{"id":5705,"date":"2020-04-20T14:32:53","date_gmt":"2020-04-20T10:32:53","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=5705"},"modified":"2024-01-27T19:38:49","modified_gmt":"2024-01-27T15:38:49","slug":"niy%c9%99-%c9%99sg%c9%99rl%c9%99r-45-gund%c9%99n-daha-cox-vurusa-bilmirl%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=5705","title":{"rendered":"Niy\u0259 \u0259sg\u0259rl\u0259r 45 g\u00fcnd\u0259n daha \u00e7ox vuru\u015fa bilmirl\u0259r?"},"content":{"rendered":"\n<p> XX \u0259srd\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya generallar\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda intensiv d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015f\u0259xsi hey\u0259tin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si problemi yarand\u0131. M\u0259lum oldu ki, aktiv h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar zonas\u0131nda ay yar\u0131m xidm\u0259t \u0259sg\u0259rl\u0259rin n\u0259 q\u0259d\u0259r haz\u0131rl\u0131ql\u0131 olsalar da, psixoloji dayan\u0131ql\u0131\u011f\u0131n\u0131n h\u0259ddidir.<\/p>\n\n\n\n<p> <strong>M\u00fcharib\u0259d\u0259 nevrozlar <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcharib\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 ki\u015fil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn a\u011f\u0131r bir s\u0131naq hesab edilmi\u015fdir, lakin q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 uzun s\u00fcr\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r olmam\u0131\u015fd\u0131r. Antik d\u00f6vr\u00fcn v\u0259 Orta \u0259srl\u0259rin \u0259n iri v\u0259 qanl\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259ri bel\u0259 nadir hallarda iki g\u00fcnd\u0259n art\u0131q davam edirdi. Bu zaman d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda qar\u015f\u0131la\u015fan iki ordunun \u0259n g\u00fccl\u00fc g\u00fcc\u00fcn\u00fc m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t idi.V\u0259ziyy\u0259t t\u0259kmill\u0259\u015fdirilmi\u015f silahlar\u0131n, x\u00fcsusil\u0259 a\u011f\u0131r s\u0259hra artilleriyas\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131 il\u0259 d\u0259yi\u015fdi. Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sin\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar fasil\u0259siz ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259r\u0259 v\u0259 geri \u00e7\u0259kilm\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7evrildi. M\u0259s\u0259l\u0259n, m\u0259\u015fhur Verden d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc t\u0259xmin\u0259n bir il davam etdi \u2013 21 fevral-18 dekabr 1916 il. D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r zaman\u0131 \u0259sg\u0259rl\u0259r h\u0259dsiz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 y\u00fck v\u0259 qulaqlar\u0131nda k\u00fcy\u0259 m\u0259ruz qal\u0131rd\u0131lar. Onlar\u0131n sa\u011flaml\u0131q v\u0259ziyy\u0259ti qeyri-m\u00fcnt\u0259z\u0259m yuxu v\u0259 yem\u0259k, el\u0259c\u0259 d\u0259 soyuq sars\u0131td\u0131. \u00d6l\u00fcm\u00fcn daimi qorxusu he\u00e7 d\u0259 az yorucu deyildi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.0-9\/93837102_535844503781783_7799071163929329664_n.jpg?_nc_cat=101&amp;_nc_sid=07e735&amp;_nc_ohc=5_UzMR6cNiYAX-6qPA_&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;oh=eb646eb0ad9965aa8fe2005d36ecaeb3&amp;oe=5EC324E1\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u018flav\u0259 m\u0259lumat: &#171;Verden d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc&#187;<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><em>Q\u0259rb c\u0259bh\u0259sind\u0259 Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si zaman\u0131 alman v\u0259 Fransa qo\u015funlar\u0131n\u0131n 21 fevral-18 dekabr 1916-c\u0131 il tarixl\u0259rind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 toplusu. Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259n qanl\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlardan biri, tarixd\u0259 t\u00fck\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcharib\u0259nin bir q\u0259hr\u0259manl\u0131q n\u00fcmun\u0259si kimi daxil olmu\u015fdur. D\u00f6y\u00fc\u015f zaman\u0131 Fransa qo\u015funlar\u0131 Almaniyan\u0131n Verden rayonunda geni\u015fmiqyasl\u0131 h\u00fccumlar\u0131n\u0131 d\u0259f ed\u0259 bildi.<\/em><\/li><li><em>Ba\u015flan\u011f\u0131c: 21 Fevral 1916-c\u0131 il<\/em><\/li><li><em>Sonu: 18 dekabr 1916<\/em><\/li><li><em>Yeri: Verden, Fransa<\/em><\/li><li><em>H\u0259rbi kampaniya: Q\u0259rb C\u0259bh\u0259si Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si<\/em><\/li><\/ul>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.0-9\/s960x960\/93578918_535844520448448_6929414851416555520_o.jpg?_nc_cat=107&amp;_nc_sid=07e735&amp;_nc_ohc=gD1GV6hdY_gAX-WE14X&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;_nc_tp=7&amp;oh=09c70e3a111d5d5b5450bab50586dfad&amp;oe=5EC45A7E\" alt=\"\u041d\u0430 \u0438\u0437\u043e\u0431\u0440\u0430\u0436\u0435\u043d\u0438\u0438 \u043c\u043e\u0436\u0435\u0442 \u043d\u0430\u0445\u043e\u0434\u0438\u0442\u044c\u0441\u044f: \u043e\u0434\u0438\u043d \u0438\u043b\u0438 \u043d\u0435\u0441\u043a\u043e\u043b\u044c\u043a\u043e \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u043a \u0438 \u043d\u0430 \u0443\u043b\u0438\u0446\u0435\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p> S. M. Kirov ad\u0131na H\u0259rbi Tibb Akademiyas\u0131n\u0131n professoru  Andrey Mar\u00e7enko h\u0259mm\u00fc\u0259llifl\u0259r il\u0259 Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si haqq\u0131nda bel\u0259 m\u0259lumatlar\u0131 g\u0259tirir:&#187;Alman Qo\u015funlar\u0131nda sinir-psixi poz\u011funlu\u011fu olan x\u0259st\u0259xanaya yerl\u0259\u015fdirilmi\u015f x\u0259st\u0259l\u0259rin say\u0131 b\u00fct\u00fcn x\u0259st\u0259l\u0259rin 6,7% &#8212; ni t\u0259\u015fkil edib. Bununla yana\u015f\u0131, m\u00fcharib\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259 bir &#171;\u0259s\u0259bi&#187; x\u0259st\u0259y\u0259 360 n\u0259f\u0259r yaral\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fcs\u0259, bir ne\u00e7\u0259 aydan sonra art\u0131q 20 n\u0259f\u0259r \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lirdi. Nevrosteniya pay\u0131  18,9%, isteriya \u2013 37,8% t\u0259\u015fkil edirdi. \u0130ngilis ordusunda 1914 \u2013 c\u00fc ild\u0259 30 yaral\u0131ya, 1915-ci ild\u0259 is\u0259 11 n\u0259f\u0259r yaral\u0131ya bir &#171;\u0259s\u0259b x\u0259st\u0259si&#187; d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.Psixi m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259rH\u0259rbi psixologiya XX \u0259srin ortalar\u0131nda bir elm kimi formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259, elm adamlar\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda insan\u0131n psixoloji d\u00f6z\u00fcml\u00fcl\u00fcy\u00fcn\u00fcn s\u0259rh\u0259dl\u0259rini ara\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131lar.\u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n bilavasit\u0259 sonra h\u0259rbi nevrozlar\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n amerikal\u0131 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar Roy Suonk v\u0259 Uolter Mar\u015fand 35 g\u00fcnd\u0259n sonra ba\u015f ver\u0259n &#171;d\u00f6y\u00fc\u015f t\u00fck\u0259nm\u0259si&#187; kimi hadis\u0259ni t\u0259svir edirl\u0259r. <\/p>\n\n\n\n<p>Bir d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc \u00f6n x\u0259tt s\u0131ralar\u0131nda xidm\u0259tini davam ed\u0259rs\u0259, bu k\u0259d\u0259rli n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r. 60 g\u00fcn fasil\u0259siz d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n sonra b\u00fct\u00fcn sa\u011f qalan \u0259sg\u0259rl\u0259rin 98% &#8212; d\u0259 bu v\u0259 ya dig\u0259r tipli psixiatriya pozuntular\u0131 ba\u015flay\u0131r. 1946-c\u0131 ild\u0259 Suonk v\u0259 Mar\u015fand\u0131n toplad\u0131\u011f\u0131 m\u0259lumatlar o q\u0259d\u0259r inand\u0131r\u0131c\u0131 olub ki, AB\u015e generallar\u0131n\u0131 h\u0259rbi doktrinan\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 m\u0259cbur edibl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n, Koreya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 (1950-1953 \u2013 c\u00fc ill\u0259r) Amerika ekspedisiya ordusunda ilk d\u0259f\u0259 olaraq \u015f\u0259xsi hey\u0259tin c\u0259bh\u0259d\u0259 rotasiya m\u00fcdd\u0259tini-d\u00f6y\u00fc\u015f b\u00f6lm\u0259l\u0259rind\u0259 9 ay, t\u0259minat qo\u015funlar\u0131nda is\u0259 13 ay m\u00fc\u0259yy\u0259n edibl\u0259r.Alman h\u0259rbi psixoloq Elmar Dinter, &#171;Q\u0259hr\u0259man v\u0259 ya qorxaq: d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u0259sg\u0259r\u0259 t\u0259zyiq&#187; kitab\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifi qeyd edir ki, ilk 15-25 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 \u0259sg\u0259rin h\u0259rbi \u015f\u0259rait\u0259 adaptasiyas\u0131 ba\u015f verir. <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.0-9\/s960x960\/94104308_535844527115114_1371936537163333632_o.jpg?_nc_cat=107&amp;_nc_sid=07e735&amp;_nc_ohc=mw5oBZ8RjysAX9-rR0n&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;_nc_tp=7&amp;oh=ab2e1f11d02d1f597cc21eb38b784b83&amp;oe=5EC1A909\" alt=\"\u041d\u0430 \u0438\u0437\u043e\u0431\u0440\u0430\u0436\u0435\u043d\u0438\u0438 \u043c\u043e\u0436\u0435\u0442 \u043d\u0430\u0445\u043e\u0434\u0438\u0442\u044c\u0441\u044f: \u0434\u0435\u0440\u0435\u0432\u043e \u0438 \u043d\u0430 \u0443\u043b\u0438\u0446\u0435\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r t\u0259dqiqatlar g\u00f6st\u0259rir ki, bu m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 orqanizm m\u00fcmk\u00fcn travmaya &#171;haz\u0131rla\u015faraq&#187; xeyli miqdarda endorfinl\u0259r v\u0259 ankefalinl\u0259r istehsal edir. Lakin 30-40 g\u00fcn d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259 toqqu\u015fmadan sonra t\u00fck\u0259nm\u0259 d\u00f6vr\u00fc ba\u015flay\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, d\u00f6y\u00fc\u015f qabiliyy\u0259tinin zirv\u0259si yaln\u0131z 1-2 h\u0259ft\u0259dir.N\u0259hay\u0259t, f\u0259al d\u00f6y\u00fc\u015f \u015f\u0259raitind\u0259 qalma\u011f\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k, lakin yolveril\u0259n vaxt\u0131 ,Pentaqonun m\u0259sl\u0259h\u0259t\u00e7isi Ri\u00e7ard Qabriel  adland\u0131r\u0131r. O, h\u0259rbi psixiatrlar\u0131n \u00e7oxillik t\u0259cr\u00fcb\u0259sinin, el\u0259c\u0259 d\u0259 ke\u00e7mi\u015f v\u0259 m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259ki d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rin t\u0259svirinin t\u0259hlilin\u0259 \u0259saslan\u0131r.&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>R. A. Qabriel s\u00fcbut edib ki, \u0259g\u0259r 45 g\u00fcnd\u0259n sonra d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda fasil\u0259siz olan h\u0259rb\u00e7il\u0259r arxa c\u0259bh\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259rs\u0259, onda psixofizioloji imkanlar\u0131 il\u0259 onlar bacar\u0131qs\u0131z olurlar&#187;.&#187;T\u0259tbiqi h\u0259rbi psixologiya &#171;d\u0259rsliyind\u0259 Aleksandr Karayani v\u0259 \u0130qor Syromatnikov Qabrielin \u0259s\u0259rin\u0259 istinad ed\u0259r\u0259k-45 g\u00fcnd\u0259n sonra &#171;q\u0259hr\u0259manlar art\u0131q yoxdur: m\u00fcharib\u0259d\u0259 d\u0259lilik v\u0259 psixiatriya&#187; yaranmas\u0131 var-dey\u0259 yaz\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">B\u00fct\u00fcn bu r\u0259q\u0259ml\u0259r yaln\u0131z \u0259sg\u0259rl\u0259rin yuxu m\u00fcdd\u0259ti normas\u0131na uy\u011fun olaraq i\u015fl\u0259yir. <\/h2>\n\n\n\n<p>D\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r g\u00fcnd\u0259 3 saat yat\u0131rlarsa, onlar 91% d\u00f6y\u00fc\u015f qabiliyy\u0259tini yaln\u0131z 9 g\u00fcn saxlay\u0131rlar. Yar\u0131m saatl\u0131q bir yuxu il\u0259, d\u00f6y\u00fc\u015f qabiliyy\u0259ti 50% &#8212; \u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr v\u0259 yaln\u0131z 7 g\u00fcn davam edir, bundan sonra \u015f\u0259xsi hey\u0259tin yar\u0131s\u0131 psixoloji olaraq s\u0131radan \u00e7\u0131x\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.0-9\/s960x960\/94148675_535844633781770_3532244085630828544_o.jpg?_nc_cat=111&amp;_nc_sid=07e735&amp;_nc_ohc=OqNY0VzdAYEAX-M-CLm&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;_nc_tp=7&amp;oh=0ecfa28f90c6ae27fd855913840f1a6b&amp;oe=5EC28171\" alt=\"\u041d\u0430 \u0438\u0437\u043e\u0431\u0440\u0430\u0436\u0435\u043d\u0438\u0438 \u043c\u043e\u0436\u0435\u0442 \u043d\u0430\u0445\u043e\u0434\u0438\u0442\u044c\u0441\u044f: 9 \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u043a, \u043d\u0430 \u0443\u043b\u0438\u0446\u0435\"\/><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Bu m\u00fcbahis\u0259li m\u00f6vzu haqda \u00f6n x\u0259td\u0259,d\u00f6y\u00fc\u015f n\u00f6vb\u0259sind\u0259,at\u0259\u015fk\u0259sd\u0259n sonra \u00f6n m\u00fcdafi\u0259 s\u0259ddind\u0259 olan h\u0259rbicil\u0259r,h\u0259rbi ekspertl\u0259r-sizin fikirl\u0259riniz \u00f6n\u0259mli olard\u0131.<\/h2>\n\n\n\n<p><strong>Ruslan Mir<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fgyd4-2.fna.fbcdn.net\/v\/t1.0-9\/s960x960\/93990098_535844680448432_2623922763827511296_o.jpg?_nc_cat=102&amp;_nc_sid=07e735&amp;_nc_ohc=7INaS5Tk2wYAX8fTInX&amp;_nc_ht=scontent.fgyd4-2.fna&amp;_nc_tp=7&amp;oh=f8e87298638a88d56db09c6080a4930b&amp;oe=5EC2A7B7\" alt=\"\u041d\u0430 \u0438\u0437\u043e\u0431\u0440\u0430\u0436\u0435\u043d\u0438\u0438 \u043c\u043e\u0436\u0435\u0442 \u043d\u0430\u0445\u043e\u0434\u0438\u0442\u044c\u0441\u044f: 3 \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u043a\u0430, \u043b\u044e\u0434\u0438 \u0441\u0442\u043e\u044f\u0442 \u0438 \u043d\u0430 \u0443\u043b\u0438\u0446\u0435\"\/><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>XX \u0259srd\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya generallar\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda intensiv d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015f\u0259xsi hey\u0259tin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si problemi yarand\u0131. M\u0259lum&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-5705","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":"","thumbnail":"","medium":"","medium_large":"","large":"","1536x1536":"","2048x2048":"","covernews-slider-full":"","covernews-slider-center":"","covernews-featured":"","covernews-medium":"","covernews-medium-square":""},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5705","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5705"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5705\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5707,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5705\/revisions\/5707"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5705"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5705"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5705"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}