{"id":5837,"date":"2020-04-28T14:49:13","date_gmt":"2020-04-28T10:49:13","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=5837"},"modified":"2020-04-28T14:49:16","modified_gmt":"2020-04-28T10:49:16","slug":"cumhuriyy%c9%99t-qatill%c9%99rinin-aci-sonu-arasdirma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=5837","title":{"rendered":"C\u00fcmhuriyy\u0259t qatill\u0259rinin ac\u0131 sonu &#8212; ARA\u015eDIRMA"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Cavid \u0130smay\u0131l,<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>100 il \u0259vv\u0259l &#8212; 1920-ci ilin bu g\u00fcn\u00fcnd\u0259 \u015e\u0259rqin ilk demokratik respublikas\u0131 olan Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 u\u011frad\u0131. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal plan\u0131 \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f v\u0259 Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri Vladimir \u0130li\u00e7 Lenin t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq edilmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>\u0130\u015f\u011fal\u0131n q\u0131sa tarix\u00e7\u0259si<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>1920-ci il aprelin 27-d\u0259 Lenin t\u0259r\u0259find\u0259n Moskvada N\u0259riman N\u0259rimanovun s\u0259drliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u0259rbi \u0130nqilab Komit\u0259si yarad\u0131ld\u0131. Komit\u0259nin t\u0259rkibin\u0259 N\u0259rimanovdan ba\u015fqa Q\u0259z\u0259nf\u0259r Musab\u0259yov, H\u0259mid Sultanov, Dada\u015f B\u00fcnyadzad\u0259, Mirz\u0259 Davud H\u00fcseynov, A.Alimov (v\u0259 ya A.\u018flimanov) v\u0259 \u018fliheyd\u0259r Qarayev daxil idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Komit\u0259nin yaln\u0131z az\u0259rbaycanl\u0131 kommunistl\u0259rd\u0259n t\u0259\u015fkil olunmas\u0131, t\u0259bii ki, g\u00f6zd\u0259n p\u0259rd\u0259 asmaq m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcrd\u00fc. Bel\u0259 ki, h\u0259min g\u00fcn N\u0259rimanov Moskvada, komit\u0259nin b\u0259zi \u00fczvl\u0259ri Bak\u0131da, b\u0259zil\u0259ri is\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal s\u0259rh\u0259dind\u0259 &#8212; rus ordusunun zirehli qatar\u0131nda \u0259mr g\u00f6zl\u0259yirdi. El\u0259 h\u0259min g\u00fcn Da\u011f\u0131standa olan M.K.Levandovskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi XI Q\u0131z\u0131l Orduya Az\u0259rbaycana h\u00fccum \u0259mri verildi. Bol\u015fevikl\u0259r bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 d\u0259 hiyl\u0259 i\u015fl\u0259tdil\u0259r &#8212; b\u0259yan olundu ki, Q\u0131z\u0131l Ordu Az\u0259rbaycandan ke\u00e7m\u0259kl\u0259 Anadoluda \u00f6l\u00fcm-dirim sava\u015f\u0131 aparan Mustafa Kamal Atat\u00fcrk\u00fcn \u0259sg\u0259rl\u0259rin\u0259 yard\u0131m etm\u0259y\u0259 gedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Aprelin 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan bol\u015fevikl\u0259ri C\u00fcmhuriyy\u0259t h\u00f6kum\u0259tin\u0259 hakimiyy\u0259ti t\u0259hvil verm\u0259k haqq\u0131nda ultimatum verdi. Ultimatumu \u00f6z\u00fcn\u00fc &#171;Sovet Az\u0259rbaycan\u0131n\u0131n Q\u0131rm\u0131z\u0131 Donanmas\u0131n\u0131n komandan\u0131, m\u00fch\u0259ndis&#187; kimi t\u0259qdim ed\u0259n \u00c7ingiz \u0130ld\u0131r\u0131m imzalam\u0131\u015fd\u0131: &#171;<strong>T\u0259l\u0259b edirik ki, hakimiyy\u0259ti d\u0259rhal yolda\u015f N\u0259rimanovun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Sovet F\u0259hl\u0259-K\u0259ndli H\u00f6kum\u0259tin\u0259 t\u0259hvil ver\u0259siniz. Bu halda Q\u0131rm\u0131z\u0131 Donanma, milliyy\u0259tind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rinin b\u00fct\u00fcn \u0259halisin\u0259 s\u00fclh v\u0259 sakitlik t\u0259minat\u0131 verir. Cavab iki saat \u0259rzind\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259lidir. \u018fks halda, at\u0259\u015f a\u00e7\u0131lacaq<\/strong>&#171;.<\/p>\n\n\n\n<p>Halbuki h\u0259min vaxt C\u00fcmhuriyy\u0259t donanmas\u0131n\u0131n komandan\u0131 olan \u00c7ingiz \u0130ld\u0131r\u0131m\u0131 he\u00e7 kim bel\u0259 bir v\u0259zif\u0259y\u0259 t\u0259yin etm\u0259mi\u015fdi &#8212; aprelin sonunda bu v\u0259zif\u0259, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, t\u0259sis olunmam\u0131\u015fd\u0131. May ay\u0131nda is\u0259 onun iddia etdiyi v\u0259zif\u0259ni Fyodor Raskolnikov tutacaqd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>C\u00fcmhuriyy\u0259t Parlamentinin h\u0259min g\u00fcn saat 20:45-d\u0259 ba\u015flayan iclas\u0131nda 3 saat davam ed\u0259n m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259n sonra hakimiyy\u0259tin Az\u0259rbaycan bol\u015fevikl\u0259rin\u0259 t\u0259hvil verilm\u0259si bar\u0259d\u0259 q\u0259rar \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. \u0130\u015f\u011faldan sonra tale C\u00fcmhuriyy\u0259t liderl\u0259rinin \u00fcz\u00fcn\u0259 g\u00fclm\u0259di &#8212; kimisi h\u0259bs olunaraq g\u00fcll\u0259l\u0259ndi, kimisi m\u00fchacir\u0259t\u0259 getdi. Maraql\u0131d\u0131r ki, hakimiyy\u0259tin q\u0259sb olunmas\u0131nda v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Sovet Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131nda vasit\u0259\u00e7i kimi i\u015ftirak ed\u0259n yerli bol\u015fevikl\u0259r d\u0259 birinci taleyi ya\u015fad\u0131, onlara he\u00e7 m\u00fchacir\u0259t etm\u0259k haqq\u0131 v\u0259 imkan\u0131 da tan\u0131nmad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>C\u00fcmhuriyy\u0259t qatill\u0259rini unutmayaq!<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bu yaz\u0131m\u0131zda Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 son qoyulmas\u0131nda cani-dild\u0259n i\u015ftirak ed\u0259n M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u0259rbi \u0130nqilab Komit\u0259sinin \u00fczvl\u0259rinin sonrak\u0131 taleyind\u0259n s\u00f6z a\u00e7aca\u011f\u0131q (T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 A.Alimov v\u0259 ya A.\u018flimanov kimi t\u0259qdim olunan \u015f\u0259xs bar\u0259d\u0259 he\u00e7 bir m\u0259lumat \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259dik). Bel\u0259likl\u0259&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>1. Az\u0259rbaycan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u0259rbi \u0130nqilab Komit\u0259sinin s\u0259dri N\u0259riman N\u0259rimanov &#8212; Bak\u0131ya i\u015f\u011faldan 15-20 g\u00fcn sonra g\u0259l\u0259 bilir. Bil\u0259c\u0259ri d\u0259miryolu va\u011fzal\u0131nda onu h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bin kursantlar\u0131ndan ibar\u0259t f\u0259xri qarovul qar\u015f\u0131lay\u0131r. El\u0259 h\u0259min g\u00fcn N\u0259rimanov Az\u0259rbaycanda ba\u015f ver\u0259nl\u0259r, x\u00fcsus\u0259n bol\u015fevikl\u0259rin \u00fcr\u0259kl\u0259ri ist\u0259y\u0259n adam\u0131 sor\u011fu-suals\u0131z g\u00fcll\u0259l\u0259m\u0259si bar\u0259d\u0259 e\u015fitdikl\u0259rind\u0259n \u015foka d\u00fc\u015f\u00fcr. H\u0259min g\u00fcn v\u0259 ondan sonra ba\u015f ver\u0259nl\u0259ri N\u0259rimanovun \u00f6z dilind\u0259n e\u015fid\u0259k: &#171;Bil\u0259c\u0259rid\u0259 m\u0259ni b\u0259zi yolda\u015flar qar\u015f\u0131lad\u0131lar, g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, m\u0259nim g\u0259li\u015fim\u0259 \u00e7ox sevinirdil\u0259r. \u201cB\u0259lk\u0259 Siz\u0259 q\u0259d\u0259r olan biab\u0131r\u00e7\u0131l\u0131qlara son qoyulacaqd\u0131r\u201d. Onlar bel\u0259 dedil\u0259r. M\u0259n onlar\u0131 sakitl\u0259\u015fdirdim v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k \u00e7\u0259tin i\u015fd\u0259 m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259yi xahi\u015f etdim. \u0130nqilab Komit\u0259sinin R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti o zaman m\u0259nd\u0259n (s\u0259drd\u0259n), Mirz\u0259 Davud H\u00fcseynovdan (m\u00fcavind\u0259n) v\u0259 bir n\u0259f\u0259r \u00fczvd\u0259n &#8212; Qarayevd\u0259n ibar\u0259t idi. \u201cAz\u0259rbaycan\u0131 ba\u015fdan-ba\u015fa qar\u0259t edirl\u0259r, sa\u011fa v\u0259 sola g\u00fcll\u0259l\u0259yirl\u0259r\u201d. B\u0259zi yolda\u015flar m\u0259ni (onlar\u0131n aras\u0131nda n\u0259 Qarayev, n\u0259 H\u00fcseynov var idi) bu s\u00f6zl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131lam\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130\u015fl\u0259rl\u0259 tan\u0131\u015f olduqdan sonra m\u0259n \u0130nqilab Komit\u0259sinin R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tinin iclas\u0131n\u0131 t\u0259yin etdim v\u0259 o zaman faktiki olaraq h\u0259r \u015feyi idar\u0259 ed\u0259n yolda\u015f Pankratovu d\u0259v\u0259t etdim. M\u0259n bel\u0259 bir m\u0259s\u0259l\u0259 qoydum ki, \u0130nqilab Komit\u0259sinin sanksiyas\u0131 olmadan he\u00e7 kim g\u00fcll\u0259l\u0259nm\u0259sin. Mirz\u0259 Davud H\u00fcseynov v\u0259 Qarayev bunun \u0259leyhin\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131lar. Bel\u0259likl\u0259, h\u0259r \u015fey \u0259vv\u0259lki kimi davam edirdi&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u0259rimanovla m\u0259sl\u0259kda\u015flar\u0131 aras\u0131nda n\u00f6vb\u0259ti fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 yaran\u0131r: &#171;Sonra Moskvaya yola d\u00fc\u015fm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l yol. Orconikidze n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 is\u0259 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259d\u0259 bel\u0259 bir m\u0259s\u0259l\u0259 qoydu: \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 m\u00fcst\u0259qilmi ya\u015famal\u0131, yaxud t\u0259rkib kimi Sovet Rusiyas\u0131na daxil olmal\u0131d\u0131r?\u201d MK \u00fczvl\u0259ri &#8212; Qarayev, M.D.H\u00fcseynov bel\u0259 bir fikir ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r ki, biz\u0259 he\u00e7 bir m\u00fcst\u0259qillik laz\u0131m deyil, biz Az\u0259rbaycan\u0131 Sovet Rusiyas\u0131na birl\u0259\u015fdirm\u0259liyik&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Doktor N\u0259rimanovu silk\u0259l\u0259y\u0259n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc hadis\u0259 is\u0259 siyasi yox, m\u0259i\u015f\u0259t z\u0259minind\u0259 ba\u015f verir: &#171;Daha bir hadis\u0259 m\u0259ni vadar etdi ki, \u0259traf\u0131mdak\u0131lara, Az\u0259rbaycan\u0131n taleyini h\u0259ll ed\u0259nl\u0259r\u0259 diqq\u0259t yetirim. Bir d\u0259f\u0259 m\u0259\u015fhur h\u00f6rm\u0259tli bir qad\u0131n g\u00f6z\u00fcya\u015fl\u0131 yan\u0131ma g\u0259lib ail\u0259sinin namusunu qoruma\u011f\u0131 xahi\u015f etdi. O, a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar\u0131 dan\u0131\u015fd\u0131: \u201cH\u00f6kum\u0259t \u00fczv\u00fc M.D.H\u00fcseynov q\u0131z\u0131ma evl\u0259nm\u0259yi t\u0259klif etmi\u015f, lakin q\u0131z\u0131m ona r\u0259dd cavab\u0131 verib ba\u015fqa birisin\u0259, el\u0259 onun yolda\u015f\u0131na \u0259r\u0259 getm\u0259y\u0259 haz\u0131rla\u015f\u0131r. \u0130ndi h\u0259r gec\u0259 F\u00f6vq\u0259lad\u0259 Komissiyan\u0131n agentl\u0259ri evim\u0259 girib axtar\u0131\u015f apar\u0131r v\u0259 m\u0259nim evimd\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k k\u00fcr\u0259k\u0259nimi axtar\u0131rlar. U\u015faqlar tamam \u0259s\u0259bi olublar v\u0259 dem\u0259k olar ki, gec\u0259l\u0259r yatm\u0131rlar. M\u0259n bildirir\u0259m ki, bu M.D.H\u00fcseynovun i\u015fl\u0259ridir, xahi\u015f edir\u0259m, m\u0259ni m\u00fcdafi\u0259 edin\u201d. Onu sakitl\u0259\u015fdirib, H\u00fcseynovu yan\u0131ma \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131m v\u0259 bu \u0259hvalat\u0131 ona dan\u0131\u015fd\u0131m. O, q\u0131pq\u0131rm\u0131z\u0131 oldu, ba\u015f\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 sald\u0131 v\u0259 m\u0259nim q\u0259ti x\u0259b\u0259rdarl\u0131\u011f\u0131mdan sonra dedi: \u201cArxay\u0131n olun, daha bu t\u0259krar olmayacaqd\u0131r\u201d. Bir m\u00fcdd\u0259t ke\u00e7dikd\u0259n sonra yen\u0259 bu qad\u0131n g\u0259lib onu daha he\u00e7 kimin narahat etm\u0259diyini bildirdi v\u0259 m\u0259n\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr etdi. Bu \u0259hvalat m\u0259ni bel\u0259 bir sual \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 m\u0259cbur etdi: m\u0259n kiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259yir\u0259m v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n taleyi kiml\u0259rin \u0259lind\u0259dir?&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>Az sonra N\u0259rimanova ayd\u0131n olur ki, \u0259slind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 \u0259traf\u0131ndak\u0131 sat\u0131lm\u0131\u015f soyda\u015flar\u0131 yox, ruslar, g\u00fcrc\u00fcl\u0259r v\u0259 erm\u0259nil\u0259r idar\u0259 edir. Anlay\u0131r ki, ke\u00e7mi\u015f da\u015fnak Anastas Mikoyan \u201cBiz N\u0259rimanovu \u0130nqilab Komit\u0259sinin s\u0259dri se\u00e7\u0259rik v\u0259 onu el\u0259 m\u00fchasir\u0259y\u0259 alar\u0131q ki, o \u00e7ox da \u00f6z n\u00fcfuzundan istifad\u0259 ed\u0259 bilm\u0259sin\u201d dey\u0259rk\u0259n n\u0259yi n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturmu\u015f. El\u0259 ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259y\u0259 v\u0259 Stalin\u0259 m\u00fcraci\u0259tind\u0259 Kremlin erm\u0259nip\u0259r\u0259st siyas\u0259tini a\u00e7\u0131q dil\u0259 g\u0259tirir: &#171;Mikoyandan sonra BEKA-n\u0131n (Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259r Partiya Komit\u0259sinin &#8212; C.C.) katibi S\u0259rkis olur, S\u0259rkisd\u0259n sonra is\u0259 Mirzoyan. \u00c7ox g\u00fcman ki, Mirzoyandan sonra Kasparov olacaq v\u0259 i.a. M\u0259n bildirir\u0259m ki, bu, a\u011f\u0131lla d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259 d\u00fczg\u00fcn hesablanm\u0131\u015f b\u00fct\u00f6v bir pland\u0131r. Lakin i\u015fimin el\u0259 ilk g\u00fcnl\u0259rind\u0259n m\u0259n a\u00e7\u0131q deyir\u0259m: Bir \u00e7ox m\u00fclahiz\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 h\u0259l\u0259lik erm\u0259ni yolda\u015flar\u0131n g\u00f6rk\u0259mli, m\u0259sul v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259yin edilm\u0259sini dayand\u0131rmaq vacibdir&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Getdikc\u0259 Lenin t\u0259r\u0259find\u0259n v\u0259d edil\u0259n m\u00fcst\u0259qilliyin formal xarakter da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayan Doktor N\u0259rimanovu \u0259traf\u0131ndak\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131 kommunistl\u0259rin satq\u0131nl\u0131\u011f\u0131 da m\u0259yus edir. \u00dcst\u0259lik, onu t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131na 1 dekabr 1920-ci il tarixli b\u0259dnam b\u0259yanat\u0131 da yazma\u011fa m\u0259cbur edirl\u0259r: &#171;Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Nax\u00e7\u0131van q\u0259zalar\u0131n\u0131n \u0259razisi Sovet Erm\u0259nistan\u0131n\u0131n b\u00f6l\u00fcnm\u0259z \u0259razisidir, Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 is\u0259 referendum n\u0259tic\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r \u00f6z taleyini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259lidir&#187;. Atat\u00fcrk\u00fcn ciddi tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin israr\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Nax\u00e7\u0131van Erm\u0259nistan SSR-\u0259 birl\u0259\u015fdirilmir, 1921-ci ilin iyulunda is\u0259 N\u0259rimanov Qaraba\u011fla ba\u011fl\u0131 b\u0259yanat\u0131ndan imtina edir v\u0259 Qaraba\u011f da Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 qal\u0131r, \u0259v\u0259zind\u0259 Z\u0259ng\u0259zur \u0259ld\u0259n gedir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6z milli d\u00f6vl\u0259tini erm\u0259ni v\u0259 g\u00fcrc\u00fc kommunistl\u0259rind\u0259n daha tez Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n aya\u011f\u0131na ver\u0259n N\u0259rimanov art\u0131q aldand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr v\u0259 bunu Lenin\u0259 m\u0259ktubunda a\u00e7\u0131q dil\u0259 g\u0259tirir: &#171;\u018fziz Vladimir \u0130li\u00e7, m\u0259g\u0259r \u201cM\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u201d Sizin dilinizd\u0259n \u00e7\u0131xmam\u0131\u015fd\u0131rm\u0131? Ax\u0131 m\u0259hz buna \u0259saslanaraq biz M\u00fcsavat\u0131n qurdu\u011fu fitn\u0259karl\u0131\u011f\u0131 m\u0259hv ed\u0259 bildik. \u0130ndi v\u0259ziyy\u0259t bel\u0259 bir \u015f\u0259kil al\u0131r: h\u0259mi\u015f\u0259 Denikini m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015f Erm\u0259nistan m\u00fcst\u0259qillik qazanm\u0131\u015f v\u0259 \u00fcst\u0259lik d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razil\u0259rini alm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r ikili siyas\u0259t aparan G\u00fcrc\u00fcstan m\u00fcst\u0259qillik \u0259ld\u0259 etmi\u015fdir. \u00dc\u00e7 respublikadan birinci olaraq Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n qoynuna at\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan is\u0259 h\u0259m \u0259razisini, h\u0259m d\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyini itirir. Vladimir \u0130li\u00e7! \u00c7oxmill\u0259tli \u0259halinin h\u00fcquq v\u0259 hissl\u0259ri il\u0259 bel\u0259 zarafat etm\u0259k olmaz&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Bak\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal ed\u0259n XI Q\u0131z\u0131l Ordunun komandiri Levandovskiy\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 &#171;minn\u0259tdar Az\u0259rbaycan xalq\u0131ndan h\u0259diyy\u0259&#187; yaz\u0131lm\u0131\u015f q\u0131l\u0131nc\u0131 da N\u0259rimanov h\u0259diyy\u0259 etmi\u015fdi. Bu ordunu g\u0259tir\u0259n zirehli qatar\u0131n komandiri Yefremova is\u0259 &#171;Q\u0131z\u0131l Ulduz&#187; ordeni vermi\u015fdi &#171;\u015e\u0259rqin Lenini&#187; &#8212; G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u0131n\u0131 yat\u0131rd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 yaz\u0131rd\u0131: &#171;N\u0259rimanov v\u0259 yolda\u015flar\u0131 ruslara satmad\u0131q bir \u015feyi buraxmad\u0131lar. Onlar h\u0259r \u015feyi verdil\u0259r. Maddi-m\u0259n\u0259vi n\u0259 varsa, h\u0259psini t\u0259slim etdil\u0259r&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>1922-ci ilin mart\u0131ndan N\u0259rimanov &#171;y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259y\u0259 t\u0259yinat&#187; ad\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycandan uzaqla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. \u018fvv\u0259lc\u0259 Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikas\u0131 (ZSFSR) \u0130ttifaq Sovetinin s\u0259drl\u0259rind\u0259n biri, SSR\u0130-nin 1-ci Sovetl\u0259r Qurultay\u0131nda (1922, dekabr) yarad\u0131lm\u0131\u015f M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin ilk sessiyas\u0131nda is\u0259 ZSFSR t\u0259msil\u00e7isi kimi SSR\u0130 M\u0130K-in d\u00f6rd s\u0259drind\u0259n biri se\u00e7ilir. 1925-ci ild\u0259 N\u0259rimanovun ictimai-siyasi v\u0259 elmi-\u0259d\u0259bi f\u0259aliyy\u0259tinin 30 illiyi t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259 qeyd olunur. Amma v\u0259t\u0259ni Az\u0259rbaycanda deyil, Moskvada, Tiflisd\u0259 v\u0259 H\u0259\u015ft\u0259rxanda. \u018fleyhdarlar\u0131 bel\u0259 t\u0259dbirl\u0259rin Bak\u0131da ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 imkan vermirl\u0259r. Stalin\u0259 \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda \u201cS\u0131nan\u0131lm\u0131\u015f adam\u201d kimi qiym\u0259tl\u0259ndirdiyi M\u00f6vs\u00fcm \u0130srafilb\u0259yov Q\u0259dirli N\u0259rimanova teleqram vuraraq v\u0259ziyy\u0259ti anlad\u0131rd\u0131: \u201cBak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yubileyinizin qeyd olunmas\u0131 qeyri-m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130claslarda ad\u0131n\u0131z\u0131n \u00e7\u0259kilm\u0259sin\u0259 yol verilmir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Doktor N\u0259rimanov Stalin\u0259 m\u0259ktub yazaraq, ail\u0259sini doland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0131rf \u0259d\u0259biyyatla m\u0259\u015f\u011ful olmaq ist\u0259diyini bildirir v\u0259 Az\u0259rbaycana qay\u0131tmas\u0131na icaz\u0259 verilm\u0259sini ist\u0259yir. Lakin bu ist\u0259yi d\u0259 qulaq ard\u0131na vurulur. Aldad\u0131lma\u011fa, x\u0259yan\u0259t v\u0259 satq\u0131nl\u0131qlara d\u00f6zm\u0259y\u0259n N\u0259rimanov 19 mart 1925-ci ild\u0259 Moskvada m\u00fc\u0259mmal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 v\u0259fat edir, Kreml divarlar\u0131 yan\u0131nda d\u0259fn olunur. Bundan sonra N\u0259rimanov 30 ild\u0259n \u00e7ox bir m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 tarixd\u0259, sad\u0259c\u0259, \u0259d\u0259biyyat xadimi kimi qalma\u011fa m\u0259hkum edilir. Yegan\u0259 \u00f6vlad\u0131 N\u0259c\u0259f N\u0259rimanov is\u0259 24 ya\u015f\u0131nda ik\u0259n \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 h\u0259lak olur.<\/p>\n\n\n\n<p>2. Az\u0259rbaycan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u0259rbi \u0130nqilab Komit\u0259sinin s\u0259dr m\u00fcavini Mirz\u0259 Davud H\u00fcseynov &#8212; aprel i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra Az\u0259rbaycan SSR xalq xarici i\u015fl\u0259r komissar\u0131, xalq maliyy\u0259 komissar\u0131, Ali \u0130qtisadi \u015euran\u0131n s\u0259dri, ZSFSR Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin s\u0259dr m\u00fcavini, ZSFSR xalq maliyy\u0259 komissar\u0131, Tacikistan KP MK-n\u0131n birinci katibi, RSFSR Xalq Maarif Komissarl\u0131\u011f\u0131nda qeyri-rus natamam v\u0259 orta m\u0259kt\u0259bl\u0259r idar\u0259si r\u0259isinin m\u00fcavini kimi v\u0259zif\u0259l\u0259r tutur. 1937-ci ild\u0259 repressiya olunaraq h\u0259bs edilir v\u0259 1938-ci ilin Novruz bayram\u0131 g\u00fcn\u00fc &#8212; mart\u0131n 21-d\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nir.<\/p>\n\n\n\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, Mirz\u0259 Davud H\u00fcseynov devirdiyi C\u00fcmhuriyy\u0259tin ba\u015f naziri F\u0259t\u0259li Xan Xoyskinin q\u0131z\u0131 Tamara xan\u0131mla ail\u0259 qurub. Evliliy\u0259 aparan tan\u0131\u015fl\u0131q is\u0259 1920-ci ilin iyunun 19-da F\u0259t\u0259li Xan\u0131n Tiflisd\u0259 q\u0259tlind\u0259n sonra ba\u015f tutub. H\u0259min vaxt 18 ya\u015fl\u0131 Tamara Xoyski n\u0259yin bahas\u0131na olursa-olsun, \u00f6z\u00fcn\u00fc atas\u0131n\u0131n d\u0259fn m\u0259rasimin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yib. O zaman G\u00fcrc\u00fcstan h\u0259l\u0259 Sovet i\u015f\u011fal\u0131na m\u0259ruz qalmam\u0131\u015fd\u0131, Tiflis\u0259 getm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin r\u0259smi icaz\u0259si v\u0259 xarici pasport t\u0259l\u0259b olunurdu. Tamara xan\u0131m yeni yaranma\u011fa ba\u015flayan sovet idar\u0259l\u0259rin\u0259 \u00fcz tutub v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n H\u0259rbi-\u0130nqilab Komit\u0259sinin s\u0259dr m\u00fcavini, 26 ya\u015fl\u0131 Mirz\u0259 Davud H\u00fcseynovun q\u0259buluna d\u00fc\u015f\u00fcb. Mirz\u0259 Davud H\u00fcseynov bir m\u00fcdd\u0259t sonra Tamara Xoyski il\u0259 evl\u0259nib v\u0259 17 il birlikd\u0259 ya\u015fay\u0131blar. Sonradan h\u0259r ikisi Moskvada eyni g\u00fcnd\u0259 h\u0259bs edilib, eyni h\u0259bsxanaya apar\u0131l\u0131blar. Mirz\u0259 Davud \u00f6l\u00fcm\u0259, Tamara xan\u0131m s\u00fcrg\u00fcn\u0259 g\u00f6nd\u0259rilib. H\u0259yat\u0131n\u0131n bir qismi m\u0259hb\u0259s v\u0259 s\u00fcrg\u00fcnl\u0259rd\u0259 ke\u00e7\u0259n Tamara Xoyski 1990-c\u0131 ild\u0259 Bak\u0131da, t\u0259k-t\u0259nha ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 birotaql\u0131 m\u0259nzild\u0259 d\u00fcnyadan k\u00f6\u00e7\u00fcb.<\/p>\n\n\n\n<p>3. Az\u0259rbaycan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u0259rbi \u0130nqilab Komit\u0259sinin \u00fczv\u00fc \u018fliheyd\u0259r Qarayev &#8212; C\u00fcmhuriyy\u0259t Parlamentinin \u00fczv\u00fc olub. Aprel i\u015f\u011fal\u0131nda f\u0259all\u0131\u011f\u0131 il\u0259 se\u00e7ilib. Parlamentin son iclas\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 il\u0259 t\u0259hqiramiz formada dan\u0131\u015f\u0131b:<\/p>\n\n\n\n<p>&#8212; Ultimatumu q\u0259bul etm\u0259y\u0259 raz\u0131la\u015fmasan, g\u00f6zl\u0259rini \u00e7\u0131xartd\u0131raram!<\/p>\n\n\n\n<p>&#8212; S\u0259n b\u00fct\u00fcn mill\u0259tin g\u00f6zl\u0259rini \u00e7\u0131xartd\u0131n!<\/p>\n\n\n\n<p>&#8212; S\u0259sini \u00e7\u0131xardan\u0131 g\u00fcll\u0259baran ed\u0259c\u0259y\u0259m!<\/p>\n\n\n\n<p>&#8212; S\u0259n bir g\u00fcll\u0259 atmadan mill\u0259ti m\u0259hv etdin, \u018fliheyd\u0259r, \u201ctovari\u015fl\u0259r\u201d s\u0259ni g\u00fcll\u0259l\u0259y\u0259nd\u0259 m\u0259ni xat\u0131rlayarsan!<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fliheyd\u0259r Qarayev aprel i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra Bak\u0131 M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130nqilab Komit\u0259sinin s\u0259dri, xalq \u0259m\u0259k komissar\u0131, xalq h\u0259rbi d\u0259niz i\u015fl\u0259ri komissar\u0131, Bak\u0131 Sovetinin s\u0259dri i\u015fl\u0259yir, &#171;Kommunist&#187; q\u0259zetinin ilk redaktoru olur. Milli d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259li ziyal\u0131lar\u0131n t\u0259qib olunmas\u0131nda sidq-\u00fcr\u0259kd\u0259n i\u015ftirak edir. 1937-ci il iyunun 1-d\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Xalq Daxili \u0130\u015fl\u0259r Komissarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ayr\u0131ca t\u0259l\u0259bi il\u0259 \u018fliheyd\u0259r Qarayev v\u0259 h\u0259yat yolda\u015f\u0131, h\u0259kim Xav\u0259r Qarayeva-\u015eabanova Moskvada &#171;xalq d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri&#187; kimi h\u0259bs edil\u0259r\u0259k Bak\u0131ya g\u00f6nd\u0259rilir. \u018f.Qarayev 1918-19-cu ill\u0259rd\u0259 &#171;H\u00fcmm\u0259t&#187; men\u015fevik t\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv olmaqda v\u0259 M\u00fcsavat parlamentind\u0259 i\u015ftirak etm\u0259kd\u0259 g\u00fcnahland\u0131r\u0131l\u0131r. Uzun m\u00fcdd\u0259t davam ed\u0259n i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259rd\u0259n sonra 24 aprel 1938-ci ild\u0259 \u0259ksinqilab\u00e7\u0131 ittiham\u0131 il\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nir.<\/p>\n\n\n\n<p>4. Az\u0259rbaycan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u0259rbi \u0130nqilab Komit\u0259sinin \u00fczv\u00fc Q\u0259z\u0259nf\u0259r Musab\u0259yov &#8212; 1920-ci il aprel ay\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Da\u011f\u0131stan\u0131n Petrovsk (Maha\u00e7qala) \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 gedir. Burada Az\u0259rbaycana h\u00fccuma haz\u0131rla\u015fan XI ordu hiss\u0259l\u0259rin\u0259 qo\u015fulur v\u0259 aprelin 27-d\u0259n 28-\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259 \u201cIII \u0130nternasional\u201d zirehli qatar\u0131nda Bak\u0131ya daxil olur. \u0130\u015f\u011faldan sonra respublikan\u0131n xalq \u0259rzaq komissar\u0131 olur. Eyni zamanda ona Xalq Torpaq Komissarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n v\u0259 Xalq T\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 \u015euras\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkili i\u015fl\u0259rin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik etm\u0259k tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131r. 1922-1930-cu ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin s\u0259dri, 1930-1931-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan SSR M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin s\u0259dri, 1931-1936-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 ZSFSR Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin s\u0259dri, SSR\u0130 M\u0130K-in s\u0259drl\u0259rind\u0259n biri olur. 1937-ci il iyulun 25-d\u0259 Moskva \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki evind\u0259 h\u0259bs edilir.&nbsp;Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n ittihamlar\u0131 boynuna g\u00f6t\u00fcrm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259ruz qald\u0131\u011f\u0131 says\u0131z-hesabs\u0131z i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 art\u0131q \u00f6z\u00fcn\u00fc idar\u0259 ed\u0259 bilmirmi\u015f. Kameras\u0131n\u0131n qap\u0131s\u0131n\u0131n h\u0259r d\u0259f\u0259 a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259nd\u0259 qa\u00e7\u0131b \u00e7arpay\u0131s\u0131n\u0131n alt\u0131nda gizl\u0259nirmi\u015f. \u00c7oxsayl\u0131 i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259rd\u0259n sonra bac\u0131s\u0131 Ayna Sultanovan\u0131n v\u0259 yezn\u0259si H\u0259mid Sultanovun da \u0259leyhin\u0259 ifad\u0259 verm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olan Q\u0259z\u0259nf\u0259r Musab\u0259yov 9 fevral 1938-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nir.<\/p>\n\n\n\n<p>5. Az\u0259rbaycan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u0259rbi \u0130nqilab Komit\u0259sinin \u00fczv\u00fc H\u0259mid Sultanov &#8212; 27 aprel 1920-ci ild\u0259&nbsp;AK(b)P MK, RK(b)P Qafqaz \u00d6lk\u0259 Komit\u0259sinin Bak\u0131 B\u00fcrosu v\u0259 M\u0259rk\u0259zi f\u0259hl\u0259 konfrans\u0131 ad\u0131ndan M\u00fcsavat h\u00f6kum\u0259tin\u0259 v\u0259 parlamentin\u0259 hakimiyy\u0259tin bol\u015fevikl\u0259r\u0259 verilm\u0259sini t\u0259l\u0259b ed\u0259n ultimatumu \u015f\u0259xs\u0259n t\u0259qdim edir.&nbsp;Aprel i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra Az\u0259rbaycan SSR-in ilk daxili i\u015fl\u0259r komissar\u0131, s\u0259naye v\u0259 ticar\u0259t komissar\u0131, kommunal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 komissar\u0131, Xalq T\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri, Nax\u00e7\u0131van MSSR Xalq Komissarlar\u0131 \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri, ZSFSR M\u0130K katibi v\u0259 s. v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Daxili i\u015fl\u0259r komissar\u0131 kimi 1920-ci ilin may\u0131nda ba\u015flanan G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u0131n\u0131n x\u00fcsusi q\u0259ddarl\u0131qla yat\u0131r\u0131lmas\u0131nda f\u0259al i\u015ftirak edir, Az\u0259rbaycan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli maarif\u00e7isi, publisist v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas\u0131 Firidun b\u0259y K\u00f6\u00e7\u0259rlinin g\u00fcll\u0259nm\u0259 \u0259mrini verir.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259mid Sultanov Az\u0259rbaycan SSR xalq maarif komissar\u0131, Az\u0259rbaycan tarixinin ilk qad\u0131n naziri, xalq \u0259dliyy\u0259 komissar\u0131 v\u0259 Ali M\u0259hk\u0259m\u0259nin s\u0259dri Ayna Sultanovan\u0131n h\u0259yat yolda\u015f\u0131 olub. 1937-ci ild\u0259 h\u0259r ikisi h\u0259bs olunub. H\u0259mid Sultanov 21 yanvar 1938-ci ild\u0259, Ayna Sultanova is\u0259 3 iyul 1938-ci ild\u0259 xalq d\u00fc\u015fm\u0259ni kimi g\u00fcll\u0259l\u0259nib.<\/p>\n\n\n\n<p>6. Az\u0259rbaycan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u0259rbi \u0130nqilab Komit\u0259sinin \u00fczv\u00fc Dada\u015f B\u00fcnyadzad\u0259 &#8212; 1920-ci il mart\u0131n 15-d\u0259 Bak\u0131 F\u0259hl\u0259 klubunda ke\u00e7iril\u0259n mitinqin t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131lar\u0131ndan v\u0259 f\u0259al i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131ndan biri olur. Mitinqin ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259n x\u0259b\u0259r tutan polis onun t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n D.B\u00fcnyadzad\u0259ni d\u0259 h\u0259bs edir. H\u00f6kum\u0259t orqanlar\u0131 onu AXC-y\u0259 qar\u015f\u0131 silahl\u0131 \u00fcsyan haz\u0131rlayan qurumun \u00fczv\u00fc kimi g\u00fcll\u0259l\u0259nm\u0259y\u0259 m\u0259hkum edir. D.B\u00fcnyadzad\u0259ni bu \u00f6l\u00fcmd\u0259n 1920-ci il aprelin 28-d\u0259 edil\u0259n bol\u015fevik \u00e7evrili\u015fi xilas edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Aprel i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra&nbsp;Az\u0259rbaycan SSR xalq maarif komissar\u0131, xalq f\u0259hl\u0259-k\u0259ndli m\u00fcf\u0259tti\u015fliyi komissar\u0131, xalq \u0259rzaq komissar\u0131, Ali \u0130qtisadi \u015eura v\u0259 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin s\u0259drinin m\u00fcavini, Zaqafqaziya xalq \u0259rzaq komissar\u0131, Az\u0259rbaycan SSR Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin s\u0259dri, ZSFSR xalq torpaq komissar\u0131 kimi v\u0259zif\u0259l\u0259r tutur. C\u00fcmhuriyy\u0259tin onun haqq\u0131nda \u00e7\u0131xard\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131 is\u0259 18 il sonra icra edilir. 20 iyun 1937-ci ild\u0259 h\u0259bs edil\u0259n Dada\u015f B\u00fcnyadzad\u0259 \u018fliheyd\u0259r Qarayevd\u0259n 3 g\u00fcn \u0259vv\u0259l &#8212; 21 aprel 1938-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nir.<\/p>\n\n\n\n<p>7. \u00c7ingiz \u0130ld\u0131r\u0131m &#8212; Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 h\u0259rbi liman\u0131n r\u0259is m\u00fcavini v\u0259 donanma komandan\u0131 olub. 1920-ci ilin 27 aprel gec\u0259si Bak\u0131 Yunkerl\u0259r M\u0259kt\u0259bini, polis idar\u0259sini, Bay\u0131lda h\u0259rbi silah anbar\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irib. Komandanl\u0131q etdiyi donanmadan \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayraqlar\u0131 \u00e7\u0131xararaq yer\u0259 at\u0131b, \u0259v\u0259zin\u0259 q\u0131rm\u0131z\u0131 bol\u015fevik bayra\u011f\u0131n\u0131 as\u0131b. Onun \u0259mri il\u0259 h\u0259rbi donanman\u0131n g\u0259mil\u0259ri toplar\u0131n\u0131 C\u00fcmhuriyy\u0259t H\u00f6kum\u0259tinin, Parlamentin yerl\u0259\u015fdiyi binalara tu\u015flay\u0131b v\u0259 Q\u0131rm\u0131z\u0131 H\u0259rbi Donanma ad\u0131ndan Az\u0259rbaycan H\u00f6kum\u0259tin\u0259, Parlamentin\u0259 hakimiyy\u0259tin d\u0259rhal \u015eura h\u00f6kum\u0259tin\u0259 verilm\u0259sini t\u0259l\u0259b ed\u0259n ultimatum verilib. Bol\u015fevikl\u0259r\u0259 t\u0259slim olmaq ist\u0259m\u0259y\u0259n v\u0259 Bak\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259li olan 6 min n\u0259f\u0259rlik ordunu top at\u0259\u015fl\u0259ri il\u0259 Nargin adas\u0131nda m\u00fchasir\u0259d\u0259 saxlayaraq bol\u015fevikl\u0259r\u0259 t\u0259slim edib. \u00d6z h\u0259rbi r\u00fctb\u0259si v\u0259 v\u0259zif\u0259sind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, Bay\u0131lda qura\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f artilleriya sistemini s\u0131radan \u00e7\u0131xar\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>Aprelin 28-d\u0259 elan olunan ilk sovet h\u00f6kum\u0259tind\u0259 H\u0259rbi v\u0259 d\u0259niz i\u015fl\u0259ri \u00fczr\u0259 xalq komissar\u0131, 1922-ci ild\u0259 s\u0259naye vergisi y\u0131\u011f\u0131m\u0131 \u00fczr\u0259 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli \u015f\u0259xs t\u0259yin olunub. Bak\u0131-Culfa d\u0259mir yolunun \u00e7\u0259kili\u015fin\u0259, Bak\u0131 tramvay x\u0259ttinin v\u0259 Bak\u0131-Sabun\u00e7u elektrik d\u0259miryolunun tikintisin\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edib. 1928-ci ild\u0259 po\u00e7t v\u0259 teleqraf komissar\u0131 t\u0259yin olunsa da, bir il sonra Moskvaya \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131b v\u0259 Maqnitoqorsk metallurgiya kombinat\u0131n\u0131n tikintisin\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etm\u0259k tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>1937-ci il iyulun 7-d\u0259 xalq d\u00fc\u015fm\u0259ni kimi h\u0259bs olunan \u00c7ingiz \u0130ld\u0131r\u0131ma bir ne\u00e7\u0259 ay sonra \u00f6l\u00fcm h\u00f6km\u00fc \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b, lakin h\u00f6km uzun m\u00fcdd\u0259t yerin\u0259 yetirilm\u0259yib. O, d\u00f6rd il\u0259 yax\u0131n q\u0131rm\u0131z\u0131 imperiyan\u0131n \u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli h\u0259bsxanalar\u0131ndan birind\u0259 &#8212; Suxanov monast\u0131r\u0131nda h\u0259r g\u00fcn \u00f6l\u00fcm h\u00f6km\u00fcn\u00fc g\u00f6zl\u0259yib. N\u0259hay\u0259t, 1941-ci ilin 27 aprelind\u0259 &#8212; xalq\u0131na silah qald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn\u00fcn ild\u00f6n\u00fcm\u00fcnd\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nib.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Son s\u00f6z yerin\u0259<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bu adamlar biziml\u0259 eyni mill\u0259tin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri olublar. Amma t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, z\u0259lz\u0259l\u0259d\u0259n, ya v\u0259lv\u0259l\u0259d\u0259n \u00f6z milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilikl\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n k\u0259silibl\u0259r. 71 il onlar\u0131 biz\u0259 q\u0259hr\u0259man kimi t\u0259qdim edibl\u0259r, h\u0259qiq\u0259tl\u0259r g\u00fcn \u00fcz\u00fcn\u0259 \u00e7\u0131xanda is\u0259 anlam\u0131\u015f\u0131q ki, ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259r milli d\u00f6vl\u0259timizin qatill\u0259ri olublar. Unutmayaq &#8212; tarix t\u0259kc\u0259 \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn deyil, h\u0259m d\u0259 n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcnd\u00fcr.\/Lent.az\/<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Cavid \u0130smay\u0131l, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru 100 il \u0259vv\u0259l &#8212; 1920-ci ilin bu g\u00fcn\u00fcnd\u0259 \u015e\u0259rqin&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-5837","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":"","thumbnail":"","medium":"","medium_large":"","large":"","1536x1536":"","2048x2048":"","covernews-slider-full":"","covernews-slider-center":"","covernews-featured":"","covernews-medium":"","covernews-medium-square":""},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5837","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5837"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5837\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5839,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5837\/revisions\/5839"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5837"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5837"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5837"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}