{"id":5223,"date":"2020-03-27T12:28:12","date_gmt":"2020-03-27T08:28:12","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=5223"},"modified":"2020-03-27T12:28:19","modified_gmt":"2020-03-27T08:28:19","slug":"isti-hava-h%c9%99qiq%c9%99t%c9%99n-covid-19-u-oldur%c9%99c%c9%99kmi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=5223","title":{"rendered":"\u0130sti hava h\u0259qiq\u0259t\u0259n Covid &#8212; 19 &#8212; u \u00f6ld\u00fcr\u0259c\u0259kmi?"},"content":{"rendered":"\n<p> <strong>Richard Gray\/\/BBC Future<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>B\u0259zi insanlar \u00fcmid edirl\u0259r ki, koronavirusun yay\u0131lmas\u0131 temperaturun artmas\u0131 il\u0259 dayanacaq, lakin pandemiyalar \u00e7ox vaxt \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00f6vs\u00fcmi x\u0259st\u0259likl\u0259r kimi aparm\u0131r. <\/p>\n\n\n\n<p>BBC Future bu bar\u0259d\u0259 bildikl\u0259rimiz\u0259 n\u0259z\u0259r sal\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir \u00e7ox yoluxucu x\u0259st\u0259likl\u0259r m\u00f6vs\u00fcmi xarakter da\u015f\u0131y\u0131r, ilin f\u0259slind\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq, g\u00fccl\u0259nir v\u0259 ya z\u0259ifl\u0259yir. Misal \u00fc\u00e7\u00fcn, qrip soyuq q\u0131\u015f aylar\u0131na t\u0259sad\u00fcf edir, el\u0259 norovirus &#8212; m\u0259d\u0259-ba\u011f\u0131rsaq pozuntusu virusu da h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 daha \u00e7ox \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r x\u0259st\u0259likl\u0259r, m\u0259s\u0259l\u0259n, tif yayda, ad\u0259t\u0259n, \u015fidd\u0259tl\u0259nir. Q\u0131z\u0131lcaya tutulma hallar\u0131 da yay aylar\u0131nda m\u00fclayim iqliml\u0259rd\u0259, tropik b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 is\u0259 quru havalarda daha \u00e7ox ba\u015f verir.<\/p>\n\n\n\n<p>Odur ki, indi bir \u00e7ox insan\u0131n Covid-19-un da ox\u015far m\u00f6vs\u00fcm\u00fc s\u0259ciyy\u0259 da\u015f\u0131ya bilm\u0259siyl\u0259 maraqlanmas\u0131 b\u0259lk\u0259 d\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u00fc deyil.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130lk d\u0259f\u0259 \u00c7ind\u0259 dekabr\u0131n ortalar\u0131nda meydana g\u0259ldiyind\u0259n b\u0259ri bu virus tez zamanda yay\u0131l\u0131b v\u0259 hal-haz\u0131rda Avropa v\u0259 AB\u015e-da k\u0259skin s\u00fcr\u0259tl\u0259 yay\u0131lmaqdad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>X\u0259st\u0259likl\u0259rin \u0259n g\u00fccl\u00fc yay\u0131lma hallar\u0131, \u0259sas\u0259n, havan\u0131n daha soyuq oldu\u011fu b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 ba\u015f verdiyind\u0259n, Covid-19-un yay m\u00f6vs\u00fcm\u00fc ba\u015flayanda yoxa \u00e7\u0131xaca\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 f\u0259rziyy\u0259l\u0259r yaran\u0131b. Bununla yana\u015f\u0131, bir \u00e7ox m\u00fct\u0259x\u0259ssis virusun yayda \u00f6l\u0259c\u0259yin\u0259 \u00fcmid ed\u0259nl\u0259r\u0259 ehtiyatl\u0131 olma\u011f\u0131 m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>V\u0259 ekspertl\u0259r haql\u0131 olaraq ehtiyat edirl\u0259r. R\u0259smi olaraq, SARS-CoV-2 adland\u0131r\u0131lan Covid-19-a s\u0259b\u0259b olan virus t\u0259z\u0259 oldu\u011fundan onun haqq\u0131nda h\u0259r hans\u0131 etibarl\u0131 m\u0259lumat yoxdur.<\/p>\n\n\n\n<p>2003-c\u00fc ild\u0259 yay\u0131lan v\u0259 xass\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 ox\u015far olan Sars virusunun qar\u015f\u0131s\u0131 tez bir zamanda al\u0131nd\u0131\u011f\u0131ndan, onun ilin f\u0259sill\u0259rin\u0259 uy\u011fun \u00f6z\u00fcn\u00fc nec\u0259 aparmas\u0131 haqq\u0131nda az m\u0259lumat var.<\/p>\n\n\n\n<p>Ancaq Covid-19-un m\u00f6vs\u00fcmi ola bil\u0259c\u0259yin\u0259 i\u015f\u0131q salma\u011fa qadir olan v\u0259 insanlar\u0131 yoluxduran dig\u0259r koronaviruslar bar\u0259d\u0259 b\u0259zi ipuclar\u0131 var.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/ichef.bbci.co.uk\/news\/624\/cpsprodpb\/3F74\/production\/_111444261_f10a72b9-9e18-4cf5-bead-b224b181be30.jpg\" alt=\"\u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 havan\u0131n istil\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 koronavirus hallar\u0131n\u0131n azalma\u011fa ba\u015flayaca\u011f\u0131na dair \u00fcmid var\"\/><figcaption>Image caption\u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 havan\u0131n istil\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 koronavirus hallar\u0131n\u0131n azalma\u011fa ba\u015flayaca\u011f\u0131na dair \u00fcmid var<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Britaniyan\u0131n Edinburq Universitetinin Yoluxucu X\u0259st\u0259likl\u0259r M\u0259rk\u0259zind\u0259n Kate Templeton t\u0259r\u0259find\u0259n 10 il bundan \u0259vv\u0259l apar\u0131lm\u0131\u015f ara\u015fd\u0131rman\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, yoluxucu n\u0259f\u0259s borular\u0131 x\u0259st\u0259likl\u0259rin\u0259 s\u0259b\u0259b olan \u00fc\u00e7 koronavirusun &#171;q\u0131\u015f m\u00f6vs\u00fcm\u00fcyl\u0259 \u0259laq\u0259li&#187; olmas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilib.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259min n\u0259tic\u0259y\u0259 Edinburq x\u0259st\u0259xanalar\u0131nda m\u00fcalic\u0259 alan x\u0259st\u0259l\u0259rin m\u00fc\u015fahid\u0259sind\u0259n al\u0131nan m\u0259lumat bazas\u0131 \u0259sas\u0131nda g\u0259linib.<\/p>\n\n\n\n<p>Qeyd olunan viruslar\u0131n simptomlar\u0131, \u0259sas\u0259n, dekabr v\u0259 aprel aylar\u0131 aras\u0131nda qrip\u0259 b\u0259nz\u0259r infeksiyalara s\u0259b\u0259b olub. \u018fsas\u0259n immuniteti a\u015fa\u011f\u0131 olan x\u0259st\u0259l\u0259rd\u0259 rast g\u0259lin\u0259n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc koronavirus is\u0259 daha nadir hallarda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rib.<\/p>\n\n\n\n<p>Covid-19-un m\u00f6vs\u00fcmi xarakter da\u015f\u0131ma ehtimal\u0131na i\u015far\u0259 ed\u0259n b\u0259zi m\u0259lumatlar da var. Yeni x\u0259st\u0259liyin d\u00fcnyada yay\u0131lmas\u0131ndan g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, virus soyuq v\u0259 quru hava \u015f\u0259raitin\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verir.<\/p>\n\n\n\n<p>Covid-19-a yoluxma hallar\u0131n\u0131n ba\u015f verdiyi d\u00fcnyan\u0131n 500 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 hava \u015f\u0259raitini m\u00fcqayis\u0259 ed\u0259n d\u0259rc olunmam\u0131\u015f bir analiz virusun yay\u0131lma s\u00fcr\u0259tinin temperatur, k\u00fcl\u0259k s\u00fcr\u0259ti v\u0259 nisbi r\u00fctub\u0259t il\u0259 \u0259laq\u0259li olmas\u0131n\u0131 ehtimal etm\u0259y\u0259 \u0259sas verir.<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r bir d\u0259rc olunmam\u0131\u015f t\u0259dqiqat i\u015find\u0259 d\u0259 y\u00fcks\u0259k temperaturlu iqliml\u0259 Covid-19 hallar\u0131n\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259si aras\u0131nda bir \u0259laq\u0259y\u0259 diqq\u0259t yetirilib, amma bu da qeyd olunub ki, t\u0259kc\u0259 y\u00fcks\u0259k hava temperaturu x\u0259st\u0259liyin qlobal miqyasda d\u0259yi\u015fg\u0259nliyin\u0259 h\u0259lledici t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bilm\u0259z.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259l\u0259 d\u0259rc olunmam\u0131\u015f t\u0259dqiqata g\u00f6r\u0259, m\u00fclayim isti v\u0259 soyuq iqlim haz\u0131rk\u0131 Covid-19-un yay\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n m\u00fcnbit z\u0259min yarada bil\u0259r, bunun ard\u0131nca n\u00f6vb\u0259ti m\u00fcnbit \u015f\u0259rait Covid-19 \u00fc\u00e7\u00fcn quru iqlim sayla bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lara g\u00f6r\u0259, Covid-19 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n az uy\u011fun g\u0259l\u0259n iqlim \u015f\u0259raiti d\u00fcnyan\u0131n tropik b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 ola bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Ancaq bir s\u0131ra f\u0259sill\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u00fcr\u00fcst m\u0259lumat bazas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar il \u0259rzind\u0259 ba\u015f ver\u0259 bil\u0259c\u0259k inki\u015faf\u0131 proqnozla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn komp\u00fcter modell\u0259\u015fdirm\u0259sin\u0259 arxalan\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p>Covid-19-un m\u00f6vs\u00fcmi t\u0259bi\u0259ti haqq\u0131nda endemik &#8212; y\u0259ni insan populyasiyas\u0131nda bir m\u00fcdd\u0259tdir dola\u015fan &#8212; koronaviruslara \u0259saslanan m\u0259lumatlar \u0259sas\u0131nda ekstrapolyasiya olunmu\u015f proqnoz haz\u0131rlamaq asan i\u015f deyil. \u018fn az\u0131 ona g\u00f6r\u0259 ki, endemik viruslar Covid-19 pandemiyas\u0131na \u015famil olunmayan bir s\u0131ra s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00f6vs\u00fcmi olur.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu pandemiya bir \u00e7ox hallarda daha adi say\u0131la bil\u0259n viruslar\u0131n m\u00f6vs\u00fcmi yay\u0131lma qaydalar\u0131na uy\u011fun yay\u0131lm\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, qrip\u0259 yoluxma hallar\u0131n\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti q\u0131\u015f d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ba\u015f vers\u0259 d\u0259, ispan qripi yay aylar\u0131nda \u0259n y\u00fcks\u0259k h\u0259dd\u0259 \u00e7at\u0131r .<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Son n\u0259tic\u0259d\u0259, Covid-19-nun endemik hala g\u0259lm\u0259si m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr,&#187; &#8212; Stokholmdak\u0131 Karolinska \u0130nstitutunda viruslar sah\u0259sind\u0259 ixtisasla\u015fan yoluxucu x\u0259st\u0259likl\u0259r\u0259 n\u0259zar\u0259t \u00fczr\u0259 professor Jan Albert deyir.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;O, m\u00f6vs\u00fcmi x\u0259st\u0259liy\u0259 \u00e7evrilm\u0259s\u0259, bu, h\u0259qiq\u0259t\u0259n t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u00fc olard\u0131. \u018fsas sual is\u0259, [f\u0259sill\u0259r\u0259] virusun bu c\u00fcr h\u0259ssasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n pandemiya v\u0259ziyy\u0259tind\u0259 yay\u0131lma qabiliyy\u0259tini nec\u0259 t\u0259sirl\u0259ndir\u0259 bilm\u0259sind\u0259dir. Bunu d\u0259qiq bilmirik, amma bu, h\u0259mi\u015f\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Covid-19 pandemiyas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 proqnoz ver\u0259nd\u0259 dig\u0259r koronaviruslar\u0131n m\u00f6vs\u00fcmi inki\u015faf\u0131 haqq\u0131nda bildikl\u0259rimizi istifad\u0259 ed\u0259rk\u0259n ehtiyatl\u0131 olmal\u0131y\u0131q. G\u00f6r\u0259s\u0259n, b\u0259nz\u0259r koronaviruslar n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00f6vs\u00fcmi olur v\u0259 niy\u0259 bu c\u0259h\u0259t indiki epidemiya il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00fcmid verir?<\/p>\n\n\n\n<p>Koronaviruslar &#171;z\u0259rfl\u0259\u015fmi\u015f viruslar &#187; ail\u0259sin\u0259 aiddir. Onlar qo\u015fa lipid \u00f6rt\u00fcy\u00fcnd\u0259n ibar\u0259t olan ya\u011fl\u0131 bir membrana b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f haldad\u0131r v\u0259 h\u0259min membrana tacab\u0259nz\u0259r proteinl\u0259r tax\u0131lm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259td\u0259dir. Lat\u0131nca tac &#171;corona&#187; oldu\u011fundan, bu n\u00f6v viruslara koranavirus ad\u0131 verilib.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/ichef.bbci.co.uk\/news\/624\/cpsprodpb\/8D94\/production\/_111444263_a5d958f5-9998-47ae-87a5-5b8e8ae25170.jpg\" alt=\"Hava \u015f\u0259raitinin Covid-19-a t\u0259sirini ara\u015fd\u0131ran bir ne\u00e7\u0259 t\u0259dqiqat i\u015fi m\u00f6vcuddur\"\/><figcaption>Image captionHava \u015f\u0259raitinin Covid-19-a t\u0259sirini ara\u015fd\u0131ran bir ne\u00e7\u0259 t\u0259dqiqat i\u015fi m\u00f6vcuddur<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r z\u0259rfli viruslar \u00fcz\u0259rind\u0259 apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar g\u00f6st\u0259rib ki, bu c\u00fcr ya\u011fl\u0131 \u00f6rt\u00fcy\u0259 malik viruslar bel\u0259 \u00f6rt\u00fcy\u00fc olmayanlarla m\u00fcqayis\u0259d\u0259 istiy\u0259 daha \u00e7ox h\u0259ssasd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Soyuqda h\u0259min ya\u011fl\u0131 \u00f6rt\u00fck rezin\u0259 b\u0259nz\u0259r bir hala g\u0259lir, bi\u015fmi\u015f \u0259tin ya\u011f\u0131 kimi, soyuduqca daha \u00e7ox b\u0259rkiyir v\u0259 bel\u0259likl\u0259, virusun b\u0259d\u0259n xaricind\u0259 daha uzun m\u00fcdd\u0259t qalmas\u0131na imkan verir. Z\u0259r\u0259rli viruslar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 g\u00fccl\u00fc m\u00f6vs\u00fcmi as\u0131l\u0131l\u0131\u011fa malikdir .<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259dqiqatlar art\u0131q g\u00f6st\u0259rib ki, Sars-Cov-2 virusu 21-23C temperatur d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 40% nisbi r\u00fctub\u0259td\u0259 plastik v\u0259 polad kimi s\u0259rt s\u0259thl\u0259rd\u0259 72 saata q\u0259d\u0259r qala bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Covid-19 virusunun dig\u0259r temperatur v\u0259 r\u00fctub\u0259td\u0259 nec\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc aparmas\u0131 h\u0259l\u0259 yoxlanmal\u0131d\u0131r, lakin dig\u0259r koronaviruslar \u00fcz\u0259rind\u0259 apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar onlar\u0131n 4C d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 28 g\u00fcnd\u0259n \u00e7ox ya\u015faya bil\u0259c\u0259yini g\u00fcman etm\u0259y\u0259 \u0259sas verir.<\/p>\n\n\n\n<p>Sars epidemiyas\u0131n\u0131n 2003-c\u00fc ild\u0259 yay\u0131lmas\u0131na s\u0259b\u0259b olan b\u0259nz\u0259r koronavirusun daha soyuq v\u0259 quru \u015f\u0259rait\u0259 daha yax\u015f\u0131 tab g\u0259tirdiyi t\u0259sbit edilib .<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, hamar s\u0259thl\u0259rd\u0259 qurudulmu\u015f Sars virusu 22-25C aras\u0131 temperaturlarda v\u0259 40-50% nisbi r\u00fctub\u0259td\u0259 infeksiyal\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 be\u015f g\u00fcn \u0259rzind\u0259 saxlaya bilir. Temperatur v\u0259 r\u00fctub\u0259t n\u0259 q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259k olsa, virusun \u00f6mr\u00fc d\u0259 o q\u0259d\u0259r q\u0131sa olur.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;M\u0259s\u0259l\u0259n, \u00f6sk\u00fcr\u0259k v\u0259 ya asq\u0131rma il\u0259 insan b\u0259d\u0259nind\u0259n xaric edildikd\u0259n sonra virusun stabilliyin\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n amil iqlim olur,&#187; &#8212; \u0130spaniyan\u0131n paytaxt\u0131 Madridd\u0259 T\u0259bi\u0259t Elml\u0259ri Milli Muzeyind\u0259 \u0259traf m\u00fchit d\u0259yi\u015fikliyinin biom\u00fcxt\u0259lifliy\u0259 t\u0259sirini ara\u015fd\u0131ran Miguel Araujo deyir.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Virusun \u0259traf m\u00fchitd\u0259 sabit qalmas\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7ox olsa, dig\u0259r insanlara yoluxma v\u0259 epidemiya hal\u0131na g\u0259tirm\u0259 qabiliyy\u0259ti bir o q\u0259d\u0259r \u00e7ox olar. Sars-Cov-2 s\u00fcr\u0259tl\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya yay\u0131lsa da, \u0259sas yoluxma hallar\u0131, \u0259sas\u0259n, s\u0259rin v\u0259 quru hava \u015f\u0259raiti olan yerl\u0259rd\u0259 ba\u015f verib&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Onun komp\u00fcter modell\u0259ri tropik zona xaricind\u0259 \u0259n \u00e7ox rast g\u0259lin\u0259n virus yay\u0131lmas\u0131 hadis\u0259l\u0259rin\u0259 uy\u011fun g\u0259lir.<\/p>\n\n\n\n<p>Araujo hesab edir ki, Covid-19 virusu temperatur v\u0259 r\u00fctub\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 b\u0259nz\u0259r h\u0259ssasl\u0131\u011fa malik olarsa, bu, koronavirusun d\u00fcnya boyu m\u00fcxt\u0259lif vaxtlarda ba\u015f qald\u0131raca\u011f\u0131ndan x\u0259b\u0259r ver\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;\u0130ki virusun \u00f6z\u00fcn\u00fc ox\u015far aparaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u0259m\u0259k a\u011flabatand\u0131r. Ancaq bu yaln\u0131z bir nam\u0259lum parametri olan t\u0259nlik deyil. Virus insandan insana ke\u00e7ir. H\u0259r hans\u0131 bir yerd\u0259 insan n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7ox olarsa v\u0259 bir-biri il\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7ox t\u0259masda olarsa, infeksiyaya yoluxma hallar\u0131 da bir o q\u0259d\u0259r \u00e7ox olar. Bu, virusun nec\u0259 yay\u0131lmas\u0131n\u0131 anlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn vacibdir,&#187; &#8212; o deyir.<\/p>\n\n\n\n<p>Maryland Universitetind\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f bir ara\u015fd\u0131rma virusun d\u00fcnyan\u0131n orta temperaturun 5-11C \u0259traf\u0131nda v\u0259 nisbi r\u00fctub\u0259tin a\u015fa\u011f\u0131 oldu\u011fu \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 daha \u00e7ox yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rib.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin tropik b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 xeyli sayda yoluxma hallar\u0131 olub. Bu yax\u0131nlarda Harvard Tibb M\u0259kt\u0259binin t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131lm\u0131\u015f virusun Asiyada yay\u0131lmas\u0131n\u0131n t\u0259hlili g\u00f6st\u0259rib ki, bu pandemik koronavirusun hava \u015f\u0259raitind\u0259n as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7oxlar\u0131n\u0131n \u00fcmid etdiyind\u0259n daha az olacaq.<\/p>\n\n\n\n<p>Onlar \u00c7inin m\u00fcxt\u0259lif iqlim zonalar\u0131na aid b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 koronavirusun yay\u0131lma s\u00fcr\u0259tini t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k bel\u0259 q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259libl\u0259r ki, yaz v\u0259 yayda temperatur v\u0259 r\u00fctub\u0259tin artmas\u0131 bu infeksiyaya yoluxma hallar\u0131n\u0131n azalmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xarmayacaq. Onlar x\u0259st\u0259liyin n\u0259zar\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xmamas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ictimai s\u0259hiyy\u0259nin i\u015f\u0259 qar\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n vacib oldu\u011funu vur\u011fulay\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/ichef.bbci.co.uk\/news\/624\/cpsprodpb\/DBB4\/production\/_111444265_fab2dbce-9fe7-4149-8e53-f659820a8b96.jpg\" alt=\"Laboratoriya t\u0259dqiqatlar\u0131 v\u0259 komp\u00fcter modell\u0259\u015fdirm\u0259si Covid-19-un isti v\u0259 n\u0259mli \u015f\u0259raitd\u0259 ya\u015famaq imkanlar\u0131n\u0131n az olaca\u011f\u0131n\u0131 f\u0259rz edir\"\/><figcaption>Image captionLaboratoriya t\u0259dqiqatlar\u0131 v\u0259 komp\u00fcter modell\u0259\u015fdirm\u0259si Covid-19-un isti v\u0259 n\u0259mli \u015f\u0259raitd\u0259 ya\u015famaq imkanlar\u0131n\u0131n az olaca\u011f\u0131n\u0131 f\u0259rz edir<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Bunun s\u0259b\u0259bi bir virusun yay\u0131lmas\u0131n\u0131n onun \u0259traf m\u00fchitd\u0259 ya\u015famas\u0131 qabiliyy\u0259tiyl\u0259 yana\u015f\u0131 dig\u0259r amill\u0259rd\u0259n d\u0259 as\u0131l\u0131 olmas\u0131ndad\u0131r. \u0130nfeksion x\u0259st\u0259likl\u0259rin m\u00f6vs\u00fcmiliyinin ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fclm\u0259sini \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fdir\u0259n d\u0259 m\u0259hz bu m\u0259qamd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Covid-19 kimi bir x\u0259st\u0259liyi yayan insanlard\u0131r v\u0259 onlar\u0131n davran\u0131\u015f\u0131nda m\u00f6vs\u00fcmi d\u0259yi\u015fikl\u0259r d\u0259 infeksiyan\u0131n yay\u0131lmas\u0131 \u0259msal\u0131nda d\u0259yi\u015fikl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, Avropada q\u0131z\u0131lca hadis\u0259l\u0259ri m\u0259kt\u0259b m\u00f6vs\u00fcm\u00fcn\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir, t\u0259til zaman\u0131 is\u0259 u\u015faqlar virusu bir-birin\u0259 yoluxdurmad\u0131qlar\u0131ndan x\u0259st\u0259lik hallar\u0131 azal\u0131r. Yanvar\u0131n 25-d\u0259 \u00c7ind\u0259 Ay t\u0259qvimiyl\u0259 Yeni il qeyd olunub v\u0259 bu zaman ba\u015f ver\u0259n b\u00f6y\u00fck insan miqrasiyas\u0131 Covid-19-un \u00c7inin Uhan \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n d\u00fcnyan\u0131n dig\u0259r \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin\u0259 yay\u0131lmas\u0131nda \u0259sas rol oynad\u0131\u011f\u0131 f\u0259rziyy\u0259si d\u0259 ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcb.<\/p>\n\n\n\n<p>Bizim immun sistemimizin z\u0259ifl\u0259m\u0259sind\u0259 v\u0259 infeksiyaya h\u0259ssas hala g\u0259lm\u0259sind\u0259 havan\u0131n da t\u0259siri ola bil\u0259r. B\u0259d\u0259nimizd\u0259ki D vitamini s\u0259viyy\u0259sinin yoluxucu x\u0259st\u0259likl\u0259r\u0259 nec\u0259 h\u0259ssas oldu\u011fumuza t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259c\u0259yin\u0259 dair b\u0259zi s\u00fcbutlar var.<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0131\u015fda b\u0259d\u0259nimiz daha az miqdarda D vitamini hasil edir, \u00e7\u00fcnki daha az g\u00fcn\u0259\u015f i\u015f\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fck, \u0259sas\u0259n qapal\u0131 m\u0259kanlarda vaxt ke\u00e7iririk v\u0259 soyuq havaya qar\u015f\u0131 paltar geyinirik. Lakin b\u0259zi t\u0259dqiqatlarda bu n\u0259z\u0259riyy\u0259nin qrip kimi x\u0259st\u0259likl\u0259rd\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n m\u00f6vs\u00fcmi d\u0259yi\u015fikliyin izah\u0131yla uzla\u015fmamas\u0131 qeyd olunub.<\/p>\n\n\n\n<p>Daha m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259 soyuq havan\u0131n immun sistemimizi z\u0259ifl\u0259tm\u0259si f\u0259rziyy\u0259siyl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r &#8212; b\u0259zi ara\u015fd\u0131rmalar bunun bel\u0259 oldu\u011fu f\u0259rziyy\u0259sini ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr, amma ba\u015fqa t\u0259dqiqatlarda soyuqlu\u011fun b\u0259d\u0259nimizi infeksiyadan qoruyan h\u00fcceyr\u0259l\u0259rin say\u0131n\u0131 art\u0131ra bil\u0259c\u0259yi qeyd olunur.<\/p>\n\n\n\n<p>R\u00fctub\u0259tin x\u0259st\u0259liy\u0259 olan h\u0259ssasl\u0131\u011f\u0131m\u0131za daha \u00e7ox t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259c\u0259yin\u0259 dair daha g\u00fccl\u00fc bir d\u0259lil var. Hava \u00e7ox quru olduqda, a\u011fciy\u0259rl\u0259rimizi v\u0259 hava yollar\u0131m\u0131z\u0131 \u00f6rt\u0259n selik miqdar\u0131n\u0131n azald\u0131\u011f\u0131 g\u00fcman olunur. Bu yap\u0131\u015fqan ifraz infeksiyalara qar\u015f\u0131 t\u0259bii bir m\u00fcdafi\u0259 vasit\u0259si say\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan onun azalmas\u0131 bizi viruslara daha h\u0259ssas ed\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ind\u0259 aliml\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n edil\u0259n maraql\u0131 bir ara\u015fd\u0131rmada Covid-19-un t\u0259hl\u00fck\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259siyl\u0259 hava \u015f\u0259raiti aras\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259laq\u0259nin oldu\u011fu f\u0259rziyy\u0259si ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcb. \u00c7inin Uhan \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 t\u0259xmin\u0259n 2300 \u00f6l\u00fcm hadis\u0259si t\u0259hlil edilib. H\u0259min \u00f6l\u00fcm hadis\u0259l\u0259ri ba\u015f ver\u0259n g\u00fcnl\u0259rd\u0259 havan\u0131n r\u00fctub\u0259ti, temperaturu v\u0259 \u00e7irkl\u0259nm\u0259 s\u0259viyy\u0259si m\u00fcqayis\u0259li t\u0259hlild\u0259n ke\u00e7irilib.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259l\u0259 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u0259mi\u015f bu ara\u015fd\u0131rman\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, r\u00fctub\u0259tin v\u0259 temperaturun daha y\u00fcks\u0259k oldu\u011fu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u00f6l\u00fcm \u0259msal\u0131 daha a\u015fa\u011f\u0131 olub. Onlar\u0131n t\u0259hlilind\u0259 el\u0259c\u0259 d\u0259 g\u00f6st\u0259rilib ki, maksimum v\u0259 minimum temperaturlar\u0131n f\u0259rqi daha b\u00f6y\u00fck olan g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u00f6l\u00fcm \u0259msal\u0131 da daha y\u00fcks\u0259k olub.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin bu n\u0259tic\u0259, \u0259sas\u0259n, komp\u00fcter modell\u0259\u015fdirilm\u0259si yoluyla al\u0131nd\u0131\u011f\u0131ndan, bu \u0259laq\u0259nin d\u0259qiq mahiyy\u0259ti v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n dig\u0259r yerl\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc eyni qaydada g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259c\u0259yi h\u0259l\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Covid-19 pandemiyas\u0131na s\u0259b\u0259b olan virus yeni oldu\u011fundan bir \u00e7ox insan\u0131n infeksiyaya yoluxmayana v\u0259 sa\u011falmayana q\u0259d\u0259r immunitet\u0259 sahib olmas\u0131 ehtimal\u0131 azd\u0131r. Bu, yeni virusun endemik viruslardan f\u0259rqli bir \u015f\u0259kild\u0259 yay\u0131laca\u011f\u0131n\u0131, yoluxaca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 x\u0259st\u0259liy\u0259 s\u0259b\u0259b olaca\u011f\u0131na d\u0259lal\u0259t edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Fransa Sa\u011flaml\u0131q v\u0259 Tibbi T\u0259dqiqatlar \u0130nstitutunun direktoru Vittoria Colizza deyir ki, virusun d\u00fcnyaya bu q\u0259d\u0259r s\u00fcr\u0259tl\u0259 yay\u0131lmas\u0131na \u015f\u0259rait yaradan hava da\u015f\u0131malar\u0131 olub.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130cmalar daxilind\u0259 virusu yayan is\u0259 insan t\u0259mas\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar aras\u0131nda t\u0259mas\u0131n k\u0259silm\u0259si infeksiyan\u0131n yay\u0131lmas\u0131 s\u00fcr\u0259tini d\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 salmal\u0131d\u0131r. M\u0259hz bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u00fcnya boyu h\u00f6k\u00fcm\u0259tl\u0259r ictimai yerl\u0259rin qapad\u0131lmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/ichef.bbci.co.uk\/news\/624\/cpsprodpb\/129D4\/production\/_111444267_9c624a22-643e-4048-ada9-6e9e573a3bce.jpg\" alt=\"Covid-19-a yoluxma hallar\u0131 yay aylar\u0131nda azalsa bel\u0259, onun tamamil\u0259 yox olaca\u011f\u0131 ehtimal\u0131 azd\u0131r v\u0259 ilin sonunda geri d\u00f6n\u0259 bil\u0259r\"\/><figcaption>Image captionCovid-19-a yoluxma hallar\u0131 yay aylar\u0131nda azalsa bel\u0259, onun tamamil\u0259 yox olaca\u011f\u0131 ehtimal\u0131 azd\u0131r v\u0259 ilin sonunda geri d\u00f6n\u0259 bil\u0259r<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>&#171;Covid-19-un m\u00f6vs\u00fcmi xarakter da\u015f\u0131yaca\u011f\u0131na dair h\u0259l\u0259 el\u0259 bir d\u0259lil yoxdur, &#8212; Colizza deyir. &#8212; M\u00f6vs\u00fcmi komponentin m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259siri ola bil\u0259r&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin o, t\u0259tbiq olunan t\u0259dbirl\u0259rin virusun yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yet\u0259rli olub-olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259l\u0259 tez oldu\u011funu da qeyd edir.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;T\u0259maslar\u0131n azalmas\u0131 hesab\u0131na x\u0259st\u0259liyin yoluxuculuq d\u0259r\u0259c\u0259si \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u0259 qism\u0259n azala bil\u0259r&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Qar\u015f\u0131dak\u0131 aylarda Covid-19-a yoluxma hallar\u0131 azalaca\u011f\u0131 t\u0259qdird\u0259 bu, bir s\u0131ra s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 ba\u015f ver\u0259 bil\u0259r &#8212; t\u0259crid v\u0259 qapanmalar kimi profilaktik t\u0259dbirl\u0259rin u\u011furlu olmas\u0131na, \u0259hali aras\u0131nda immunitetin g\u00fccl\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 ya m\u00f6vs\u00fcmi amill\u0259rin t\u0259sirin\u0259 g\u00f6r\u0259.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;M\u00f6vs\u00fcmi amill\u0259rin bir t\u0259siri varsa, bu, dig\u0259r iki s\u0259b\u0259bin h\u0259qiqi t\u0259sirini p\u0259rd\u0259l\u0259y\u0259 bil\u0259r, &#8212; professor Jan Albert x\u0259b\u0259rdarl\u0131q edir. &#8212; G\u00fccl\u00fc karantin rejimi elan olunmu\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 x\u0259st\u0259lik ke\u00e7ir\u0259n insanlar\u0131n say\u0131 \u00e7ox olmayacaqsa, o zaman pay\u0131z v\u0259 q\u0131\u015f aylar\u0131nda bu virusun ikinci dal\u011fas\u0131n\u0131n olaca\u011f\u0131na t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nm\u0259r\u0259m&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Covid-19 b\u0259zi m\u00f6vs\u00fcmi d\u0259yi\u015fk\u0259nlik g\u00f6st\u0259rs\u0259 d\u0259, b\u0259zil\u0259rinin g\u00fcman etdiyi kimi onun yay aylar\u0131nda tamamil\u0259 yox olaca\u011f\u0131 ehtimal\u0131 azd\u0131r. Ancaq x\u0259st\u0259lik hallar\u0131n\u0131n minimuma azalmas\u0131 faydal\u0131 ola bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;G\u00f6r\u00fcl\u0259n s\u0259yl\u0259r iqtisadi c\u0259h\u0259td\u0259n bahal\u0131 olsa da, bu, pandemiyan\u0131 yaya \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259 bil\u0259r, &#8212; Albert deyir. &#8212; M\u00f6vs\u00fcmilik amili m\u00f6vcuddursa, bu, s\u0259hiyy\u0259 sistemin\u0259 haz\u0131rl\u0131q v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 g\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan vaxt qazand\u0131ra bil\u0259r&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u00fcr\u0259tl\u0259 yay\u0131lan x\u0259st\u0259likl\u0259 d\u00fcnyada m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259raitd\u0259 h\u0259min bu qazan\u0131lm\u0131\u015f vaxta b\u00f6y\u00fck ehtiyac\u0131m\u0131z ola bil\u0259r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Richard Gray\/\/BBC Future B\u0259zi insanlar \u00fcmid edirl\u0259r ki, koronavirusun yay\u0131lmas\u0131 temperaturun artmas\u0131 il\u0259 dayanacaq, lakin&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-5223","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cmiyyt"],"featured_image_urls":{"full":"","thumbnail":"","medium":"","medium_large":"","large":"","1536x1536":"","2048x2048":"","covernews-slider-full":"","covernews-slider-center":"","covernews-featured":"","covernews-medium":"","covernews-medium-square":""},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=6\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","tag_info":"C\u0259miyy\u0259t","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5223","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5223"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5223\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5225,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5223\/revisions\/5225"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5223"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5223"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5223"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}