxudub g\u00fcnl\u0259rl\u0259 mitinql\u0259r v\u0259 t\u0259till\u0259r ke\u00e7irm\u0259l\u0259rin\u0259 \u015f\u0259rait yaratd\u0131. &#171;Krunk&#187; v\u0259 &#171;Qaraba\u011f&#187; r\u0259hb\u0259rl\u0259ri uzun ill\u0259r boyu klerikallar\u0131n f\u0259al k\u00f6m\u0259yi il\u0259 erm\u0259ni \u0259halisind\u0259n pul toplamaqla m\u0259\u015f\u011ful idi. Pul verm\u0259y\u0259n is\u0259 xalq\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259ni, mifik &#171;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#187;\u0131n yenid\u0259n qurulmas\u0131 ideyas\u0131n\u0131n \u0259leyhdar\u0131 elan edilirdi. \u0130ki az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra erm\u0259ni quldurlar\u0131 ciddi c\u0259za almal\u0131 idil\u0259r. El\u0259 ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin da\u015fnak r\u0259hb\u0259rliyi z\u0259rb\u0259nin istiqam\u0259tini \u00f6zl\u0259rind\u0259n ba\u015fqa s\u0259mt\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0259k, c\u0259zadan yaxa qurtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7\u0131x\u0131\u015f yollar\u0131 axtarma\u011fa ba\u015flad\u0131lar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&#171;Krunk&#187;\u00e7ular qalmaqal\u0131 harada salacaqlar\u0131n\u0131 \u00e7ox d\u0259qiqlikl\u0259 hesablam\u0131\u015fd\u0131lar. Onlar \u00f6zl\u0259rinin iyr\u0259nc z\u0259rb\u0259l\u0259rini Sumqay\u0131ta endirdil\u0259r. Niy\u0259 Sumqay\u0131t? Ona g\u00f6r\u0259 ki, da\u015fnaklar r\u0259ssam Ver\u015faginin &#171;M\u00fcharib\u0259 apofezi&#187; tablosunu art\u0131q ne\u00e7\u0259nci d\u0259f\u0259 &#171;erm\u0259ni k\u0259ll\u0259l\u0259ri&#187; t\u0259svir olunmu\u015f m\u00fcasir fotoqrafiyaya \u00e7evirm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r. Lakin Sumqay\u0131tda al\u0259mi bir-birin\u0259 qatmam\u0131\u015fdan \u00f6nc\u0259 davakar krunk\u00e7ular \u015f\u0259h\u0259rin erm\u0259ni \u0259halisind\u0259n pul toplad\u0131lar, sonra onlara \u0259man\u0259t kassalar\u0131ndak\u0131 saxlanclar\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrm\u0259yi v\u0259 erm\u0259ni &#171;sexov\u015fik&#187;l\u0259rin\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk etm\u0259yi m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6rd\u00fcl\u0259r. Onu da dem\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, faci\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259r \u015f\u0259h\u0259r art\u0131q \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus bir ekoloji c\u0259h\u0259nn\u0259m\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. Burada yeddi ittifaq nazirliyi \u0259n z\u0259h\u0259rli istehsalatlar yaratm\u0131\u015f, \u0259trafdak\u0131 h\u0259r \u015feyi, h\u0259tta d\u0259niz suyunu v\u0259 b\u00fct\u00fcn X\u0259z\u0259r sahill\u0259rini z\u0259h\u0259rl\u0259mi\u015fdil\u0259r. \u015e\u0259h\u0259r &#171;limit\u00e7i&#187;l\u0259rin hesab\u0131na \u0259hali il\u0259 h\u0259ddind\u0259n art\u0131q doldurulmu\u015f, gec\u0259qondu daxmalar\u0131 Nyu-Yorkun Harlemind\u0259n bet\u0259r olmu\u015fdu. 1970-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq \u015f\u0259h\u0259r r\u0259hb\u0259rliyi m\u0259nt\u0259q\u0259nin ekoloji v\u0259ziyy\u0259tinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 probleml\u0259rini tamamil\u0259 unutmu\u015f, ba\u015flar\u0131 \u00f6z \u015f\u0259xsi i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fm\u0131\u015f, Sumqay\u0131t\u0131 xidm\u0259ti v\u0259zif\u0259d\u0259 yuxar\u0131lara qalxmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bir tramplin\u0259 \u00e7evirmi\u015fdil\u0259r.9Bu qeyri-insani ya\u015fay\u0131\u015f \u015f\u0259raitinin \u00fcst\u00fcn\u0259 bir d\u0259 \u015f\u0259h\u0259r\u0259 ke\u00e7mi\u015f cinay\u0259tkar m\u0259hkumlar\u0131n yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si d\u0259 \u0259lav\u0259 olunmal\u0131d\u0131r. Faci\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259r onlar\u0131n say\u0131 Sumqay\u0131tda art\u0131q 20 mini ke\u00e7mi\u015fdi. Sumqay\u0131t faci\u0259si erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7ox a\u011f\u0131ll\u0131cas\u0131na fikirl\u0259\u015filmi\u015fdi. Onun ba\u015flanmas\u0131na bir ne\u00e7\u0259 saat qalm\u0131\u015f \u015f\u0259h\u0259r\u0259 gizlic\u0259 erm\u0259ni telefoto reportyorlar\u0131 dolu\u015faraq vaxt\u0131 g\u00f6zl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131lar. V\u0259 birinci cinay\u0259tkar aksiyan\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131 ad\u0131 il\u0259 be\u015f Sumqay\u0131t erm\u0259nisini \u015f\u0259xs\u0259n \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f Qriqoryan familiyal\u0131 bir erm\u0259ni t\u00f6r\u0259tmi\u015fdi. Sonras\u0131 is\u0259 nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, art\u0131q &#171;texnika&#187; i\u015fi idi. \u00c7\u00fcnk\u00fc n\u0259h\u0259ng k\u00fctl\u0259ni daha saxlamaq m\u00fcmk\u00fcn deyildi&#8230; \u00dcst\u0259lik d\u0259 h\u0259l\u0259 \u015eelekovun vaxt\u0131ndan milis\u0259 n\u0259inki silah, h\u0259tta adic\u0259 d\u0259y\u0259n\u0259k bel\u0259 g\u0259zdirm\u0259k qada\u011fan idi.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259h\u0259ri g\u00fcn is\u0259 (!) Stepanakertd\u0259 &#171;Sumqay\u0131t soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n qurbanlar\u0131&#187;na t\u00f6km\u0259 abid\u0259 qoyulur. \u00d6z\u00fc d\u0259 nec\u0259? Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Zori Balayan\u0131n &#171;Arqument&#187;d\u0259ki, S. Zolyan v\u0259 V. \u015eeynisin &#171;Veke XX i mire&#187;d\u0259ki bo\u015fbo\u011fazl\u0131qlar\u0131, h\u0259m\u00e7inin A. Ohonesyan\u0131n &#171;Kommunist&#187;d\u0259ki &#171;m\u0259d\u0259 sanc\u0131lar\u0131&#187; Kaputikyan, Xanzadyan v\u0259 qudurmu\u015f Poqosyan kimi erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rin\u0259 t\u0259r\u0259f y\u00f6n\u0259ldilm\u0259lidir. Az\u0259rbaycanda, A. Ohanesyan\u0131n haqq\u0131nda vird el\u0259diyi 400 gizli m\u0259scid d\u0259 yoxdur. O ki, qald\u0131, Quran\u0131n be\u015finci sur\u0259sin\u0259 &#8212; bu 632-ci ild\u0259, \u018fr\u0259bistan yar\u0131madas\u0131nda ya\u015fayan Kaynuk tayfas\u0131 il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 m\u00fcnasib\u0259til\u0259 s\u00f6yl\u0259nib. Yerevanl\u0131 h\u0259mkar\u0131m professor P.Muradyan m\u0259n\u0259 bax bel\u0259 fikirl\u0259\u015fm\u0259yi m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00d6z n\u00f6vb\u0259md\u0259 m\u0259n d\u0259 ona A.Ohanesyan\u0131n qoydu\u011fu suallar\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259 t\u0259r\u0259f \u00e7evirm\u0259yi m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcr\u0259m: &#171;Y\u0259ni do\u011furdanm\u0131 he\u00e7 n\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259yib? 1895-d\u0259n, 1915-d\u0259n, 1920-d\u0259n b\u0259ri he\u00e7 n\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259yib?&#187; <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>P.S. SSR\u0130 Ali Soveti R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tinin &#171;Az\u0259rbaycan SSR Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259td\u0259ki X\u00fcsusi \u0130dar\u0259 formas\u0131n\u0131n t\u0259tbiq edilm\u0259si bar\u0259d\u0259&#187; f\u0259rman\u0131 vilay\u0259tind\u0259ki v\u0259ziyy\u0259ti xeyli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 stabill\u0259\u015fdirir v\u0259 asan olmasa da, buran\u0131n erm\u0259ni \u0259halisinin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzind\u0259 d\u0259yi\u015fiklik olaca\u011f\u0131na hans\u0131sa bir \u00fcmid yarad\u0131r. Q\u0131rx il krunk\u00e7ular insanlar\u0131n \u015f\u00fcuruna uza\u011fa ged\u0259n m\u0259qs\u0259dl\u0259r yeridibl\u0259r ki, sonucda &#171;\u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yin el\u0259m\u0259y\u0259&#187; \u00e7ats\u0131nlar. Musa pey\u011f\u0259mb\u0259r \u0130srail o\u011fullar\u0131n\u0131 q\u0131rx il s\u0259hrada g\u0259zdirmi\u015fdi ki, onlar misir \u0259sirliyini unutsunlar, \u0259sirlikd\u0259 olanlar \u00f6l\u00fcb yox olsunlar, g\u0259nc n\u0259sill\u0259r is\u0259 \u0259sirlik bar\u0259d\u0259 he\u00e7 n\u0259 bilm\u0259sinl\u0259r. \u00dcmid ed\u0259c\u0259yik ki, DQMV il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0131rx il g\u00f6zl\u0259m\u0259li olmayaca\u011f\u0131q.<\/strong> <\/p>\n\n\n\n<p><strong>H\u0259m\u00e7inin ona da \u00fcmid ed\u0259c\u0259yik ki, akademik A.D.Saxarov v\u0259 onun laborant Batkin, Roy Medvedyev, Zubov, Dubov \u015eeludyayev v\u0259 Staravoytova tipli &#171;qeyri-formallar&#187;\u0131 d\u00f6vl\u0259tin onlara verdiyi m\u0259vacib\u0259 uy\u011fun daha xeyirli i\u015fl\u0259rl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olacaqlar. Poqosyan, Balayan, Kaputikayan tipli ayr\u0131-ayr\u0131 da\u015fnaklar\u0131n mill\u0259t\u00e7i v\u0259 rasist hoqqabazl\u0131qlar\u0131na baxmayaraq, az\u0259rbaycanl\u0131lar, erm\u0259nil\u0259r, g\u00fcrc\u00fcl\u0259r, l\u0259zgil\u0259r v\u0259 Qafqaz\u0131n dig\u0259r xalqlar\u0131 \u0259srl\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 ya\u015fay\u0131blar v\u0259 bundan sonra da ya\u015fayacaqlar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>&nbsp; Ziya B\u00fcnyadov<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>News12.az&nbsp;sayt\u0131 m\u0259rhum akademik Ziya B\u00fcnyadovun &#171;Sumqay\u0131t hadis\u0259l\u0259ri&#187; haqq\u0131nda \u015fok m\u0259qal\u0259sini oxuculara t\u0259qdim edir (27-02-2018) N\u0130Y\u018f&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":6445,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-6444","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/1519727372_ziya-bunyadov-644x322.jpg",580,290,false],"thumbnail":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/1519727372_ziya-bunyadov-644x322-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/1519727372_ziya-bunyadov-644x322-300x150.jpg",300,150,true],"medium_large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/1519727372_ziya-bunyadov-644x322.jpg",580,290,false],"large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/1519727372_ziya-bunyadov-644x322.jpg",580,290,false],"1536x1536":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/1519727372_ziya-bunyadov-644x322.jpg",580,290,false],"2048x2048":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/1519727372_ziya-bunyadov-644x322.jpg",580,290,false],"covernews-slider-full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/1519727372_ziya-bunyadov-644x322.jpg",580,290,false],"covernews-slider-center":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/1519727372_ziya-bunyadov-644x322.jpg",580,290,false],"covernews-featured":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/1519727372_ziya-bunyadov-644x322.jpg",580,290,false],"covernews-medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/1519727372_ziya-bunyadov-644x322.jpg",540,270,false],"covernews-medium-square":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/1519727372_ziya-bunyadov-644x322.jpg",400,200,false]},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6444","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6444"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6444\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6448,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6444\/revisions\/6448"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6445"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6444"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6444"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6444"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}