{"id":5859,"date":"2020-04-29T02:13:29","date_gmt":"2020-04-28T22:13:29","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=5859"},"modified":"2020-04-29T02:13:32","modified_gmt":"2020-04-28T22:13:32","slug":"az%c9%99rbaycanda-pandemiyalar-tarixi-taun-v%c9%99ba-poliomielit","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=5859","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycanda pandemiyalar TAR\u0130X\u0130 &#8212; taun, v\u0259ba, poliomielit&#8230;"},"content":{"rendered":"\n<p>Elm Tarixi \u0130nstitutu Az\u0259rbaycanda pandemiyalar tarixini ara\u015fd\u0131r\u0131ab.\u00a0<strong>E<\/strong>\u0130nstitutun bununla ba\u011fl\u0131 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259qal\u0259ni t\u0259qdim edir.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t bu g\u00fcn ya\u015fanan pandemiyadan da d\u0259h\u015f\u0259tli epidemiyalar\u0131n \u015fahidi olub. \u018fn q\u0259dim v\u0259 qorxunc epidemiyalar\u0131n b\u0259lk\u0259 d\u0259 birincisi &#171;qara \u00f6l\u00fcm\u201d adland\u0131r\u0131lan taundur. H\u0259l\u0259 eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l V \u0259srd\u0259 ordular m\u00fchasir\u0259y\u0259 ald\u0131qlar\u0131 qalalardak\u0131 i\u00e7m\u0259li sular\u0131 z\u0259h\u0259rl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn taun x\u0259st\u0259liyin\u0259 tutulmu\u015f insanlar\u0131, ya da heyvanlar\u0131 quyulara at\u0131rd\u0131lar. 1172-ci ild\u0259 bizansl\u0131lar Venesiya \u015f\u0259h\u0259rini m\u00fchasir\u0259y\u0259 alaraq \u015f\u0259h\u0259rin b\u00fct\u00fcn quyu v\u0259 bulaqlar\u0131n\u0131 taunlu heyvan le\u015fl\u0259ri il\u0259 doldurmu\u015fdular. Taun epidemiyas\u0131 d\u00fcnyan\u0131n bir s\u0131ra \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l VI \u0259srd\u0259 \u015e\u0259rqi Roma \u0130mperiyas\u0131nda 50 il \u0259rzind\u0259 bu x\u0259st\u0259likd\u0259n 100 mln-dan art\u0131q adam \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcr.<br><br>Bir tarixi n\u00fcmun\u0259. Korona virusdan daha d\u0259h\u015f\u0259tli epidemiyalardan biri olan Yustinian v\u0259bas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259k (\u0130mperator Justinian\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 adlan\u0131r). \u0130mperator Justinian 541-ci ild\u0259 Konstantinopolda imperator olark\u0259n Avropada ba\u015flayan bir epidemiya \u0259vv\u0259lc\u0259 Misir\u0259, sonra F\u0259l\u0259stin\u0259, Suriyaya v\u0259 Anadoluya yay\u0131l\u0131r. Yustinian, Konstantinopola b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131 ba\u011flasa da, epidemiya \u015f\u0259h\u0259r\u0259 h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n g\u0259tiril\u0259n materiallar aras\u0131nda olan si\u00e7ovullar vasit\u0259si il\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Si\u00e7anlar\u0131n t\u00fckl\u0259rind\u0259 gizl\u0259n\u0259n bir millimetrd\u0259n az &#8216;Xenopsylla&#8217; adl\u0131 b\u00f6c\u0259k m\u0259d\u0259sind\u0259 &#8216;Pasteurella pestie&#8217; adl\u0131 \u00f6l\u00fcmc\u00fcl v\u0259ba bakteriyas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Bu bakteriyalar g\u0259miricil\u0259r vasit\u0259sil\u0259 insanlara \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259 k\u00fctl\u0259vi \u00f6l\u00fcm\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu.<br><br>Az\u0259rbaycan tarixinin d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00f6vrl\u0259rind\u0259, d\u00fcnyada minl\u0259rl\u0259, milyonlarla insan\u0131n h\u0259yat\u0131na son qoyan epidemiyalar olub. Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 taun x\u0259st\u0259liyi k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu x\u0259st\u0259lik Atab\u0259yin ordusuna b\u00f6y\u00fck ziyan vurmu\u015fdu (yanvar, 1174). H\u0259r y\u00fcz d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcd\u0259n, dem\u0259k olar ki, ham\u0131s\u0131 \u00f6l\u00fcrd\u00fc. O d\u00f6vrd\u0259 taun \u00e7oxlu insan h\u0259yat\u0131 apard\u0131. K\u00fctl\u0259vi \u00f6l\u00fcm\u0259 s\u0259b\u0259b olan qorxulu epidemiyalar XV \u0259srd\u0259 d\u0259 (Qaraqoyunlu, A\u011fqoyunlu v\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vr\u00fcnd\u0259) ba\u015f vermi\u015f v\u0259 bu da \u00e7oxsayl\u0131 insan itkisi il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdir. 1369-cu ild\u0259 T\u0259brizd\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015f v\u0259ba x\u0259st\u0259liyi n\u0259tic\u0259sind\u0259 300 min adam t\u0259laf olmu\u015fdur. Lakin \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 \u0259hali \u00e7ox oldu\u011fundan bu insan t\u0259l\u0259fat\u0131 o q\u0259d\u0259r d\u0259 hiss olunmad\u0131. 1430-cu ild\u0259 q\u0131tl\u0131q v\u0259 acl\u0131q n\u0259tic\u0259sind\u0259 100 min n\u0259f\u0259r h\u0259yat\u0131n\u0131 itirmi\u015fdi. 1487-1490-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 is\u0259 T\u0259brizd\u0259 \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 v\u0259ba x\u0259st\u0259liyi yay\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 xeyli adam t\u0259l\u0259f olmu\u015fdu. A\u011fqoyunlu h\u00f6kmdar\u0131 \u018flv\u0259nd Mirz\u0259nin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (1497-1501) Az\u0259rbaycanda z\u00fclm\u00fcn v\u0259 v\u0259ba x\u0259st\u0259liyinin n\u0259tic\u0259sind\u0259 xeyli adam \u00f6lm\u00fc\u015f, \u0259hali yoxsulla\u015fm\u0131\u015f, bir hiss\u0259si d\u0259 v\u0259t\u0259nini t\u0259rk etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131r.<br><br>1538-1539, 1540,1545-1546,1548-1549,1580-1581-ci ill\u0259r d\u0259 T\u0259brizd\u0259 yenid\u0259n v\u0259ba x\u0259st\u0259liyi yay\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 xeyli insan t\u0259l\u0259fat\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu. H\u0259min ill\u0259rd\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat h\u0259yat\u0131 da \u00e7oxlu ziyan \u00e7\u0259kmi\u015fdi. 1578-79-c\u0131 ill\u0259r T\u0259brizd\u0259 ba\u015f ver\u0259n q\u0131tl\u0131qdan v\u0259 bahal\u0131q n\u0259tic\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u0259 50-60 n\u0259f\u0259r ac\u0131ndan \u00f6l\u00fcrd\u00fc. T\u0259kc\u0259 1580-1581-ci ill\u0259rd\u0259 \u015e\u0259h\u0259rd\u0259 v\u0259ba x\u0259st\u0259liyind\u0259n g\u00fcnd\u0259 200-300 n\u0259f\u0259r insan h\u0259yat\u0131n\u0131 itirmi\u015fdir. H\u0259min ild\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015f x\u0259st\u0259lik n\u0259tic\u0259sind\u0259 T\u0259briz v\u0259 onun \u0259traf mahal\u0131nda 6 min adam t\u0259l\u0259f olmu\u015fdur. Bu, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259ki m\u00fcharib\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259dar idi. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n \u015f\u0259h\u0259r xarabal\u0131\u011fa \u00e7evrilmi\u015f, iqtisadiyyat\u0131 \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 \u0259halinin h\u0259yat s\u0259viyy\u0259si k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 pisl\u0259\u015fmi\u015fdi.<br><br>Q\u0259dim tarix\u0259 malik qorxulu epidemiyalar ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 abad \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri viran qoymu\u015fdur. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u018frd\u0259bil \u00f6z\u00fcn\u00fcn b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fc v\u0259 q\u0259dimd\u0259n qalm\u0131\u015f g\u00f6z\u0259lliyi il\u0259 ba\u015fqa \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259n \u00fcst\u00fcn idi. M\u0259nb\u0259yini Savalan da\u011f\u0131ndan alan Bal\u0131ql\u0131 \u00e7ay\u0131n\u0131n suyu \u018frd\u0259bilin \u0259ks\u0259r k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rind\u0259n ax\u0131r v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r Venesiyan\u0131 xat\u0131rlad\u0131rd\u0131 (Pyetro della -Valle). \u018frd\u0259bil\u0259 g\u0259lmi\u015f F.Kotovun m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, bu \u015f\u0259h\u0259r \u015eamax\u0131ya nisb\u0259t\u0259n b\u00f6y\u00fck idi, burada \u00e7oxlu karvansara vard\u0131. \u018frd\u0259bild\u0259ki S\u0259f\u0259vi \u015eahlar\u0131n\u0131n m\u0259qb\u0259r\u0259l\u0259rin\u0259 ziyar\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn buraya \u00e7oxlu z\u0259vvar g\u0259lirdi v\u0259 bu amil \u015f\u0259h\u0259rin iqtisadiyyat\u0131n\u0131n canlanmas\u0131na s\u0259b\u0259b olurdu. Lakin Az\u0259rbaycan\u0131n b\u0259zi yerl\u0259rind\u0259 v\u0259 onunla qon\u015fu olan \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n taun x\u0259st\u0259liyi \u018frd\u0259bild\u0259n d\u0259 yan ke\u00e7m\u0259di v\u0259 onun iqtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u0259 u\u011framas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu. Doqquz y\u00fcz s\u0259ks\u0259n birinci ild\u0259 (miladi 1573\/74) taun x\u0259st\u0259liyind\u0259n \u018frd\u0259bil dar\u00fclir\u015fad\u0131nda otuz min n\u0259f\u0259r\u0259d\u0259k adam t\u0259l\u0259f oldu. 1623-c\u00fc ild\u0259 d\u0259 v\u0259ba v\u0259 taun x\u0259st\u0259liyi \u015f\u0259h\u0259r\u0259 yenid\u0259n yay\u0131ld\u0131 v\u0259 on minl\u0259rl\u0259 insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 s\u0259b\u0259b oldu.<br><br>M\u00f6vcud m\u0259nb\u0259l\u0259rin g\u00f6st\u0259rdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan daim yolxucu x\u0259st\u0259likl\u0259rin z\u0259rb\u0259sin\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r s\u0131ras\u0131nda olub. Tarix\u0259n \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 ba\u015f ver\u0259n t\u0259bii f\u0259lak\u0259tl\u0259r, k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 yay\u0131lan x\u0259st\u0259likl\u0259r, sars\u0131d\u0131c\u0131 h\u00fccumlar \u00e7oxsayl\u0131 insan itkisi il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nib. H\u0259l\u0259 1578-1579-cu ill\u0259rd\u0259 Osmanl\u0131-Kr\u0131m ordusunun h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131, da\u011f\u0131nt\u0131lar, qar\u0259tl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycanda \u015fidd\u0259tli acl\u0131q v\u0259 taun x\u0259st\u0259liyi t\u00fc\u011fyan etmi\u015fdir, \u00f6l\u0259nl\u0259rin say\u0131hesab\u0131 yox idi. Ac insanlar k\u00f6hn\u0259 s\u00fcm\u00fckl\u0259ri bi\u015firir, d\u0259ri, y\u0131rt\u0131q ayaqqab\u0131 yeyirdil\u0259r, dil\u0259n\u00e7il\u0259r \u00e7\u00f6ll\u0259r\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259nir, ke\u00e7i v\u0259 qoyun s\u00fcr\u00fcl\u0259ri kimi yaban\u0131 t\u0259r\u0259v\u0259z v\u0259 g\u00f6y ot yeyirdil\u0259r. \u018fvv\u0259ll\u0259r \u0259halinin s\u0131x oldu\u011fu b\u0259zi b\u00f6lg\u0259l\u0259r dem\u0259k olar ki, viran qalm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><br>XVII \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131nda\u2013 167778-ci ill\u0259rd\u0259 taun x\u0259st\u0259liyi Da\u011f\u0131standa da yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bir ne\u00e7\u0259 ild\u0259n sonra epidemiyan\u0131n yeni dal\u011fas\u0131n\u0131n uzun m\u00fcdd\u0259t davam etm\u0259si b\u00f6y\u00fck f\u0259sadlara s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. T\u0259kc\u0259 lak k\u0259ndi Qumukda 500-d\u0259n \u00e7ox adam h\u0259yat\u0131n\u0131 itirmi\u015fdi. H\u0259min x\u0259st\u0259lik 1687\/88-ci ill\u0259rd\u0259 Tabasaranda, 1716\/17-ci ill\u0259rd\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycanda t\u00fc\u011fyan etmi\u015fdir. Epidemiyan\u0131n yay\u0131lmas\u0131 \u015eamax\u0131 v\u0259 onun \u0259traflar\u0131nda 70 min adam\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. Bu x\u0259st\u0259lik 1726-c\u0131 ild\u0259 R\u0259\u015ftd\u0259 d\u0259 ba\u015f vermi\u015f v\u0259 x\u0259st\u0259lik d\u0259niz havas\u0131 il\u0259 \u015fimalda b\u00f6y\u00fck \u0259razil\u0259r\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 1763, 1799-cu ill\u0259rd\u0259 \u015eirvanda v\u0259 x\u00fcsusil\u0259 A\u011fsu \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 d\u0259 \u015fidd\u0259tli taun x\u0259st\u0259liyi ba\u015f vermi\u015fdi. 1822-ci il \u00fcmumi v\u0259ba ili hesab edilirdi.<br><br>XIX \u0259srin sonu XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 (1873, 1892-1903, 1906-1907, 1916-1919-cu ill\u0259r) kimi minl\u0259rl\u0259 insan h\u0259yat\u0131n\u0131 m\u0259hv ed\u0259n epidemiyalar yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycanda t\u00fc\u011fyan ed\u0259n v\u0259ba, taun epidemiyalar\u0131 \u0259hali aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck t\u0259l\u0259fata s\u0259b\u0259b olurdu. Buna g\u00f6r\u0259 1914-1917-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda v\u0259ba barakalar\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<br><br>D\u00fcnyada insanlar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 s\u0259b\u0259b olan yoluxucu x\u0259st\u0259likl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 poliomielitdir. Poliomielitin infeksion x\u0259st\u0259lik kimi klassik t\u0259svirini 1883-c\u00fc ild\u0259 A.J.Kojevnikov vermi\u015fdir. Poliomielitin 1887-ci ild\u0259 \u0130sve\u00e7d\u0259 ba\u015f vermi\u015f ilk epidemiyas\u0131n\u0131 1890-c\u0131 ild\u0259 O.Medin t\u0259svir etmi\u015f, Rusiyada ilk \u015fidd\u0259tl\u0259nm\u0259 is\u0259 1905-ci ild\u0259 Peterburqda ba\u015f vermi\u015fdir. 1920-ci il\u0259d\u0259k d\u00f6vri sur\u0259td\u0259 t\u0259krar olunan epidemiyalar yaln\u0131z 12 \u00f6lk\u0259d\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f, 1921-ci ild\u0259n 1937-ci il\u0259d\u0259k \u0259lav\u0259 olaraq 17 \u00f6lk\u0259ni \u0259hat\u0259 etmi\u015f, 1938-ci ild\u0259n 1953-c\u00fc il\u0259d\u0259k is\u0259 \u0259vv\u0259ll\u0259r polimelitin yay\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 daha 32 \u00f6lk\u0259d\u0259 k\u00fctl\u0259vi x\u0259st\u0259l\u0259nm\u0259l\u0259r qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. 1954-c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n polimelit epidemiyalar\u0131 d\u00f6vr\u00fc olaraq art\u0131q d\u00fcnyan\u0131n 61 \u00f6lk\u0259sind\u0259 ba\u015f vermi\u015fdir. Sinir sistemini z\u0259d\u0259l\u0259y\u0259n, \u0259z\u0259l\u0259l\u0259rin iflicin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xaran v\u0259 \u00f6l\u00fcml\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259 bil\u0259n bu x\u0259st\u0259lik Az\u0259rbaycanda da qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.<br><br>Bak\u0131 Elmi-T\u0259dqiqat Travmatologiya v\u0259 Ortopediya \u0130nstitutunda 1946-c\u0131 ild\u0259n 1965-ci il\u0259d\u0259k poliomielitd\u0259n sonra qalan q\u00fcsurlarla 684 x\u0259st\u0259 daxil edilmi\u015fdir (onlardan 581 n\u0259f\u0259ri birincili, 103 n\u0259f\u0259ri is\u0259 ikincili x\u0259st\u0259likl\u0259 daxil olanlardan ibar\u0259t idi) ki, bu da dig\u0259r ortopedik x\u0259st\u0259likl\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 \u0259sas yeri tutmu\u015fdur. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, x\u0259st\u0259l\u0259rin daha \u00e7oxunu 11 ya\u015fdan 16 ya\u015fad\u0259k u\u015faqlar (276 x\u0259st\u0259) t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir (40,3%). Stasionar m\u00fcalic\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc daxil olmu\u015f 684 x\u0259st\u0259d\u0259n 41 n\u0259f\u0259ri \u201cim\u0259kl\u0259y\u0259nl\u0259r\u201d olmu\u015fdur (onlardan 26 n\u0259f\u0259ri \u0259l v\u0259 ayaqlar\u0131 il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t edirdi). Qalan 15 u\u015faqdan yar\u0131dan \u00e7oxu qoltuq a\u011fac\u0131 v\u0259 ya \u00e7\u0259likl\u0259 g\u00fccl\u0259 g\u0259z\u0259 bilir, b\u0259zi u\u015faqlar is\u0259 \u0259ll\u0259rini budlar\u0131na dayaq verm\u0259kl\u0259 g\u0259zirdil\u0259r. Stasionara daxil olan dig\u0259r x\u0259st\u0259l\u0259r is\u0259 m\u00fcxt\u0259lif deformasiyalarla qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. X\u0259st\u0259liyin \u0259n a\u011f\u0131r formas\u0131n\u0131 ke\u00e7ir\u0259nl\u0259r \u201cim\u0259kl\u0259y\u0259nl\u0259rd\u0259n\u201d ibar\u0259t olmu\u015fdur ki, bunlar da m\u00f6vcud deformasiyan\u0131 tamamil\u0259 aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 instituta daxil olmu\u015flar. Deformasiyalar\u0131 aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259m\u0259liyyatlar t\u0259tbiq edilmi\u015fdir. H\u0259min x\u0259st\u0259l\u0259r aya\u011fa qald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, uzun m\u00fcdd\u0259t m\u00fcst\u0259qil yerim\u0259y\u0259 \u00f6yr\u0259dilmi\u015fl\u0259r. \u018fm\u0259liyyatlar\u0131n \u00e7oxu s\u00fcm\u00fcki\u00e7i keyitm\u0259 il\u0259 t\u0259tbiq olunmu\u015fdur. \u018fm\u0259liyyatlar nadir hallarda \u00fcmumi v\u0259 ya qar\u0131\u015f\u0131q narkoz alt\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir.<br><br>T\u0259\u0259ss\u00fcf hissi il\u0259 qeyd edirik ki, h\u0259r y\u00fczillikd\u0259 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nla n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259n x\u0259st\u0259likl\u0259r m\u00f6vcud olmu\u015fdur. 2019-cu ilin dekabr ay\u0131nda \u00c7inin Uhan \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 nam\u0259lum m\u0259n\u015f\u0259li s\u0259t\u0259lc\u0259min t\u00f6r\u0259dicisi kimi yeni n\u00f6v koronavirus (COVID-19) a\u015fkar edilmi\u015f v\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck s\u00fcr\u0259tl\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. D\u00fcnyada t\u00fc\u011fyan ed\u0259n yeni n\u00f6v koronovirus pandemiyas\u0131 Az\u0259rbaycandan da yan ke\u00e7m\u0259mi\u015fdir. Koronavirus infeksiyas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 v\u0259ziyy\u0259t d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n ciddi n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r. D\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 koronavirusun Az\u0259rbaycanda yay\u0131lmamas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn, \u0259halinin sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u00fchafiz\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u00fct\u00fcn laz\u0131mi add\u0131mlar at\u0131l\u0131r, \u0259n y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 qabaqlay\u0131c\u0131 t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.(<strong>Modern.az)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Elm Tarixi \u0130nstitutu Az\u0259rbaycanda pandemiyalar tarixini ara\u015fd\u0131r\u0131ab.\u00a0E\u0130nstitutun bununla ba\u011fl\u0131 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259qal\u0259ni t\u0259qdim edir. B\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t bu&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-5859","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":"","thumbnail":"","medium":"","medium_large":"","large":"","1536x1536":"","2048x2048":"","covernews-slider-full":"","covernews-slider-center":"","covernews-featured":"","covernews-medium":"","covernews-medium-square":""},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5859","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5859"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5859\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5861,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5859\/revisions\/5861"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5859"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5859"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5859"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}