{"id":5666,"date":"2020-04-17T01:56:12","date_gmt":"2020-04-16T21:56:12","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=5666"},"modified":"2020-04-17T01:58:32","modified_gmt":"2020-04-16T21:58:32","slug":"stalinin-r%c9%99sulzad%c9%99ni-h%c9%99bsd%c9%99n-qurtarmasinin-s%c9%99b%c9%99bl%c9%99ri-m%c9%99h%c9%99mm%c9%99d-%c9%99minin-xahisl%c9%99ri-r%c9%99dd-etm%c9%99si","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=5666","title":{"rendered":"Stalinin R\u0259sulzad\u0259ni h\u0259bsd\u0259n qurtarmas\u0131n\u0131n S\u018fB\u018fBL\u018fR\u0130 &#8212; M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fminin \u201cxahi\u015f\u201dl\u0259ri R\u018fDD ETM\u018fS\u0130"},"content":{"rendered":"\n<p>\n\n1920-ci ilin noyabr\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259ni h\u0259bsd\u0259n xilas ed\u0259r\u0259k, \u00f6z\u00fc il\u0259 Moskvaya aparan \u0130osif Stalinin h\u0259qiqi m\u0259qs\u0259dinin n\u0259d\u0259n ibar\u0259t olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 bu g\u00fcn yaln\u0131z ehtimallar ir\u0259li s\u00fcrm\u0259k olar. Lakin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fck ki, M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmini xilas ed\u0259rk\u0259n Stalin \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259lledici amil he\u00e7 d\u0259 onlar\u0131n aras\u0131nda vaxt\u0131 il\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f dostluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri v\u0259 ya \u201cxalqlar atas\u0131\u201dn\u0131n dara d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f k\u00f6hn\u0259 dostuna \u201cborcunu qaytarmaq\u201d ist\u0259yi deyildi. H\u0259r\u00e7\u0259nd, h\u0259tta Stalin kimi q\u0259ddar \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r bel\u0259 bu c\u00fcr sentimental insani hissl\u0259rd\u0259n m\u0259hrum deyill\u0259r. Stalini bu add\u0131m\u0131 atma\u011fa s\u00f6vq ed\u0259n ba\u015fl\u0131ca amil \u00e7ox g\u00fcman ki, M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259nin Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259tind\u0259ki b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuzundan sovet hakimiyy\u0259tinin regiondak\u0131 m\u00f6vqel\u0259rinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etm\u0259k niyy\u0259ti idi. Stalin onu bu v\u0259 ya ba\u015fqa \u015f\u0259kild\u0259 bol\u015fevikl\u0259rl\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa c\u0259lb etm\u0259k \u00fcmidind\u0259 idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu g\u00fcn bel\u0259 bir niyy\u0259t n\u0259 q\u0259d\u0259r inan\u0131lmaz g\u00f6r\u00fcns\u0259 d\u0259, h\u0259min d\u00f6vr\u00fcn siyasi reall\u0131qlar\u0131 bax\u0131m\u0131ndan ger\u00e7\u0259kl\u0259m\u0259si tamamil\u0259 m\u00fcmk\u00fcn olan bir ist\u0259k idi. 20-ci ill\u0259rin \u0259vv\u0259lind\u0259 antaqonist \u0259qid\u0259 sahibl\u0259ri aras\u0131nda \u0259n a\u011flas\u0131\u011fmaz siyasi ittifaqlar\u0131n yaranmas\u0131 tamamil\u0259 real idi. M\u0259s\u0259l\u0259n, Osmanl\u0131 imperiyas\u0131n\u0131n liderl\u0259rind\u0259n biri \u018fnv\u0259r pa\u015fa 20-ci ill\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda bol\u015fevikl\u0259rl\u0259 s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edirdi. Moskvada s\u0131\u011f\u0131nacaq tapm\u0131\u015f \u018fnv\u0259r pa\u015fa bol\u015fevikl\u0259rin d\u0259st\u0259yil\u0259 \u201c\u0130slam inqilab c\u0259miyy\u0259ti\u201d adl\u0131 bir t\u0259\u015fkilat yaratm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259 il\u0259 Moskvada g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n \u018fnv\u0259r pa\u015fa \u201cM\u00fcsavat\u201d liderin\u0259 bol\u015fevikl\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259n \u0259l \u00e7\u0259km\u0259yi v\u0259 bu c\u0259miyy\u0259t\u0259 qo\u015fulma\u011f\u0131 t\u0259klif etmi\u015fdi. Lakin R\u0259sulzad\u0259 \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131n bu t\u0259klifini q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 r\u0259dd ed\u0259r\u0259k bildirmi\u015fdi ki, \u201csosialist internasional\u0131n\u0131n g\u00f6b\u0259yi olan Moskva\u201d eyni vaxtda h\u0259m d\u0259 \u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131n milli-azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi ola bilm\u0259z.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fnv\u0259r pa\u015fa \u00f6z\u00fc d\u0259 \u00e7ox tezlikl\u0259 yan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlad\u0131 v\u0259 bol\u015fevikl\u0259rl\u0259 h\u0259r c\u00fcr \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qdan imtina ed\u0259r\u0259k M\u0259rk\u0259zi Asiyaya getdi. Orada bol\u015fevikl\u0259r \u0259leyhin\u0259 basma\u00e7\u0131lar h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n liderl\u0259rind\u0259n birin\u0259 \u00e7evril\u0259n \u018fnv\u0259r pa\u015fa 1922-ci ilin avqustunda q\u0131rm\u0131z\u0131 ordu hiss\u0259l\u0259ril\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n birind\u0259 q\u0259hr\u0259mancas\u0131na h\u0259lak oldu.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259r halda, M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259nin sosial-demokrat ke\u00e7mi\u015fini n\u0259z\u0259r\u0259 alan Stalin, onun \u201chaqq yolu\u201dna qay\u0131daca\u011f\u0131na m\u00fc\u0259yy\u0259n \u00fcmidl\u0259r b\u0259sl\u0259y\u0259 bil\u0259rdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, Stalinin Az\u0259rbaycan\u0131n o zamank\u0131 nominal r\u0259hb\u0259ri olan N\u0259riman N\u0259rimanovla m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin, yum\u015faq des\u0259k, g\u0259rgin olmas\u0131 fakt\u0131n\u0131 da n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r. Stalinl\u0259 M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259 aras\u0131nda \u201cX\u00fcsusi \u015f\u00f6b\u0259\u201dnin zindan\u0131nda ba\u015f tutmu\u015f q\u0131sa s\u00f6hb\u0259td\u0259n bel\u0259 \u201cxalqlar ata\u201ds\u0131n\u0131n N. N\u0259rimanova qar\u015f\u0131 kinli m\u00fcnasib\u0259tini sezm\u0259m\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, tamamil\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ki, M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259y\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q t\u0259klif ed\u0259n Stalin, m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259r daxilind\u0259 N. N\u0259rimanovu \u00f6z g\u0259nclik dostu il\u0259 \u0259v\u0259zl\u0259m\u0259yi planla\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131. H\u0259r halda tan\u0131nm\u0131\u015f tatar bol\u015feviki M. Sultan-Qaliyevin m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, bel\u0259 bir variant h\u0259min d\u00f6n\u0259md\u0259 Kreml kabinetl\u0259rind\u0259 ciddi m\u00fczakir\u0259 predmeti idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Eyni zamanda, n\u0259z\u0259r\u0259 almaq g\u0259r\u0259kdir ki, Az\u0259rbaycan\u0131n Quzeyinin ard\u0131nca G\u00fcney hiss\u0259sinin d\u0259 sovetl\u0259\u015fm\u0259si planlar\u0131 h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Kreml r\u0259hb\u0259rliyi s\u0259viyy\u0259sind\u0259 ciddi m\u00fczakir\u0259 olunurdu. Bunu ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259l\u0259b olunan h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259 &#8212; bol\u015fevik hiss\u0259l\u0259ri o zaman art\u0131q \u0130ran \u0259razisind\u0259, \u018fnz\u0259li liman\u0131 rayonunda yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00fcney v\u0259 Quzeyinin birl\u0259\u015fm\u0259si perspektivi fonunda M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259nin Stalin \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6n\u0259mi daha da art\u0131rd\u0131. M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259nin C\u0259nubi Az\u0259rbaycan v\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 \u0130ran inqilab\u00e7\u0131lar\u0131 aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuz sahibi oldu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, o, bu plan\u0131n realla\u015fmas\u0131nda h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynaya bil\u0259rdi.<br>Bu n\u00fcfuzun s\u00fcbutu olaraq bel\u0259 bir fakt\u0131 da xat\u0131rlamaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r ki, 1920-ci ilin yay\u0131nda Bak\u0131da olan tan\u0131nm\u0131\u015f \u0130ran inqilab\u00e7\u0131s\u0131 Heyd\u0259r xan \u018fmio\u011flu M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259nin h\u0259bsd\u0259n azad olunmas\u0131 xahi\u015fi il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n N. N\u0259rimanova m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdi. M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259 il\u0259 h\u0259l\u0259 \u0130randak\u0131 M\u0259\u015frut\u0259 inqilab\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n dostluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri olan Heyd\u0259r xan N. N\u0259rimanov ba\u015fda olmaqla Sovet Az\u0259rbaycan\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn n\u00fcfuzlu \u015f\u0259xsl\u0259ril\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259r\u0259k, onlara \u201cM\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fminin ba\u015f\u0131ndan bir t\u00fck bel\u0259 \u0259skik olmamal\u0131d\u0131r!\u201d mesaj\u0131n\u0131 vermi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259nin Moskvaya Stalinin \u015f\u0259xsi vaqonunda getm\u0259si d\u0259 \u00e7ox m\u0259tl\u0259bl\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259r verir.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6r\u00fcn\u0259n budur ki, Stalin \u00f6z siyasi m\u0259qs\u0259dl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259d\u0259n istifad\u0259 etm\u0259k niyy\u0259tind\u0259 idi. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259nin Moskvada oldu\u011fu il yar\u0131m \u0259rzind\u0259 Stalin d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 m\u00fcxt\u0259lif \u015firnikl\u0259ndirici t\u0259klifl\u0259rl\u0259 ona m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdi. Bundan m\u0259qs\u0259d is\u0259 n\u0259yin bahas\u0131na olursa-olsun M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259ni sovet rejimil\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa c\u0259lb etm\u0259k idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir fakta da diqq\u0259t yetirm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, Finlyandiyada ya\u015fayan h\u0259myerlimiz Tahir\u0259 C\u0259f\u0259rovan\u0131n a\u015fkar etdiyi arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259n m\u0259lum olur ki, 1920-1922-ci ill\u0259rd\u0259 M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259 Moskvada Pre\u00e7istenski bulvar\u0131ndak\u0131 (indiki Qoqol bulvar\u0131) 29 \u2116-li binada ya\u015fay\u0131rm\u0131\u015f. \u018fn maraql\u0131s\u0131 is\u0259 odur ki, Stalinin r\u0259hb\u0259rlik etdiyi Milli \u0130\u015fl\u0259r Xalq Komissarl\u0131\u011f\u0131 da h\u0259min binada yerl\u0259\u015firdi. \u00d6z\u00fc d\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin b\u0259yin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 m\u0259nzil (14 sayl\u0131) h\u0259min komissarl\u0131\u011f\u0131n r\u0259hb\u0259ri olan Stalinin kabinetil\u0259 (12 sayl\u0131 m\u0259nzil) yana\u015f\u0131 idi. \u00c7ox g\u00fcman ki, bu qon\u015fuluq t\u0259sad\u00fcfi deyildi v\u0259 M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259nin h\u0259r add\u0131m\u0131na n\u0259zar\u0259t etm\u0259k m\u0259qs\u0259d\u0131 g\u00fcd\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>Stalin \u015f\u0259xs\u0259n M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259d\u0259n xahi\u015f etmi\u015fdi ki, Rusiyan\u0131n Milli \u0130\u015fl\u0259r Komissarl\u0131\u011f\u0131 n\u0259zdind\u0259 yarad\u0131lmas\u0131 planla\u015fd\u0131r\u0131lan \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259dqiqi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olacaq elmi c\u0259miyy\u0259tin s\u0259drliyiini \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrs\u00fcn. Daha sonra ona Moskvada yeni t\u0259sis olunan \u201c\u015e\u0259rq mill\u0259tl\u0259ri kommunist universitet\u201dinin professoru v\u0259zif\u0259si t\u0259klif edilmi\u015fdi. Lakin siyasi \u0259qid\u0259sin\u0259 zidd oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259 b\u00fct\u00fcn bu t\u0259klifl\u0259ri r\u0259dd edir v\u0259 Stalinin onu \u201cyola g\u0259tirm\u0259k\u201d \u00fc\u00e7\u00fcn etdiyi davaml\u0131 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259r u\u011fursuzluqla n\u0259tic\u0259l\u0259nir.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fct\u00fcn bu c\u0259hdl\u0259ri ed\u0259rk\u0259n Stalin bir m\u0259qam\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n qa\u00e7\u0131r\u0131rd\u0131 ki, onunla \u00fcz-\u00fcz\u0259 duran art\u0131q \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259ki g\u0259nc, t\u0259cr\u00fcb\u0259siz v\u0259 bir q\u0259d\u0259r d\u0259 romantik M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin deyildi. M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259 art\u0131q tam formala\u015fm\u0131\u015f siyas\u0259t\u00e7i, \u0259qid\u0259sinin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u0259 d\u0259rind\u0259n inanan v\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259rinin ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fm\u0259si yolunda h\u0259r c\u00fcr f\u0259dakarl\u0131\u011fa haz\u0131r olan \u015f\u0259xsiyy\u0259t idi. V\u0259 onu h\u0259tta Stalin bel\u0259 tutdu\u011fu yoldan d\u00f6nd\u0259rm\u0259k iqtidar\u0131nda deyildi.<\/p>\n\n\n\n<p>Amma M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin d\u0259 g\u00f6z\u0259l anlay\u0131rd\u0131 ki, uzun m\u00fcdd\u0259t bel\u0259 davam ed\u0259 bilm\u0259z v\u0259 o, sonsuzlu\u011fa q\u0259d\u0259r Stalinin \u201cxahi\u015f\u201dl\u0259rini r\u0259dd etm\u0259k durumunda deildir. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259, R\u0259sulzad\u0259 Rusiyan\u0131 bird\u0259f\u0259lik t\u0259rk etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259lir v\u0259 1922-ci ilin yay\u0131nda Fin k\u00f6rf\u0259zi \u00fcz\u0259rind\u0259n Finlyandiyaya ke\u00e7ir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ayd\u0131n Balayev,<br>tarix\u00e7i alim<\/strong><br>\/modern.az \/<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1920-ci ilin noyabr\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259ni h\u0259bsd\u0259n xilas ed\u0259r\u0259k, \u00f6z\u00fc il\u0259 Moskvaya aparan \u0130osif Stalinin&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-5666","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":"","thumbnail":"","medium":"","medium_large":"","large":"","1536x1536":"","2048x2048":"","covernews-slider-full":"","covernews-slider-center":"","covernews-featured":"","covernews-medium":"","covernews-medium-square":""},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5666","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5666"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5666\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5669,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5666\/revisions\/5669"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5666"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5666"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5666"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}