{"id":3416,"date":"2020-01-12T02:01:12","date_gmt":"2020-01-11T22:01:12","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=3416"},"modified":"2024-01-27T19:40:35","modified_gmt":"2024-01-27T15:40:35","slug":"istiqlal-mucahidi-mirz%c9%99-bala-m%c9%99mm%c9%99dzad%c9%99nin-az%c9%99rbaycan-tarixind%c9%99-turk-albanya-%c9%99s%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=3416","title":{"rendered":"\u0130stiqlal M\u00fccahidi Mirz\u0259 Bala M\u0259mm\u0259dzad\u0259nin \u201cAz\u0259rbaycan tarixind\u0259 T\u00fcrk Albanya\u201d \u0259s\u0259ri"},"content":{"rendered":"\n<p>Mirz\u0259 Bala M\u0259mm\u0259dzad\u0259nin \u0259n d\u0259y\u0259rli elmi \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 1951-ci ild\u0259 Ankarada n\u0259\u015fr olunan \u201cAz\u0259rbaycan tarixind\u0259 T\u00fcrk Albanya\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259ridir. \u201cGiri\u015f\u201d v\u0259 d\u00f6rd b\u00f6lm\u0259d\u0259n ibar\u0259t bu \u0259s\u0259rind\u0259 m\u00fc\u0259llif Albaniyaya dair \u00f6z\u00fcn\u0259q\u0259d\u0259rki t\u0259dqiqat \u0259s\u0259rl\u0259rini inc\u0259l\u0259y\u0259r\u0259k q\u0131sa, lakin sanball\u0131 bir \u0259s\u0259r meydana g\u0259tirmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fs\u0259rinin \u201cGiri\u015f\u201dind\u0259 m\u00fc\u0259llif q\u0259dim yunan, lat\u0131n, suryani, erm\u0259ni v\u0259 Klassik \u0130slam m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259, arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar n\u0259tic\u0259sind\u0259 o d\u00f6vrd\u0259 \u0259ld\u0259 edil\u0259n elmi m\u0259lumatlara \u0259saslanaraq g\u00f6st\u0259rir ki, Albaniya bir t\u00fcrk m\u0259ml\u0259k\u0259ti olmu\u015f v\u0259 bu m\u0259ml\u0259k\u0259td\u0259 ya\u015fayanlar \u201cTurani bir q\u00f6vm\u201d olmu\u015fdur. Klassik m\u00fc\u0259llifl\u0259rin Turani bir q\u00f6vm olaraq t\u0259svir etdikl\u0259ri bu m\u0259ml\u0259k\u0259tin xalq\u0131 haqq\u0131nda ba\u015fqa bir h\u00f6km verm\u0259k qeyri-m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bel\u0259 bir h\u00f6km Albaniyan\u0131n guney\u0259 do\u011fru davam\u0131 v\u0259 yaylas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n Atropatenaya (Az\u0259rbaycana- m\u00fc\u0259llif) v\u0259 ya \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, Midya haqq\u0131nda da verilmi\u015f, Medya \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 \u201cTuran Medyas\u0131\u201d deyilmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Alban xalq\u0131ndan b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n m\u00fc\u0259llif Strabona \u0259saslanaraq qeyd edir ki, g\u00f6z\u0259llikl\u0259ri, boylar\u0131, d\u00fcr\u00fcstl\u00fckl\u0259ri, do\u011fruluqlar\u0131 il\u0259 tan\u0131nan Albanlar at minm\u0259kd\u0259, ox atmaqda, q\u0131l\u0131nc i\u015fl\u0259tm\u0259kd\u0259 m\u0259har\u0259t sahibi idil\u0259r. Yax\u015f\u0131 cins atlar yeti\u015fdirirdil\u0259r. K\u00f6\u00e7\u0259ri olmaqla b\u0259rab\u0259r, \u0259kin\u00e7ilikl\u0259 d\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurdular. Albanlar G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 v\u0259 Aya tap\u0131n\u0131rd\u0131lar( Se\u00e7m\u0259l\u0259r bizimdir- A.M. bax : Mirz\u0259 Bala, Az\u0259rbaycan tarihind\u0259 T\u00fcrk Albaniya, Ankara, Yeni Cezaevi Matbaasi, 1951, s\u0259h. 3)<\/p>\n\n\n\n<p>Mirz\u0259 Bala Heredota, \u00c7in m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259, Deqiuqnes\u0259 v\u0259 dig\u0259r m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259saslanaraq Massaget T\u00fcrkl\u0259ri, Saka T\u00fcrkl\u0259ri, Hun T\u00fcrkl\u0259ri v\u0259 G\u00f6y T\u00fcrkl\u0259rl\u0259 Alban T\u00fcrkl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 ox\u015farl\u0131qlar\u0131 \u015f\u0259rh etdikd\u0259n sonra g\u00f6st\u0259rir ki, Xristianl\u0131\u011f\u0131n z\u00fchurundan v\u0259 ondan daha \u00f6nc\u0259d\u0259n ba\u015flay\u0131b alt\u0131 y\u00fcz il s\u00fcr\u0259n Turani Arsakal\u0131lar\u0131n( Arsaklar\u0131n) hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259ki m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k bir h\u0259yat\u0131n t\u0259siri alt\u0131nda Alban T\u00fcrkl\u0259ri il\u0259 erm\u0259ni v\u0259 dig\u0259r xalqlar aras\u0131nda bir \u00e7ox m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k m\u0259d\u0259ni m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259r meydana g\u0259lmi\u015fdi. Albaniyadan \u0259n \u00e7ox b\u0259hs etmi\u015f olan erm\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Albanya \u201cArqvanya, Aqvank v\u0259 Aquank\u201d yunan v\u0259 lat\u0131n m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 \u201cAlbanya\u201d kimi g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir. Q\u0259dim erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259ri yabanc\u0131 x\u00fcsusi isiml\u0259rd\u0259 \u201cl\u201d h\u0259rfinin \u201cq\u201d il\u0259 ifad\u0259 edildiyini a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rmi\u015fl\u0259r. Erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259ri \u201cAqu\u201dnu \u201cl\u0259tif v\u0259 dadl\u0131\u201d m\u0259nas\u0131nda \u201cAnk\u201d v\u0259 \u201cVank\u201d \u0259datlar\u0131n\u0131 da \u201cm\u0259ml\u0259k\u0259t v\u0259 diyar\u201d m\u0259nas\u0131nda \u015f\u0259rh etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. Albaniyal\u0131 m\u00fc\u0259llifl\u0259rd\u0259n Kaqankatvatsinin \u201cAqvanlar tarixi\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rin\u0259 1860-c\u0131 ild\u0259 bir m\u00fcqq\u0259dim\u0259 yazan \u015eahn\u0259z\u0259ryan erm\u0259nic\u0259, yunanca, lat\u0131nca, keltc\u0259 v\u0259 almanca \u201cAq, Alb, Albus v\u0259 Alp\u201d kimi \u201cda\u011fl\u0131q v\u0259 a\u011fl\u0131q(b\u0259yazl\u0131q)\u201d m\u0259nas\u0131na g\u0259l\u0259n s\u00f6zl\u0259ri qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131raraq Albanlar\u0131n \u201ca\u00e7\u0131q r\u0259ngli sa\u00e7a v\u0259 g\u00f6zl\u0259r\u0259\u201d malik olduqlar\u0131 v\u0259 yaxud da\u011fl\u0131q bir yerd\u0259 s\u00fcr\u00fc b\u0259sl\u0259m\u0259kl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olduqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 ad alm\u0131\u015f olduqlar\u0131 n\u0259tic\u0259sin\u0259 varm\u0131\u015flar. M\u00fc\u0259llif qeyd edir ki, \u0259slind\u0259 bu n\u0259z\u0259riyy\u0259 orijinal olmay\u0131b \u00e7ox q\u0259dim zamanlara aiddir. Bel\u0259 ki, vaxtil\u0259 Plinius v\u0259 Hellnus g\u00f6st\u0259rmi\u015fdil\u0259r ki, t\u0259bi\u0259t bura \u0259halisinin g\u0259nclikl\u0259rinin ilk \u00e7a\u011flar\u0131nda ac\u0131q r\u0259ngd\u0259 sa\u00e7larla boyad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Albanya \u00f6z ad\u0131n\u0131 \u201cAb Ablus Cabillis\u201d-d\u0259n alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Mirz\u0259 Bala daha sonra g\u00f6st\u0259rir ki, bu f\u0259rziyy\u0259 v\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259r aras\u0131nda Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistanda s\u0259yah\u0259t etmi\u015f olan Euqene Borey\u0259 aid orijinal olan bu n\u0259z\u0259riyy\u0259 d\u0259 vard\u0131r. Bu c\u0259sar\u0259tli n\u0259z\u0259riyy\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, \u201cAlbanya\u201d s\u00f6z\u00fc t\u00fcrkc\u0259d\u0259n lat\u0131ncaya t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilmi\u015f bir k\u0259lim\u0259dir. 1848-ci ild\u0259 ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n bu n\u0259z\u0259riyy\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, Albaniyan\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259 axan \u201cA\u011fsu\u201d \u00e7ay\u0131 Romal\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cFluvius Albus\u201d v\u0259 yaxud \u201cAqua Alba\u201d olaraq lat\u0131ncaya \u00e7evrilmi\u015f v\u0259 m\u0259ml\u0259k\u0259t\u0259 bu ad verilmi\u015fdir. Vaxtil\u0259 \u201cAlbanus\u201d ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 t\u0259xmin edil\u0259n bu \u00e7ay\u0131n T\u00fcrkc\u0259d\u0259n Lat\u0131ncaya t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilmi\u015f olmas\u0131 iddias\u0131 m\u00fch\u00fcm bir iddiad\u0131r. Lakin bu iddia h\u0259qiq\u0259tin tamamil\u0259 ifad\u0259si say\u0131la bilm\u0259z. Biz(Mirz\u0259 Bala \u00f6z\u00fcn\u00fc n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur-A.M) \u201cAlbanya\u201d ad\u0131n\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yini ara\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman \u201cda\u011fl\u0131q, y\u00fcks\u0259klik, b\u0259yazl\u0131q, parlaql\u0131q, q\u0259hr\u0259manl\u0131q, hurriyy\u0259t v\u0259 hakimiyy\u0259t\u201d kimi bir \u00e7ox m\u0259nalar\u0131 da i\u00e7in\u0259 alan xalis T\u00fcrkc\u0259 bir k\u0259lim\u0259 oldu\u011funu v\u0259 b\u00fct\u00fcn dig\u0259r b\u0259nz\u0259r k\u0259lim\u0259l\u0259rin d\u0259 (\u201cs\u00f6nm\u0259z odlar \u00f6lk\u0259si\u201d, \u201cod yeri, od yurdu\u201d, \u201cl\u0259tif\u201d v\u0259 \u201cdadl\u0131\u201d, \u201cda\u011f\u201d v\u0259 s.) bundan n\u0259\u015f\u0259t eyl\u0259mi\u015fdi. Buna baxmayaraq Az\u0259rbaycandak\u0131 Albanyaya (B\u0259llidir ki, Albanya h\u0259m d\u0259 Balkanlardak\u0131 Arnavutun v\u0259 Britaniya adalar\u0131ndak\u0131 \u015eotlandiyan\u0131n q\u0259dim ad\u0131d\u0131r-Mirz\u0259 Bala, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, s\u0259h.6) \u201cT\u00fcrk Albanya\u201d dediyimizin s\u0259b\u0259bi yaln\u0131z bu deyildir. Albanyan\u0131n etnik t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc, t\u0259kam\u00fcl\u00fc v\u0259 tarixi m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259dqiq etdiyimiz zaman bu m\u0259ml\u0259k\u0259tin T\u00fcrkl\u0259r\u0259 m\u0259xsus oldu\u011funu tamamil\u0259 anla\u015f\u0131lacaqd\u0131r- dey\u0259n Mirz\u0259 Bala sonrak\u0131 b\u00f6lm\u0259l\u0259rd\u0259 Albanyan\u0131n co\u011frafi durumunu, etnik t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fcn\u00fc, tarixini v\u0259 \u201cAlbanya\u201d ad\u0131n\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yini elmi d\u0259lill\u0259rl\u0259 s\u00fcbut etmi\u015fdir.( se\u00e7m\u0259l\u0259r bizimdir-A.M.Bax: Mirz\u0259 Bala, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, s\u0259h.3-32)<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fs\u0259rinin \u201cAlbaniyan\u0131n co\u011frafi durumu\u201d adl\u0131 birinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259 Mirz\u0259 Bala Abbasqulu A\u011fa Bak\u0131xanovun \u201c G\u00fcl\u00fcstani-\u0130r\u0259m\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rin\u0259, Ptolomeyin v\u0259 Xorenatsinin \u201cCo\u011frafiya\u201dlar\u0131na, Plinus v\u0259 VII \u0259sr Alban tarix\u00e7isi Moyses Kaqankatvasinin \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 \u0259saslanaraq Albaniyan\u0131n co\u011frafi s\u0259rh\u0259dl\u0259ri, Albaniyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 olan prenslikl\u0259r v\u0259 Albaniyan\u0131n t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda m\u0259lumat vermi\u015f v\u0259 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir ki, V \u0259srd\u0259 Hun T\u00fcrkl\u0259rinin d\u00fcnyaya yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 v\u0259 Albanyaya bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 s\u0259f\u0259r etdikl\u0259ri, Erm\u0259nistanda hakimiyy\u0259td\u0259 olan Arsakli T\u00fcrk s\u00fclal\u0259sinin s\u00fcquta u\u011frad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 Albanlar K\u00fcr il\u0259 Araz \u00e7aylar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 \u0259razil\u0259ri i\u00e7in\u0259 alan Arana yerl\u0259\u015fmi\u015f, VI-VII \u0259srl\u0259rd\u0259 \u015fimaldan g\u0259l\u0259n dig\u0259r T\u00fcrk ax\u0131nlar\u0131n\u0131n basq\u0131lar\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 is\u0259 D\u0259rb\u0259nd \u0259traf\u0131ndak\u0131 Albanya paytaxt\u0131 da o zamank\u0131 ad\u0131 \u201cPartav\u201d olan B\u0259rd\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f v\u0259 B\u0259rd\u0259 Albanya d\u00f6vl\u0259tinin yeni \u201cB\u00f6y\u00fck M\u0259rk\u0259zi\u201d hal\u0131na g\u0259lmi\u015fdi( Se\u00e7m\u0259l\u0259r bizimdir-A.M. Bax: Mirz\u0259 Bala, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, s\u0259h.8-11)<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAlbanyan\u0131n etnik t\u0259\u015f\u0259k\u00fcl\u00fc\u201d adl\u0131 ikinci b\u00f6l\u00fcmd\u0259 m\u00fc\u0259llif g\u00f6st\u0259rir ki, Albanlar\u0131n Araz il\u0259 K\u00fcr aras\u0131na \u00e7\u0259kilm\u0259si D\u0259rb\u0259nd ke\u00e7idi il\u0259 g\u00fcney\u0259 ax\u0131n ed\u0259n Hun, Bulqa, Sabir, X\u0259z\u0259r v\u0259 s. T\u00fcrkl\u0259rin basq\u0131s\u0131 alt\u0131nda ba\u015f vermi\u015fdi. V\u0259 h\u0259l\u0259 VII \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259 Albaniya tamamil\u0259 x\u0259z\u0259rl\u0259\u015fmi\u015fdi ki, h\u0259min \u0259srin ortalar\u0131nda \u0259r\u0259bl\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131 istila etdikl\u0259ri zaman b\u00fct\u00fcn Qafqaz il\u0259 b\u0259rab\u0259r Albanyaya da \u201cX\u0259z\u0259r m\u0259ml\u0259k\u0259ti\u201d ad\u0131n\u0131 vermi\u015fl\u0259rdi. X \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycanda bulunmu\u015f M\u00fcqq\u0259dd\u0259si Araz, Savalan v\u0259 \u018frd\u0259bil b\u00f6lg\u0259sind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif dill\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0130bn Havkal bu dill\u0259rin n\u0259 az\u0259ri farscas\u0131na v\u0259 n\u0259 d\u0259 xalis farscaya b\u0259nz\u0259diyini, As\u0259m\u00fclkufi is\u0259 \u018frd\u0259bilin \u015fimal\u0131nda Ars v\u0259 Baykal\u0131n b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 X\u0259z\u0259r T\u00fcrkc\u0259sinin yayq\u0131n oldu\u011funu, h\u0259tta fars \u0259slind\u0259n olanlar\u0131n bel\u0259 t\u0259miz X\u0259z\u0259r T\u00fcrkc\u0259sind\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131qlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 qeyd edirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>VII \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f olan Alban katolikosu Viro t\u0259r\u0259find\u0259n qeyd edil\u0259n X\u0259z\u0259r ordular\u0131 ba\u015f komandan Cebu Xaqan\u0131n o\u011flu \u015ead\u0131n \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 6 \u015f\u0259h\u0259r in\u015fa etdiyini v\u0259 XIII \u0259srd\u0259 G\u0259nc\u0259li Kirakosun bu \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin \u015eatar, \u015eaki, \u015eirvan, \u015eamax\u0131, \u015eabran v\u0259 \u015eamxordan ibar\u0259t oldu\u011funu q\u0259bul etm\u0259y\u0259n Mirz\u0259 Bala g\u00f6st\u0259rir ki, bu \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin b\u0259zil\u0259ri Alban katolikosu Virodan \u00e7ox daha \u00f6nc\u0259 m\u00f6vc\u00fcd oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn bu<\/p>\n\n\n\n<p>m\u0259lumatlar bu \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin in\u015fas\u0131ndan daha \u00e7ox onlar\u0131n abadla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259nas\u0131nda q\u0259bul edilm\u0259lidir. H\u0259m\u00e7inin bu m\u0259lumatlarda X\u0259z\u0259rl\u0259rin bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 VII \u0259srd\u0259 art\u0131q yerl\u0259\u015fdikl\u0259ri v\u0259 \u015eirvan\u0131n X\u0259z\u0259rl\u0259r\u0259 aid bir T\u00fcrk \u015f\u0259h\u0259ri olaraq g\u00f6st\u0259rilm\u0259si x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir. Zira, \u201c\u015eirvan d\u00f6vl\u0259tinin\u201d \u00f6z ad\u0131n\u0131 \u201c \u015eirvan\u201d \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n ald\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda d\u0259lill\u0259r vard\u0131r. Lakin b\u0259zi fars t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u201c\u015eirvan\u201d\u0131 farsca \u201c\u015eir\u201d s\u00f6z\u00fcn\u0259 v\u0259 ya Firdovsiy\u0259 dayanaraq \u201c\u018fnu\u015fir\u0259vana\u201d ba\u011flamalar\u0131 he\u00e7 bir ciddi elmi \u0259sasa dayanm\u0131r. Bir q\u00f6vm ad\u0131 olaraq \u201c\u015eirvan\u201d t\u0259birin\u0259 \u018fnu\u015fir\u0259vandan \u0259srl\u0259rc\u0259 \u0259vv\u0259l rast g\u0259lirik. Bel\u0259 ki, \u0259s\u0259rini III \u0259sr s\u00fcryani m\u00fc\u0259llifi Mar-Aras-Katinan\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259 etmi\u015f oldu\u011fu isbat edilmi\u015f olan V \u0259sr m\u00fc\u0259llifi Xoranatsi h\u00f6kmdarlar\u0131na \u201cxaqan\u201d dey\u0259n v\u0259 bug\u00fcnki \u015eimali Qafqaz il\u0259 \u015e\u0259rqi Avropan\u0131n Don-Aral b\u00f6lg\u0259l\u0259rini d\u0259 i\u00e7in\u0259 alan \u201cAsya Sarmatyas\u0131\u201d \u0259halisind\u0259n b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n bu \u0259halini t\u0259\u015fkil ed\u0259n Hun, X\u0259z\u0259r, Barsl\u0131 v\u0259 Masaget T\u00fcrkl\u0259ri il\u0259 bir arada 44-c\u00fc mill\u0259t olaraq \u201c\u015eirvanlar\u201ddan b\u0259hs etmi\u015fdir. Sasani h\u00f6kmdar\u0131 I Xosrovun l\u0259q\u0259binin \u0259r\u0259bc\u0259 \u015f\u0259kli olan \u201c\u018fnu\u015firvan\u201d is\u0259 X \u0259srd\u0259 Firdovsi t\u0259r\u0259find\u0259n uydurulmu\u015fdur. Bu l\u0259q\u0259bin Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259ki \u0259sil \u015f\u0259kli p\u0259hl\u0259vic\u0259 \u201cEno\u015fek\u201d v\u0259 \u201cRuan\u201d k\u0259lim\u0259l\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n ibar\u0259tdir. Firdovsi bu \u201cEno\u015fek-Ruan\u201d\u0131 \u201cNu\u015fir\u0259van\u201d \u015f\u0259klin\u0259 salm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u0259 olursa olsun \u201c\u018fnu\u015fir\u0259van\u201d\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yini t\u0259\u015fkil ed\u0259n \u201cEnu\u015fek-Ruan\u201d t\u0259biri h\u0259l\u0259 m\u00f6vcud olmadan v\u0259 bu l\u0259q\u0259bi i\u015fl\u0259d\u0259n Sasani h\u00f6kmdarlar\u0131ndan \u0259srl\u0259rc\u0259 \u0259vv\u0259l qaynaqlar\u0131n \u201c\u015eervan\u201d \u015f\u0259klind\u0259 qeyd etdiyi \u201c\u015eirvan\u201d m\u00f6vcud bulunurdu. Bu \u201c\u015eirvan\u201d il\u0259 bu g\u00fcnk\u00fc Bak\u0131 v\u0259 Quba aras\u0131ndak\u0131 \u201c\u015eabran\u201d \u015f\u0259h\u0259ri aras\u0131nda bir \u0259laq\u0259 arayanlar\u0131 haql\u0131 bulmamaq imkans\u0131zd\u0131r. Q\u0259dim qaynaqlar\u0131n T\u00fcrk xaqan\u0131 \u018ffrasiyab\u0131n paytaxt\u0131 olaraq zikr etdikl\u0259ri bu \u201cSaberan\u201d il\u0259 Alban katolikosu Vironun X\u0259z\u0259r \u015fahzad\u0259si \u201c\u015eat\u201d \u00fc\u00e7\u00fcn yapd\u0131r\u0131lan bir \u015f\u0259h\u0259r kimi g\u00f6st\u0259rdiyi \u201c\u015eaporan\u201d aras\u0131ndak\u0131 m\u00fcnasib\u0259t is\u0259 g\u00f6z\u0259 batacaq d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 a\u00e7\u0131qd\u0131r. (Se\u00e7m\u0259l\u0259r bizimdir-R.\u018f.Bax: Mirz\u0259 Bala, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, s\u0259h.12-14)<\/p>\n\n\n\n<p>Mirz\u0259 Bala tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259saslanaraq bu \u0259s\u0259rind\u0259 bel\u0259 bir elmi fikir ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr ki, Sakalar\u0131n miladdan \u00f6nc\u0259 V \u0259srd\u0259 yapd\u0131qlar\u0131 ax\u0131lar \u0259snas\u0131nda bu \u0259raziy\u0259 g\u0259l\u0259n Barsl\u0131 T\u00fcrkl\u0259ri bu g\u00fcnk\u00fc Bor\u00e7al\u0131 T\u00fcrkl\u0259rinin \u0259cdadlar\u0131d\u0131r. Onlar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 Albaniyan\u0131n Q\u0259rb ucundak\u0131 \u0259razi Strabonun \u201cKambizen\u0259\u201d, Xorenatsinin is\u0259 Albaniyan\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u0259yal\u0259ti olaraq g\u00f6st\u0259rdiyi \u201cKambeca\u201dn\u0131n q\u0259rb\u0259 dogru davam\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edirdi. Kaqankatvatsi t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cKapi\u00e7an\u201d olaraq \u015f\u0259rh edil\u0259n \u201cKambizen\u0259-Kambe\u00e7an\u201d is\u0259 sava\u015f geyiml\u0259ri- zireh yapan m\u0259nas\u0131nda t\u00fcrkc\u0259 \u201cK\u00f6b\u0259\u00e7i\u201d dem\u0259dir. V\u0259 bu g\u00fcn eyni m\u0259sl\u0259kd\u0259 davam ed\u0259n \u201cKubac\u0131lar\u0131n\u201d bu T\u00fcrkl\u0259rin n\u0259v\u0259l\u0259ri olduqlar\u0131 q\u0259bul edilm\u0259kd\u0259dir. (Bax: Mirz\u0259 Bala, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, s\u0259h.15)<\/p>\n\n\n\n<p>Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259saslanaraq Mirz\u0259 Bala g\u00f6st\u0259rir ki, Albaniyan\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u0259yal\u0259ti olan \u015e\u0259kid\u0259n ibar\u0259t bu \u015e\u0259ki prensliyinin s\u0259kkiz vilay\u0259tind\u0259n birini t\u0259\u015fkil ed\u0259n v\u0259 \u201cSakalar yurdu\u201d m\u0259nas\u0131na g\u0259l\u0259n \u201c\u015e\u0259ki\u201d \u201cSaka\u015fenin\u201d q\u0131sald\u0131lm\u0131\u015f bir \u00e7\u0259kli idi. Bu Saka-\u0130skit adlar\u0131na Albaniyan\u0131n dig\u0259r yerl\u0259rind\u0259d\u0259 s\u0131x-s\u0131x rastlanmaqdad\u0131r. M\u0259nas\u0131 q\u0259dim erm\u0259ni, s\u00fcryani, q\u0259dim v\u0259 yeni farsca, yunanca v\u0259 lat\u0131nca izah edilm\u0259y\u0259n \u201cSi\u201d q\u00f6vmi d\u0259 bu c\u00fcml\u0259d\u0259n idi. Bu ad b\u00f6y\u00fck v\u0259 ki\u00e7ik Siuni (Sisakan) prenslikl\u0259rinin ba\u015f\u0131nda g\u0259lir v\u0259 \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 \u201cSi mill\u0259tinin m\u0259ml\u0259k\u0259ti\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 v\u00fccuda g\u0259tirirdi. Farslar bu m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259r\u0259 \u201cSisakan\u201d deyirdil\u0259r. Bu k\u0259lm\u0259 Plinusda \u201cSasani\u201d \u015f\u0259klind\u0259 qeyd edilir. Burada ayr\u0131ca \u201cSisakan\u201d \u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 \u201cSakalar qayas\u0131\u201d m\u0259nas\u0131na g\u0259l\u0259n \u201c\u015eisakar\u201d mahal\u0131 da bulunurdu. Erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin kimliyini t\u0259yin ed\u0259 bilm\u0259dikl\u0259ri \u201cSi\u201d q\u00f6vm\u00fcn\u00fc m\u0259\u015fhur t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 Aristov \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201cT\u00fcrk q\u00f6vml\u0259rinin etnik t\u0259rkibi\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 bu \u201cSi\u201dl\u0259rin Saka T\u00fcrkl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t oldu\u011funu a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. \u00c7in m\u0259nb\u0259l\u0259rinin \u201cSi,Su, \u015ee, \u015eu v\u0259 \u00c7u\u201d \u015f\u0259klind\u0259 zikr etdikl\u0259ri bu Saka T\u00fcrkl\u0259ri vaxtil\u0259 Tanr\u0131 da\u011flar\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131nda ya\u015farlard\u0131. Bunlar\u0131n bir\u0259r qol hal\u0131nda buradan Hindistana, \u0130rana, Az\u0259rbaycana v\u0259 Avropaya yay\u0131ld\u0131qlar\u0131 m\u0259lumdur. \u015e\u0259rqi \u0130ran yaylas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 \u201c\u015ei-Stan\u201d d\u00f6vl\u0259tini qurmu\u015f olan bu T\u00fcrkl\u0259rin bir qolu olan Hunlar, G\u00f6y T\u00fcrkl\u0259r v\u0259 Mo\u011follar zaman\u0131nda oldu\u011fu kimi \u015e\u0259rqi Avropan\u0131 istila etdil\u0259r. Yunan m\u00fc\u0259llifl\u0259ri v\u0259 daha ba\u015fqa bir \u00e7ox q\u00f6vml\u0259ri ehtiva ed\u0259n \u201cSkit\u201d (\u0130skit ) camias\u0131n\u0131n \u0259n q\u00fcdr\u0259tli z\u00fcmr\u0259si bilirdil\u0259r. Bunula b\u0259rab\u0259r \u201cSaka\u201d ad\u0131 is\u0259 Orta Asiyada hakim mill\u0259ti v\u0259 onlar\u0131n \u00d6n Asiyaya, indiki Az\u0259rbaycana ke\u00e7\u0259n qismini q\u0259sd etm\u0259kd\u0259 idil\u0259r. Do\u011fu Avropada olanlar\u0131n\u0131 is\u0259 sad\u0259c\u0259 \u201cSkit\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. Sakalar \u015e\u0259rqi Avropaya g\u0259l\u0259rk\u0259n \u015eimaliQafqazda ya\u015fayan Kimmeril\u0259ri Qafqaz\u0131n c\u0259nubuna, y\u0259ni o zamank\u0131 Albanyaya, oradan da Ki\u00e7ik Asyaya do\u011fru s\u00fcr\u00fckl\u0259mi\u015fdil\u0259r. Yunan m\u00fc\u0259llifl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 Skitl\u0259r T\u00fcrk q\u00f6vm\u00fc kimi q\u0131m\u0131z i\u00e7\u0259r, s\u00fcd\u00fc qurudaraq \u201cqurut\u201d yapard\u0131lar. \u018fqid\u0259l\u0259ri Samani idi. D\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u0259rdc\u0259sin\u0259 sava\u015far, mal-m\u00fclk toplamaqdan qa\u00e7\u0131nar, daxil\u0259n sakit, s\u0259mimi, sad\u0259 insanlar kimi tan\u0131nard\u0131lar. Heredotun b\u0259hs etmi\u015f oldu\u011fu \u201cH\u00f6kmdar \u0130skitl\u0259r\u201d T\u00fcrkl\u0259rd\u0259n ba\u015fqa q\u00f6vml\u0259ri d\u0259 i\u00e7in\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lan bu camiada hakimiyy\u0259ti \u0259ll\u0259rind\u0259 tutan bu Barsl\u0131 T\u00fcrkl\u0259r oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaqdad\u0131r. Miladdan \u00f6nc\u0259 VII \u0259srin ortalar\u0131nda bu Sakalar\u0131n Qafqaz da\u011f silsil\u0259sini t\u0259qib\u0259n D\u0259rb\u0259nd bo\u011faz\u0131na yax\u0131nla\u015fd\u0131qlar\u0131 v\u0259 Albanya \u0259razisi \u00fcz\u0259rind\u0259n Midyaya yay\u0131ld\u0131qlar\u0131 m\u0259lumdur. Son zamanlarda (M\u00fc\u0259llif 1940-c\u0131 ill\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur-R.\u018f.) \u015eimali Az\u0259rbaycanda apar\u0131lan arxeoloji ara\u015fd\u0131rmalar n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u0259ld\u0259 edil\u0259n \u0259s\u0259rl\u0259r bu Sakalar\u0131n tamamil\u0259 bu \u0259razil\u0259rd\u0259n \u00e7\u0259kilmi\u015f olmay\u0131b Albanya daxilind\u0259 b\u00f6y\u00fck k\u00fctl\u0259l\u0259r hal\u0131nda yerl\u0259\u015fmi\u015f olduqlar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. M\u0259hz \u201cSi, Sisakan, Sakasan, Ski\u201d v\u0259 sair\u0259 co\u011frafi adlar bu yerl\u0259\u015fm\u0259nin bir \u0259s\u0259ri idi. (Se\u00e7m\u0259l\u0259r bizimdir-R.\u018f. Mirz\u0259 Bala, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, s\u0259h.15-17)<\/p>\n\n\n\n<p>Mirz\u0259 Bala m\u0259\u015fhur t\u0259tqiqat\u00e7\u0131 alim Z\u0259ki V\u0259lidi To\u011fana \u0259saslanaraq g\u00f6st\u0259rir ki, Sakalar miladdan \u00f6nc\u0259 665-ci ild\u0259 A\u015f\u015fur kitab\u0259l\u0259rind\u0259 ad\u0131 \u201cQoqu\u201d v\u0259 ya \u201cQoq\u201d \u015f\u0259klind\u0259 ke\u00e7\u0259n h\u00f6kmdarlar\u0131n komandas\u0131 alt\u0131nda K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7\u0259r\u0259k G\u0259nc\u0259nin q\u0259rbind\u0259 \u201cQoqaren\u201d dedikl\u0259ri, \u015f\u0259rqind\u0259 is\u0259 \u201cSakasen\u201d ad\u0131n\u0131 verdikl\u0259ri yerl\u0259rd\u0259 yerl\u0259\u015fmi\u015fdil\u0259r. \u201cSakasen\u201d ad\u0131 \u201cSaka\u201d k\u0259lim\u0259sinin \u201c\u015f\u0259h\u0259r v\u0259 t\u00fcrb\u0259\u201d m\u0259nas\u0131na g\u0259l\u0259n t\u00fcrkc\u0259 \u201csin\u201d s\u00f6z\u00fc il\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259n ibar\u0259t olub a\u015fa\u011f\u0131 \u0130dild\u0259ki \u201cSaks\u0131n\u201d \u015f\u0259h\u0259rinin ad\u0131 il\u0259 eynidir. Uzaq \u015e\u0259rqd\u0259 \u201cXatun-Sin\u201d v\u0259 Monqolustandak\u0131 \u201cBalqas\u0131n\u201d da bu c\u00fcml\u0259d\u0259ndir. (Se\u00e7m\u0259l\u0259r bizimdir \u2013A.M. Bax: Mirz\u0259 Bala, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, s\u0259h.17-18).<\/p>\n\n\n\n<p>Herodotun, Strabonun v\u0259 dig\u0259r yunan m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 \u0259saslanaraq K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n m\u0259ns\u0259bl\u0259rind\u0259 ya\u015fayan Kaspil\u0259rl\u0259 bu g\u00fcnk\u00fc Hinduqu\u015fda ya\u015fayan \u201cBuru\u015faklar\u201d\u0131n \u0259cdad\u0131 say\u0131lan Kaspil\u0259rin eyni k\u00f6kd\u0259n olduqlar\u0131n\u0131 qeyd ed\u0259n Mirz\u0259 Bala g\u00f6st\u0259rir ki, Kaspil\u0259rin eyni k\u00f6kd\u0259n olduqlar\u0131n\u0131 qeyd ed\u0259n Mirz\u0259 Bala g\u00f6st\u0259rir ki, Kaspil\u0259r Miladdan \u00f6nc\u0259 9000-4500-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f olduqlar\u0131 t\u0259xmin edil\u0259n v\u0259 T\u00fcrk\u00fcstan\u0131n A\u015fqabad b\u00f6lg\u0259sind\u0259 a\u015fkara \u00e7\u0131xar\u0131lan \u201cAnau\u201d m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin d\u0259 yarad\u0131c\u0131lar\u0131 oldu\u011fu t\u0259xmin edilm\u0259kd\u0259dir. Bu Kaspil\u0259rin vaxtil\u0259 \u015eumerl\u0259rl\u0259 b\u0259rab\u0259r Altaylar\u0131n qon\u015fulu\u011funda ya\u015fam\u0131\u015f olduqlar\u0131 q\u00fcvv\u0259tl\u0259 t\u0259xmin edilm\u0259kd\u0259dir. Bu Burusaklar\u0131n(Kaspil\u0259rin) ancaq son zamanlarda t\u0259dqiq edilm\u0259y\u0259 ba\u015flayan dill\u0259rind\u0259 xeyli miqdarda t\u00fcrkc\u0259 s\u00f6zl\u0259r bulunmu\u015fdur.( Se\u015fm\u0259l\u0259r bizimdir-A.M. Bax: Mirz\u0259 Bala, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, s\u0259h. 18-19)<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fs\u0259rinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6lm\u0259sini \u00abAlbaniya tarixin\u0259 \u00fcmumi bir bax\u0131\u015f adland\u0131ran Mirz\u0259 Bala Kaqankatvatsinin \u00abAqvanlar tarixi\u00bb v\u0259 V\u0259sr m\u00fc\u0259llifi Xoranatsinin III \u0259sr s\u00fcryani m\u00fc\u0259llifi Mar-Aras-Katinadan \u0259xz etdiyi m\u0259lumatlar\u0131 \u00fcmumil\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k g\u00f6st\u0259rir ki, B\u00f6y\u00fck Arsak Albaniyan\u0131n \u015fimal s\u0259rh\u0259dl\u0259rini t\u0259yin ed\u0259rk\u0259n Qafqaz \u0259t\u0259kl\u0259rind\u0259, da\u011f bo\u011fazlar\u0131nda v\u0259 ke\u00e7idl\u0259rind\u0259 ya\u015fayan q\u00f6vml\u0259ri \u00f6z\u00fcn\u0259 tabe etdir\u0259r\u0259k onlar\u0131 vergi verm\u0259y\u0259 m\u0259cbur etmi\u015f, ondan sonra onlara b\u0259yl\u0259r v\u0259 valil\u0259r t\u0259yin etmi\u015f v\u0259 bunlar\u0131n ba\u015f\u0131na da Nuhun o\u011flu Yaf\u0259s n\u0259slind\u0259n Sisakan\u0131n soyuna m\u0259nsub Aran\u0131 h\u00f6kmdar t\u0259yin etmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00f6kmdar Aran Araz \u00e7ay\u0131ndan Qnarakert qalas\u0131na q\u0259d\u0259r Aqvanyan\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00fczl\u0259rin\u0259 v\u0259 da\u011flar\u0131na sahib olmu\u015f v\u0259 aran\u0131n \u015firin v\u0259 l\u0259tif xarakterin\u0259 g\u00f6r\u0259 bu m\u0259ml\u0259k\u0259t\u0259 d\u0259 \u00abAqvaniya\u00bb deyilmi\u015fdi. \u00c7\u00fcnki dadl\u0131 t\u0259bi\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 Arana \u00abAqu\u00bb, y\u0259ni dadl\u0131 deyilmi\u015fdi. Parfiyal\u0131 B\u00f6y\u00fck Arsak, Aran\u0131n c\u0259sur v\u0259 q\u0259hr\u0259man n\u0259slind\u0259n m\u0259ml\u0259k\u0259t\u0259 10 min ordulu valil\u0259r t\u0259yin etmi\u015fdi. Miladdan \u00f6nc\u0259 256-c\u0131 ild\u0259n miladdan sonra 214-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r 470 il hakimiyy\u0259t s\u00fcr\u0259n Saka, Ku\u015fan v\u0259 yaxud Eftalit \u2013 A\u011f Hun t\u00fcrkl\u0259rind\u0259n olan Parfiyal\u0131 Arsakl\u0131lar Ki\u00e7ik Qafqazdan Mesopatamiya v\u0259 Suriyaya q\u0259d\u0259r olan da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rd\u0259 saylar\u0131 900-\u0259 varan m\u00fcxt\u0259lif b\u0259ylikl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k \u00abErm\u0259nistan\u00bb (Armeniya) ad\u0131 alt\u0131nda bir konfederasiya qurmu\u015fdular. S\u00fclal\u0259l\u0259rin qurucusu Saka t\u00fcrkl\u0259rinin soyundan olan Arsak miladdan \u00f6nc\u0259 Oqurca yan\u0131nda X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n Amu-D\u0259rya \u00e7ay\u0131n\u0131n Sar\u0131qam\u0131\u015f \u00e7\u00f6k\u0259kliyinin a\u015fa\u011f\u0131 hiss\u0259sind\u0259, y\u0259ni indiki Aday q\u0259bil\u0259si ya\u015fayan yerd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f olan k\u00f6\u00e7\u0259ri v\u0259 heyandarl\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olan Dahac q\u00f6vm\u00fcn\u00fcn Apar\u0131n, yaxud Par\u0131n q\u0259bil\u0259sind\u0259n n\u0259\u015f\u0259t etmi\u015fdi. Bu s\u00fclal\u0259nin qurdu\u011fu yeni d\u00f6vl\u0259tin ad\u0131 \u00abda\u011fl\u0131q m\u0259ml\u0259k\u0259t\u00bb m\u0259nas\u0131na g\u0259l\u0259n \u00abArmeniya\u00bb idi. \u018fhalisinin etnik t\u0259rkibi is\u0259 ba\u015fqa-ba\u015fqa q\u00f6vml\u0259r\u0259 v\u0259 irql\u0259r\u0259 m\u0259nsub olub, x\u00fcsusil\u0259 \u015fimal b\u00f6lg\u0259l\u0259ri, y\u0259ni Araz v\u0259 K\u00fcr h\u00f6vz\u0259si Saka v\u0259 Hun kimi t\u00fcrk \u00fcns\u00fcrl\u0259ri il\u0259 m\u0259skun bulunurdu. Bu t\u00fcrk s\u00fclal\u0259si miladdan sonra 428-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r bu \u0259razid\u0259 h\u00f6km s\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r. M\u0259hz Albaniyan\u0131n bir d\u00f6vl\u0259t hal\u0131nda yenid\u0259n t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc d\u0259 bu s\u00fclal\u0259nin bir \u0259s\u0259ri olaraq zikr edilm\u0259kd\u0259dir. Burada \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli n\u00f6qt\u0259 Parfiyal\u0131 Arsakl\u0131lar\u0131n \u00abSaka\u00bb dem\u0259k olan Sisakan\u0131n soyuna m\u0259nsub olmalar\u0131d\u0131r. Bu c\u0259h\u0259t Albaniyan\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yinin t\u00fcrkl\u00fcy\u0259 ba\u011flanmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Bu s\u00fclal\u0259nin Erm\u0259nistanda s\u00fcqutu \u00fcz\u0259rin\u0259 albanlar\u0131n Aran\u0131 i\u015f\u011fal\u0131 da tarixi haqqa istinad etm\u0259kl\u0259 izah edil\u0259 bil\u0259r\u00bb.<\/p>\n\n\n\n<p>Mirz\u0259 Bala h\u0259m\u00e7inin Xoranetsi , Sebos v\u0259 s. kimi q\u0259dim erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 istinad ed\u0259r\u0259k g\u00f6st\u0259rir ki, B\u00f6y\u00fck \u0130sg\u0259nd\u0259rin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n 60 il sonra Antiox Teosun h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131n\u0131n on birinci ilind\u0259 Parfiyal\u0131lar Ku\u015fanlar m\u0259ml\u0259k\u0259tind\u0259 q\u0259hr\u0259man Arsak\u0131n komandas\u0131 alt\u0131nda \u00fcsyan etdil\u0259r. Ku\u015fanlar m\u0259ml\u0259k\u0259tind\u0259 \u00abTetal\u00bb y\u0259ni Eftalet v\u0259 yaxud A\u011f Hun kral\u0131n\u0131n o\u011flu Arsak \u00fcsyan etdi. Onun d\u00f6rd o\u011flundun birincisi Ku\u015fanlar\u0131n, ikincisi Kilikiyal\u0131lar\u0131n, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc Parfyal\u0131lar\u0131n, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc d\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n kral\u0131 oldu. Arsako\u011fullar\u0131 aras\u0131nda birinci yeri \u0130ran krallar\u0131, ikinci yeri Erm\u0259nistan krallar\u0131, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc yeri HindistanKu\u015fan krallar\u0131, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc yeri d\u0259 Qafqaz\u0131n \u015fimal\u0131ndak\u0131 Masaget krallar\u0131 tutur. Firdovsinin xor baxd\u0131\u011f\u0131 bu s\u00fclal\u0259nin t\u00fcrk oldu\u011fu haqq\u0131nda erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259ri vahid fikird\u0259 bulunurlar. Kaqatkatvatsinin ruscaya t\u0259rc\u00fcm\u0259sin\u0259 \u0259lav\u0259 yazan Pankanyan bu haqda deyir ki, erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin Ku\u015fan, Tetal, Fetal v\u0259 Eftalet, iranl\u0131lar\u0131n Hayatele v\u0259 ya A\u011f Hun dedikl\u0259ri mill\u0259t Ceyhun boyunda ya\u015fayan t\u00fcrkl\u0259rdir. Q\u0259dim erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifi Sebeos \u00abMaskut\u00bb v\u0259 ya \u00abMasayetl\u0259r\u00bb\u0259 d\u0259 Tetal v\u0259 h\u00f6kmdarlar\u0131na \u00abXaqan\u00bb \u00fcnvan\u0131n\u0131 verm\u0259kd\u0259dir. Erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259rind\u0259 da\u011f\u0131n\u0131q bir halda bulunan bu x\u00fcsusdak\u0131 m\u0259lumatlar bir araya toplan\u0131nca bu n\u0259tic\u0259y\u0259 var\u0131r\u0131q ki, Arsakl\u0131lar b\u00fct\u00fcn Asiyada b\u00f6y\u00fck bir n\u00fcfuz sahibi idil\u0259r. Bir s\u0259lt\u0259n\u0259ti \u0259ll\u0259rin\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ki\u00e7icik bir arzu izhar etm\u0259l\u0259ri kifay\u0259t edirdi. Onlar qon\u015fu m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259rd\u0259 \u00f6z soylar\u0131ndan olan krallar\u0131n hakimiyy\u0259td\u0259 qalmalar\u0131na \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. \u0130randa, Erm\u0259nistanda, Albaniyada, G\u00fcrc\u00fcstanda v\u0259 Masagetl\u0259rd\u0259 bu soya m\u0259nsub s\u00fclal\u0259l\u0259r h\u00f6km s\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Arsakl\u0131lar d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bu \u0259razil\u0259rd\u0259ki d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda hakim olan s\u00fclh, yax\u015f\u0131 qon\u015fuluq v\u0259 dostluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri yaln\u0131z onlar\u0131n bir soydan olduqlar\u0131 il\u0259 izah oluna bil\u0259r. Bu d\u00f6vrd\u0259 \u0130randak\u0131 Arsakl\u0131larla Romal\u0131lar aras\u0131nda m\u00fcharib\u0259l\u0259r davam etdiyi m\u00fcdd\u0259td\u0259, Albaniya v\u0259 dig\u0259r qon\u015fu m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259rin daima arsakl\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259 olmalar\u0131 da eyni qohumluq s\u0259b\u0259bind\u0259n ir\u0259li g\u0259lirdi. Halbuki Arsakl\u0131lar\u0131 \u0259v\u0259z \u0259v\u0259z ed\u0259n Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bu s\u00fclh v\u0259 dostluq alt-\u00fcst olmu\u015fdu. Strabon yaz\u0131r ki, Albanlara v\u0259 \u0130berl\u0259r\u0259 yaban\u00e7\u0131 istilaya qar\u015f\u0131 yapd\u0131qlar\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259rd\u0259 k\u00f6\u00e7\u0259ri \u00e7obanlar yard\u0131m edirdil\u0259r. \u015eimali Qafqaz \u00e7\u00f6ll\u0259rind\u0259ki k\u00f6\u00e7\u0259ri t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olan bu \u00e7obanlar\u0131n Albanlara v\u0259 \u0130berl\u0259r\u0259 yard\u0131m etm\u0259si Arsakl\u0131 s\u00fclal\u0259si il\u0259 olan qohumlu\u011fun v\u0259 birliyin bir n\u0259tic\u0259si idi. (Se\u00e7m\u0259l\u0259r bizimdir \u2013 R.\u018f. Bax: Mirz\u0259 Bala, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, s\u0259h. 22-25)<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fs\u0259rin bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259 Mirz\u0259 Bala h\u0259m\u00e7inin \u00abAqvanlar tarixi\u00bb \u0259s\u0259rin\u0259, 1916-c\u0131 ild\u0259 \u0259ld\u0259 edil\u0259n Urartu kitab\u0259l\u0259rin\u0259, G\u00f6y\u00e7\u0259 g\u00f6l\u00fc il\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi aras\u0131ndak\u0131 \u0259razid\u0259 qaz\u0131nt\u0131lar n\u0259tic\u0259sind\u0259 k\u0259\u015ff edil\u0259n Urartu-Xaldea yaz\u0131l\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259r\u0259 istinad ed\u0259r\u0259k, m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259ki erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin uydurma fikirl\u0259rini r\u0259dd ed\u0259r\u0259k g\u00f6st\u0259rir ki, \u00abAqvanlar tarixi\u00bb m\u00fc\u0259llifi Kaqankatvatsinin Arandan sonra g\u0259lmi\u015f olan on arsakl\u0131 h\u00f6kmdar\u0131n\u0131n adlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kir. Bunlar miladdan sonra III \u0259srin sonundan V \u0259srin sonuna 488-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r hakimiyy\u0259td\u0259 olmu\u015f h\u00f6kmdarlard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Buna m\u00fcqabil Yaf\u0259sd\u0259n etibar\u0259n B\u00f6y\u00fck Arsakl\u0131lar s\u00fclal\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r 47 h\u00f6kmdar\u0131n ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259km\u0259kd\u0259 v\u0259 b\u0259zil\u0259rinin zaman\u0131n\u0131 da a\u00e7\u0131q g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir. M\u0259s\u0259l\u0259n, Yaf\u0259sd\u0259n etibar\u0259n 11-ci h\u00f6kmdar olan Aran zaman\u0131nda H\u0259zr\u0259ti \u0130brahimin, 12-ci h\u00f6kmdar \u00abG\u00f6z\u0259l Aray\u00bb zaman\u0131nda \u0130shaq pey\u011f\u0259mb\u0259rin, 32-ci h\u00f6kmdar Per\u00e7 zaman\u0131nda is\u0259 Davud pey\u011f\u0259mb\u0259rin g\u0259ldiyini s\u00f6yl\u0259yir. Erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259ri Arsakl\u0131lardan \u00f6nc\u0259 Albaniyada erm\u0259ni-haik s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259t s\u00fcrd\u00fcy\u00fc m\u0259nas\u0131n\u0131 \u00e7\u0131xarma\u011fa \u00e7al\u0131salar da, bunu Aran m\u0259ml\u0259k\u0259ti Albaniyaya ba\u011flamaq kimi uydurma bir \u015f\u0259c\u0259r\u0259 oldu\u011fu \u015f\u00fcbh\u0259sizdir. Buna baxmayaraq, bu \u015f\u0259c\u0259r\u0259 tarixin d\u0259rinlikl\u0259rin\u0259 g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015f olan parlaq bir ke\u00e7mi\u015fin bo\u015flu\u011funu doldurmaq ehtiyac\u0131ndan ola bil\u0259r. \u00c7\u00fcnki Albaniyan\u0131n Arsakl\u0131lardan \u00f6nc\u0259ki tarixi he\u00e7 d\u0259 bo\u015f deyildir. Bunu miladdan \u00f6nc\u0259 9000-4500-c\u00fc ill\u0259r\u0259 aid X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin \u015f\u0259rq sahilind\u0259 k\u0259\u015ff olunan \u00abAnau\u00bb m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin qurucular\u0131ndan kaspil\u0259rin misal\u0131 il\u0259 d\u0259 bildiyimiz kimi bu hadis\u0259 x\u00fcsusil\u0259 Az\u0259rbaycanda yap\u0131lm\u0131\u015f arxeoloji qaz\u0131nt\u0131larla \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>1916-c\u0131 ild\u0259 q\u0259dim Urartu d\u00f6vl\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi Van \u0259traf\u0131nda meydana \u00e7\u0131xar\u0131lan kitab\u0259, daha sonra q\u0259dim Albaniya, x\u00fcsusil\u0259 G\u00f6y\u00e7\u0259 g\u00f6l\u00fc il\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi aras\u0131ndak\u0131 \u0259razid\u0259 k\u0259\u015ff olunan urartu mixi yaz\u0131l\u0131, oyma yaz\u0131l\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259r, Albaniyan\u0131n qon\u015fular\u0131 \u0130beriya v\u0259 Erm\u0259nistandan, h\u0259tta \u0130ran Yunan v\u0259 Latunlardan xeyli \u0259vv\u0259l m\u00f6vcud oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Miladdan \u00f6nc\u0259 X-VIII, h\u0259tta bir q\u0259na\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 miladdan \u00f6nc\u0259 XIV \u0259sr\u0259 aid olan bu yaz\u0131larda Urartu h\u00f6kmdar\u0131 G\u00f6y\u00e7\u0259 il\u0259 X\u0259z\u0259r aras\u0131nda f\u0259th etdiyi 125 abad \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 qaladan v\u0259 25 z\u0259ngin vilay\u0259td\u0259n b\u0259hs edir ki, bunlar\u0131n aras\u0131nda Kukxa-Albana \u00f6lk\u0259si d\u0259 vard\u0131r. Az\u0259rbaycanda arxeoloji ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 idar\u0259 etmi\u015f olan professor Me\u015f\u00e7aninovun 1925-ci ild\u0259 Bak\u0131da bir konfransda etdiyi \u00e7\u0131x\u0131\u015fa g\u00f6r\u0259 bu ad il\u0259 (Kuxxa-Albana ad\u0131 il\u0259) Albaniya q\u0259sd edilmi\u015fdir. \u018fs\u0259rl\u0259rd\u0259 abad \u015f\u0259h\u0259r, qala, saray, q\u0259s\u0259b\u0259, s\u0131x insandan v\u0259 heyvan s\u00fcr\u00fcl\u0259rind\u0259n b\u0259hs etmi\u015f olmas\u0131 professor Me\u015f\u00e7aninova bu \u00f6lk\u0259nin Urartu-Xaldeadan \u00e7ox daha \u0259vv\u0259l y\u00fcks\u0259k bir m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 sahib oldu\u011fu q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259lmi\u015fdir. Bu q\u0259nat\u0259 g\u00f6r\u0259 tarixd\u0259n \u00f6nc\u0259ki bu Albaniya m\u0259d\u0259niyy\u0259ti ilk \u00f6nc\u0259 K\u00fcr v\u0259 Araz \u00e7aylar\u0131n\u0131n qov\u015fa\u011f\u0131nda v\u0259 X\u0259z\u0259r sahilind\u0259, Kaspil\u0259r yurdunda t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl edib buradan da\u011f yamaclar\u0131na do\u011fru yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Ger\u00e7\u0259kd\u0259n Albaniya dil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t bax\u0131m\u0131ndan da Mesopatamiyada y\u00fcks\u0259k bir m\u0259d\u0259niyy\u0259t qurmu\u015f Anau m\u0259d\u0259niyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan Sumer v\u0259 Elam z\u00fcmr\u0259si il\u0259 eyniyy\u0259t t\u0259\u015fkil etm\u0259kd\u0259dir. Anla\u015f\u0131lan Albaniyan\u0131n T\u00fcrk\u00fcstan v\u0259 Altay b\u00f6lg\u0259si il\u0259 olan m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri yaln\u0131z iqtisadi olmay\u0131b, q\u00f6vm\u00fc m\u0259d\u0259ni bir mahiyy\u0259t d\u0259 da\u015f\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Mirz\u0259 Bala \u0259s\u0259rinin \u00abAlbaniya ad\u0131n\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yi haqq\u0131nda\u00bb d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6lm\u0259sind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259q\u0259d\u0259rki m\u00fc\u0259llifl\u0259rin fikir v\u0259 m\u00fclahiz\u0259l\u0259rini \u015f\u0259rh etdikd\u0259n v\u0259 bir \u00e7ox m\u00fc\u0259llifl\u0259rin, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 erm\u0259ni t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n fikir v\u0259 m\u00fclahiz\u0259l\u0259rini elmi \u015f\u0259kild\u0259 r\u0259dd etdikd\u0259n sonra bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00abAlbaniya\u00bb da\u011fl\u0131q, y\u00fcks\u0259klik, parlaql\u0131q, igidlik , d\u00f6vl\u0259t m\u0259ml\u0259k\u0259t, mill\u0259t v\u0259 hakimiyy\u0259t m\u0259fhum v\u0259 m\u0259nalar\u0131n\u0131 bildirir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013\u00abAlbaniya\u00bb t\u00fcrkc\u0259 bir k\u0259lm\u0259dir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013B\u00fct\u00fcn dig\u0259r b\u0259nz\u0259r k\u0259lm\u0259l\u0259r \u00abAlban\u00bb k\u0259lim\u0259sind\u0259n n\u0259\u015f\u0259t etmi\u015fdir;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013\u00abAlbaniya\u00bbn\u0131n h\u0259m Balkanlardak\u0131 Arnavutun, h\u0259m d\u0259 Britaniya adalar\u0131ndak\u0131 \u015eotlandiyan\u0131n q\u0259dim adlar\u0131ndan biri olmas\u0131na baxmayaraq, tarixd\u0259 m\u0259\u015fhur \u00abAlbaniya\u00bb t\u00fcrk m\u0259ml\u0259k\u0259tidir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013Albanlar t\u00fcrkd\u00fcr. Albaniyan\u0131n etnik t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc, t\u0259kam\u00fcl\u00fc v\u0259 tarixi t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013Albaniyan\u0131n T\u00fcrk\u00fcstan v\u0259 Altay b\u00f6lg\u0259si il\u0259 olan m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri yaln\u0131z iqtisadi m\u00fcnasib\u0259t deyil, daha \u00e7ox q\u00f6vm\u00fc v\u0259 m\u0259d\u0259ni bir mahiyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013Alban dili q\u0259dim t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259n biridir. Albaniya dil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t bax\u0131m\u0131ndan Mesopatamiyada y\u00fcks\u0259k bir m\u0259d\u0259niyy\u0259t qurmu\u015f olan v\u0259 k\u00f6kl\u0259ri Turan (Anau) m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 ba\u011fl\u0131 olan Sume r v\u0259 Elam z\u00fcmr\u0259si il\u0259 eyniyy\u0259t t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fc\u0259llif \u0259s\u0259rin\u0259 yekun vuraraq g\u00f6st\u0259rir ki, bu q\u0131sa t\u0259dqiqat i\u015fi, tarixin qaranl\u0131qlar\u0131na g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015f olan milli m\u0259n\u015f\u0259yimizin bulunmas\u0131d\u0131r.\/GATDB\/<\/p>\n\n\n\n<p>Ayd\u0131n M\u0259d\u0259to\u011flu QASIMLI<\/p>\n\n\n\n<p>Filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"540\" height=\"540\" src=\"http:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mod-194384.jpg.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-3418\" srcset=\"https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mod-194384.jpg.jpg 540w, https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mod-194384.jpg-150x150.jpg 150w, https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mod-194384.jpg-300x300.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 540px) 100vw, 540px\" \/><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mirz\u0259 Bala M\u0259mm\u0259dzad\u0259nin \u0259n d\u0259y\u0259rli elmi \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 1951-ci ild\u0259 Ankarada n\u0259\u015fr olunan \u201cAz\u0259rbaycan&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":3417,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-3416","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mirzebala.jpg",793,564,false],"thumbnail":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mirzebala-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mirzebala-300x213.jpg",300,213,true],"medium_large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mirzebala-768x546.jpg",640,455,true],"large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mirzebala.jpg",640,455,false],"1536x1536":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mirzebala.jpg",793,564,false],"2048x2048":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mirzebala.jpg",793,564,false],"covernews-slider-full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mirzebala.jpg",793,564,false],"covernews-slider-center":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mirzebala.jpg",703,500,false],"covernews-featured":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mirzebala.jpg",793,564,false],"covernews-medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mirzebala-720x380.jpg",540,285,true],"covernews-medium-square":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/mirzebala-675x450.jpg",375,250,true]},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3416","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3416"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3416\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3419,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3416\/revisions\/3419"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3417"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3416"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3416"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3416"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}