{"id":6378,"date":"2020-06-01T03:01:20","date_gmt":"2020-05-31T23:01:20","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=6378"},"modified":"2020-06-01T03:01:41","modified_gmt":"2020-05-31T23:01:41","slug":"osmanli-ordusu-naxcivani-nec%c9%99-xilas-etdi-turkiy%c9%99-arxivl%c9%99rind%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=6378","title":{"rendered":"Osmanl\u0131 ordusu Nax\u00e7\u0131van\u0131 nec\u0259 xilas etdi?- T\u00fcrkiy\u0259 arxivl\u0259rind\u0259"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>T\u00fcrk alim, dossent doktor Ali Arslan b\u0259yin T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131 ba\u015f naziri yan\u0131nda Atat\u00fcrk Ara\u015fd\u0131rma M\u0259rk\u0259zinin Atat\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr, dil v\u0259 Tarix Y\u00fcks\u0259k Qurumunda yaz\u0131l\u0131b saxlan\u0131lan bu d\u0259y\u0259rli yaz\u0131s\u0131n\u0131 sizl\u0259rl\u0259 payla\u015fma\u011f\u0131 son d\u0259r\u0259c\u0259 vacib hesab edirik. Yaz\u0131 T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n Az\u0259rbaycan dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilib. R\u0259smi qaynaqlara istinad edil\u0259n bu elmi \u00e7al\u0131\u015fmada qeyd edil\u0259n tarixl\u0259rd\u0259 Nax\u00e7\u0131vanda q\u0259hr\u0259mancas\u0131na m\u00fcbariz\u0259 v\u0259 r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015f \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin f\u0259aliyy\u0259ti i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131l\u0131r. Hans\u0131 ki, onlardan \u00e7oxunun adlar\u0131 bu g\u00fcn \u00fcmumi Az\u0259rbaycana h\u0259l\u0259 d\u0259 daha d\u0259qiq v\u0259 geni\u015f m\u0259nada b\u0259lli deyil.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Nax\u00e7\u0131van\u0131n rus idar\u0259\u00e7iliyin\u0259 girm\u0259si<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00fcrc\u00fcstan\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdikd\u0259n sonra \u015eimali Qafqaz v\u0259 C\u0259nubi Qafqaza tamamil\u0259 hakim olmaq ist\u0259y\u0259n ruslar h\u0259l\u0259 1827-28-ci ill\u0259rd\u0259 \u0130ran m\u00fcharib\u0259sind\u0259n \u0259vv\u0259l Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 istisna olmaqla b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015fdil\u0259r. Bu h\u0259d\u0259fl\u0259ri istiqam\u0259tind\u0259 rus-\u0130ran sava\u015f\u0131n\u0131n ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda ruslar \u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131vana h\u00fccum etmi\u015fdil\u0259r. Rusiyan\u0131n Qafqaz ordular\u0131 ba\u015f komandan\u0131 general Paskevi\u00e7, T\u0259brizin 72 km uzaql\u0131\u011f\u0131nda strateji \u0259h\u0259miyy\u0259ti \u00e7ox b\u00f6y\u00fck olan Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259k ist\u0259yirdi. Bu say\u0259d\u0259 Abbas Mirz\u0259nin paytaxt\u0131 t\u0259hdid ed\u0259 bil\u0259c\u0259k v\u0259 m\u00fchasir\u0259 alt\u0131nda tutulan \u0130r\u0259vana g\u00f6nd\u0259ril\u0259c\u0259k h\u0259r c\u00fcr yard\u0131m\u0131n\u0131 \u0259ng\u0259ll\u0259y\u0259c\u0259k idi. Ruslar \u00e7ox da \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259km\u0259d\u0259n Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259rini 26 iyun 1827-ci ild\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdil\u0259r. Xanl\u0131\u011fa tamamil\u0259 hakim olmaq ist\u0259y\u0259n ruslar frans\u0131z h\u0259rbi m\u00fch\u0259ndisl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00fcz\u0259ldil\u0259n v\u0259 Araz b\u00f6lg\u0259sini kontrol alt\u0131nda tutan Abbasabad qalas\u0131na qar\u015f\u0131 h\u00fccuma ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131rlar. Abbas Mirz\u0259nin k\u00f6m\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, Cavanbulaqdak\u0131 toqqu\u015fman\u0131 ruslar qazand\u0131 v\u0259 Abbasabad qalas\u0131 7 iyul g\u00fcn\u00fc t\u0259slim oldu. Bel\u0259likl\u0259, Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131\u011f\u0131 s\u00fcqut etdi v\u0259 bir rus \u0259yal\u0259ti v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 g\u0259tirildi.<br>1828-29-cu ill\u0259r Osmanl\u0131-rus m\u00fcharib\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub olaraq ruslarla m\u00fcqavil\u0259 stoluna oturan Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin\u0259 d\u0259, \u018fdirn\u0259 m\u00fcqavil\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n art\u0131q rus torpaqlar\u0131na daxil oldu\u011fu q\u0259bul etdirilmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Nax\u00e7\u0131van\u0131n azad edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn Osmanl\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u00e7al\u0131\u015fmalar<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ttihad v\u0259 T\u0259r\u0259qqi h\u0259l\u0259 iqtidara g\u0259lm\u0259mi\u015fd\u0259n \u0259vv\u0259l Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 il\u0259 maraqlanma\u011fa, onlar\u0131n \u0259sar\u0259td\u0259n qurtarmas\u0131na k\u00f6m\u0259k etm\u0259y\u0259 c\u0259hd etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tind\u0259 iqtidar\u0131 \u0259l\u0259 ald\u0131qdan sonra da ittihad\u00e7\u0131lar eyni istiqam\u0259td\u0259 \u00e7al\u0131\u015faraq Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 il\u0259 birba\u015fa s\u0259rh\u0259dd\u0259 olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259yl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015fdil\u0259r. 1917-ci il Bol\u015fevik \u0130nqilab\u0131ndan sonra imzalanan \u018frzincan m\u00fcqavil\u0259si (18 dekabr 1917) il\u0259 ruslar \u015e\u0259rqi Anadoludan \u00e7\u0259kilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Ancaq rus ordusunun \u00e7\u0259kil\u0259rk\u0259n i\u015f\u011fal alt\u0131ndak\u0131 b\u0259zi \u0259razil\u0259ri erm\u0259ni v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 t\u0259slim etdiyi m\u0259lum oldu. 1917-ci il inqilab\u0131ndan sonra rus ordusunun da\u011f\u0131lma\u011fa ba\u015flamas\u0131 prosesind\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r v\u0259 erm\u0259nil\u0259r m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r t\u0259\u015fkil etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131lar. Bunun n\u0259tic\u0259si olaraq 1918-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin tam t\u0259\u015fkilatl\u0131 bir korpusu v\u0259 iki t\u00fcmeni il\u0259 k\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00fc\u00e7 taboru, bir s\u00fcvari taboru v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 milis taboru qurulmu\u015fdu. Erm\u0259nil\u0259r \u0130r\u0259van m\u0259rk\u0259z olmaqla \u018frzurum, Qars, Van, Bitlis, Mu\u015f, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Z\u0259ng\u0259zuru da \u0259hat\u0259 ed\u0259n b\u00f6lg\u0259d\u0259 bir erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti qurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini t\u0259\u015fkil etm\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 erm\u0259nil komit\u0259l\u0259rinin b\u00f6lg\u0259d\u0259 m\u00fcs\u0259lman t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 h\u00fccum v\u0259 t\u0259hdidl\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda Osmanl\u0131 ordusunun ir\u0259lil\u0259m\u0259sini v\u0259 \u00f6zl\u0259rini xilas etm\u0259yi g\u00f6zl\u0259yirdil\u0259r. Bu \u0259r\u0259f\u0259d\u0259 davam ed\u0259n brest-Litovsk m\u00fczakir\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 bir n\u0259tci\u0259y\u0259 g\u0259linmirdi. Rus ordusunun faktiki olaraq da\u011f\u0131lmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259 bir xaos meydana g\u0259lm\u0259si ehtimal\u0131 var idi. Bu c\u00fcr hadis\u0259l\u0259rin olmas\u0131 ehtimal edildiyind\u0259n Osmanl\u0131 ordusunda b\u0259zi islahatlar apar\u0131ld\u0131. Ferik Vehib Pa\u015fa r\u0259hb\u0259rliyind\u0259ki 3-c\u00fc ordu yenid\u0259n nizamland\u0131. Buna g\u00f6r\u0259 4-c\u00fc ordu korpusu Mirliva \u018fli \u0130hsan Pa\u015faya, 1-ci Qafqaz korpusu polkovnik Kaz\u0131m Qarab\u0259kir\u0259, 2-ci Qafqaz korpusu Mirliva Yaqub \u015eevki Pa\u015faya verildi. H\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n h\u0259r\u0259kat n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u018frzincan, Trabzon, \u018frzurum v\u0259 Batumi i\u015f\u011faldan azad edildi. Kaz\u0131m Qarab\u0259kir 25 aprel 1918-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r erm\u0259ni q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin Qars\u0131 bo\u015faltmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etdi. N\u0259tic\u0259d\u0259 bu t\u0259l\u0259b yerin\u0259 yetiril\u0259r\u0259k Qars 25 apreld\u0259 Osmanl\u0131 ordular\u0131na t\u0259slim edildi. Osmanl\u0131 h\u00f6kum\u0259tinin h\u0259d\u0259fi 1877-ci ild\u0259n \u0259vv\u0259lki b\u00f6lg\u0259y\u0259 hakim olmaq v\u0259 bu \u015f\u0259kild\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k idi. Bu v\u0259zif\u0259 3-c\u00fc orduya verilmi\u015fdi. Bu s\u0259rh\u0259dl\u0259r xaricind\u0259ki h\u0259r\u0259katlar ancaq bir t\u0259cav\u00fcz qar\u015f\u0131s\u0131nda ke\u00e7irilm\u0259li idi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Erm\u0259nil\u0259rin z\u00fclm\u00fc alt\u0131nda yox olma\u011fa m\u0259hkum edilmi\u015f t\u00fcrkl\u0259ri xilas etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 3-c\u00fc ordu komandanl\u0131\u011f\u0131 15 may 1918-ci ild\u0259 Arpa\u00e7ay\u0131n \u015f\u0259rqin\u0259 ke\u00e7m\u0259yi, G\u00fcmr\u00fcn\u00fc d\u0259rhal \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259yi \u0259mr etdi. Bu arada Rumiy\u0259 g\u00f6l\u00fcn\u00fcn q\u0259rbi il\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131n c\u0259nubuna yerl\u0259\u015f\u0259n erm\u0259nil\u0259r ingilis v\u0259 amerikal\u0131lardan yard\u0131m al\u0131rd\u0131lar<\/p>\n\n\n\n<p>4-c\u00fc korpus Dilman Hoy-Makuda toplanaraq Rumiy\u0259 g\u00f6l\u00fcn\u00fcn q\u0259rbind\u0259n; 1-ci Qafqaz ordu korpusu da Culfan\u0131n \u015fimal\u0131ndan h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7\u0259r\u0259k bu b\u00f6lg\u0259d\u0259n erm\u0259nil\u0259ri \u00e7\u0131xard\u0131lar. Bel\u0259likl\u0259, Araz \u00e7ay\u0131n\u0131n c\u0259nubu erm\u0259nil\u0259rd\u0259n t\u0259mizl\u0259nmi\u015f oldu.<\/p>\n\n\n\n<p><br>14 iyul 1918-ci ild\u0259 4-c\u00fc odru korpusu komandanl\u0131\u011f\u0131na erm\u0259ni komandir Andranikin Nax\u00e7\u0131vana ged\u0259r\u0259k h\u00fccum haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131nda oldu\u011funu v\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259ki t\u00fcrk k\u0259ndl\u0259rind\u0259 toplu q\u0259tliam h\u0259yata ke\u00e7irdiyi bildirildi. 4-c\u00fc korpusun Nax\u00e7\u0131van\u0131 xilas etm\u0259k v\u0259zif\u0259si, 3-c\u00fc ordu komandanl\u0131\u011f\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n 11-ci Qafqaz t\u00fcmenin\u0259 verildi. Nax\u00e7\u0131van 3000 piyada, 500-600-\u0259 q\u0259d\u0259r erm\u0259ni s\u00fcvarisinin i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda idi. 19 iyul 1918-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 11-ci Qafqaz t\u00fcmeni il\u0259 12-ci piyada t\u00fcmeninin Culfadak\u0131 piyada alay\u0131 il\u0259 Nax\u00e7\u0131vana do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7di. T\u00fcrk q\u00fcvv\u0259l\u0259ri 20 iyul 1918-ci ild\u0259 Nax\u00e7\u0131vana girdi. Andranikin \u0259mrind\u0259ki erm\u0259ni q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u015f\u0259rq\u0259 do\u011fru \u00e7\u0259kildi. Bel\u0259likl\u0259, Nax\u00e7\u0131van erm\u0259ni i\u015f\u011fal v\u0259 z\u00fclm\u00fcnd\u0259n qurtulmu\u015f oldu. Bundan sonra Kaz\u0131m Qarab\u0259kir Pa\u015fa 1918-ci ilin avqustunda q\u0259rargah\u0131n\u0131 nax\u00e7\u0131vana da\u015f\u0131d\u0131. X\u00fcsusil\u0259 erm\u0259nil\u0259rin yenid\u0259n Nax\u00e7\u0131vana s\u0131zmamalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259zi t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6rd\u00fc.\/12News.az\/<br><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcrk alim, dossent doktor Ali Arslan b\u0259yin T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131 ba\u015f naziri yan\u0131nda Atat\u00fcrk Ara\u015fd\u0131rma M\u0259rk\u0259zinin&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-6378","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":"","thumbnail":"","medium":"","medium_large":"","large":"","1536x1536":"","2048x2048":"","covernews-slider-full":"","covernews-slider-center":"","covernews-featured":"","covernews-medium":"","covernews-medium-square":""},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6378","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6378"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6378\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6381,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6378\/revisions\/6381"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6378"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6378"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6378"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}