{"id":3339,"date":"2020-01-08T02:39:20","date_gmt":"2020-01-07T22:39:20","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=3339"},"modified":"2024-01-27T19:40:44","modified_gmt":"2024-01-27T15:40:44","slug":"britaniyanin-turk-birliyin%c9%99-qarsi-uydurmalar-yolu-il%c9%99-fars-dovl%c9%99tciliyini-formalasdirmasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=3339","title":{"rendered":"Britaniyan\u0131n t\u00fcrk birliyin\u0259 qar\u015f\u0131 uydurmalar yolu il\u0259 fars d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyini formala\u015fd\u0131rmas\u0131"},"content":{"rendered":"\n<p>Bu yaz\u0131 29.03.2018-ci ild\u0259 Fedai.az-da yay\u0131nlan\u0131b&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p> B\u00f6y\u00fck imperatorluqlar quran t\u00fcrk ulusunun potensial\u0131n\u0131 d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox da uzaqlara getm\u0259k laz\u0131m deyildir. Sad\u0259c\u0259 500 y\u00fcz il \u0259vv\u0259l\u0259 qay\u0131d\u0131b, d\u00fcnyan\u0131n siyas\u0131 x\u0259rit\u0259sin\u0259 \u00f6t\u0259ri n\u0259z\u0259r sald\u0131qda, bu b\u00f6y\u00fck ulusun b\u00fct\u00fcn Q\u0259rb d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrm\u0259y\u0259 v\u0259 y\u0259qin ki, qorxma\u011fa vadar ed\u0259n nec\u0259 b\u00f6y\u00fck potensiala malik oldu\u011funu duymaq el\u0259 d\u0259 \u00e7\u0259tin deyildir. Bel\u0259 ki, el\u0259 birinci bax\u0131\u015fdan h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 d\u00fcnyada t\u00fcrk ulusunun nec\u0259 apar\u0131c\u0131 m\u00f6vqey\u0259 malik olmas\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 b\u00fcruz\u0259 verir. H\u0259min apar\u0131c\u0131 m\u00f6vq\u0259 100-150 il bundan \u00f6nc\u0259y\u0259 kimi davam etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Asiyada 500 il \u00f6nc\u0259 Hindistan yar\u0131madas\u0131 daxil olmaqla Babur t\u00fcrk imperatorlu\u011fu (1526-1858) hakim idi. H\u0259min imperatorlu\u011fun \u015fimal\u0131nda hal-haz\u0131rda \u00c7ind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u015e\u0259rqi T\u00fcrkistanda Ka\u015f\u011far (uy\u011fur) xanl\u0131\u011f\u0131 (XV y\u00fcz illik-1877) m\u00f6vcud idi. Bunlar\u0131n \u015f\u0259rqind\u0259 is\u0259 Sibir v\u0259 Orta Asiya T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri v\u0259 S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259ti (1502-1732 ) h\u00f6kmranl\u0131q edirdi. Bunlardan da \u015f\u0259rqd\u0259 Asiya, Afrikq v\u0259 Avropan\u0131n b\u00f6y\u00fck hiss\u0259sini \u0259hat\u0259 ed\u0259n Osmanl\u0131 imperatprlu\u011fu (1299-1922), Qara d\u0259nizin \u015fimal\u0131nda is\u0259 Kr\u0131m xanl\u0131\u011f\u0131 (1441-1783), ondan \u015fimalda H\u0259\u015ft\u0259rxan xanl\u0131\u011f\u0131 (1466-1556), Qas\u0131m xanl\u0131\u011f\u0131 (1445-1552), Qazan xanl\u0131\u011f\u0131 (1437-1552) v\u0259 sair t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri h\u00f6kmranl\u0131q edirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/gadtb.com\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/turkler-2.jpg\" alt=\"Britaniyan\u0131n t\u00fcrk birliyin\u0259 qar\u015f\u0131 uydurmalar yolu il\u0259 fars d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyini formala\u015fd\u0131rmas\u0131\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u018flb\u0259tt\u0259 bel\u0259 b\u00f6y\u00fck potensiala malik olan t\u00fcrk ulusu, hele Atilla d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (Avropa Hun imperatorlu\u011fu 374-469) Bizans, Roma v\u0259 Almanlar da daxil olmaqla b\u00fct\u00fcn avropal\u0131lar\u0131 diz\u0259 \u00e7\u00f6kd\u00fcr\u0259r\u0259k1, onlar\u0131n tarixi yadda\u015f\u0131nda iz buraxm\u0131\u015fd\u0131r. El\u0259 h\u0259min d\u00f6vrd\u0259n d\u0259 Avropa insan\u0131nda t\u00fcrk xofu davam etmi\u015f v\u0259 sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 daha da g\u00fccl\u0259n\u0259n bu ulusun birliyini pozmaq h\u0259r zaman onlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/gadtb.com\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/turkler-3.jpg\" alt=\"Britaniyan\u0131n t\u00fcrk birliyin\u0259 qar\u015f\u0131 uydurmalar yolu il\u0259 fars d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyini formala\u015fd\u0131rmas\u0131\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Son 500 ilin tarixi hadis\u0259l\u0259rin\u0259 n\u0259z\u0259r sald\u0131qda is\u0259, t\u0259kc\u0259 Osmanl\u0131 imperatorlu\u011funun t\u0259tba\u015f\u0131na, Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini nec\u0259 diz\u0259 \u00e7\u00f6kd\u00fcyn\u00fc g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Avropa v\u0259 avropal\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00fcrk amili bir n\u00f6mr\u0259li t\u0259hl\u00fck\u0259 kimi, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259n Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin siyas\u0259tini t\u0259sir dair\u0259sin\u0259 salm\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259 ki, Con Lokk, dini d\u00f6z\u00fcml\u00fcl\u00fck haqq\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubunda remonstrantlara v\u0259 antiremonstrantlara m\u0259xsus kils\u0259 aras\u0131nda ixtilaf\u0131 aradan qald\u0131rma\u011fa v\u0259 k\u0259nardan baxan Osmanl\u0131ya diqq\u0259ti y\u00f6n\u0259ltm\u0259y\u0259 i\u015far\u0259 edir.2<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/gadtb.com\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/turkler-4.jpg\" alt=\"Britaniyan\u0131n t\u00fcrk birliyin\u0259 qar\u015f\u0131 uydurmalar yolu il\u0259 fars d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyini formala\u015fd\u0131rmas\u0131\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fct\u00fcn Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri \u0130ngilt\u0259r\u0259 ba\u015fda olmaqla, uzun m\u00fcdd\u0259tli v\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tli strateji plan haz\u0131rlayaraq, m\u00f6vcud t\u00fcrk potensial\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fccuma ke\u00e7dil\u0259r. Q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tli strteji plan \u00fczr\u0259 iki b\u00f6y\u00fck t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259ti y\u0259ni Osmanl\u0131 v\u0259 S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini m\u00fcharib\u0259y\u0259 s\u00f6vq etm\u0259k v\u0259 bel\u0259likl\u0259 h\u0259m Avropan\u0131 Osmanl\u0131 i\u015f\u011fal\u0131ndan qorumaq, h\u0259m d\u0259 t\u00fcrk potensial\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k siyas\u0259ti davam etdirilmi\u015fdir. H\u0259l\u0259 Qaraqoyunlular d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 h\u0259min strateji plana start ver\u0259n Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri, S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 u\u011fur qazand\u0131lar. \u201cOsmanl\u0131 \u0259leyhin\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259ni S\u0259f\u0259vi \u015fah\u0131na (\u015fah \u0130smay\u0131l) t\u0259klif ed\u0259n birinci avropa sultanlar\u0131 \u0130spaniya \u015fah\u0131 I \u015earl v\u0259 Macar\u0131stan \u015fah\u0131 II Lodvik idi.\u201d3<\/p>\n\n\n\n<p>1598-ci ild\u0259 iyirmi alt\u0131 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t avropa n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti ingilt\u0259r\u0259li ser Antoni v\u0259 ser Robert \u015eerlinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 II \u015fah Abbas\u0131n saray\u0131na g\u0259ldil\u0259r. \u201cRobert \u015eerlinin bu s\u0259f\u0259rd\u0259n m\u0259qs\u0259di II \u015fah Abbas\u0131n, Osmanl\u0131larla m\u00fcharib\u0259y\u0259 ba\u015flamas\u0131n\u0131 m\u00fczakir\u0259 etm\u0259kd\u0259n ibar\u0259t idi.\u201d4<\/p>\n\n\n\n<p>Avropal\u0131lar\u0131n t\u0259hriki v\u0259 fitn\u0259karl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 iki y\u00fcz ild\u0259n art\u0131q davam ed\u0259n Osmanl\u0131-S\u0259f\u0259vi \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259si, bu iki b\u00f6y\u00fck d\u00fcy\u0259vi g\u00fcc\u0259 malik olan t\u00fcrk imperatorluqlar\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc z\u0259ifl\u0259tm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, Qara d\u0259nizin \u015fimal\u0131ndan (D\u0259\u015fti Q\u0131p\u00e7aqdan) Sibir v\u0259 Uzaq \u015e\u0259rq\u0259 q\u0259d\u0259r uzanan b\u00f6y\u00fck t\u00fcrk \u0259razisinin (1681-ci ild\u0259 Qas\u0131m xanl\u0131\u011f\u0131, 1556-c\u0131 ild\u0259 Qazan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131, 1557-ci ild\u0259 Noqay ordas\u0131, 1557-ci ild\u0259 H\u0259\u015fd\u0259rxan xanl\u0131\u011f\u0131, 1600-c\u00fc ild\u0259 Sibir xanl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 daha sonralar 1783-c\u00fc ild\u0259 Kr\u0131m xanl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 19-cu \u0259srd\u0259 Qazaq xanl\u0131\u011f\u0131)5 ruslar t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259sin\u0259 \u015f\u0259rait yaratd\u0131. H\u0259min prosesin davam etdirilm\u0259si il\u0259 sonrak\u0131 y\u00fczillikl\u0259rd\u0259 is\u0259 T\u00fcrkistan\u0131n ba\u015fqa t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri (1868-ci ild\u0259 Buxara xanl\u0131\u011f\u0131, 1873-c\u00fc ild\u0259 Xiv\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131, 1876-c\u0131 ild\u0259 Kok\u0259nd xanl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 1885-ci ild\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan xanl\u0131\u011f\u0131), Qafqaz v\u0259 \u015eimal\u0131 Qafqaz t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri v\u0259 topluluklar\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 k\u00f6m\u0259ksiz qalan \u015e\u0259rqi T\u00fcrkistan (Ka\u015fgar-Turfan xanl\u0131\u011f\u0131) 1877-ci ild\u0259 \u00c7in t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Bel\u0259likl\u0259 Q\u0259rb d\u00fcnyas\u0131 ba\u015fda \u0130ngilt\u0259r\u0259 olmaqla, t\u00fcrk ulusunun z\u0259ifl\u0259m\u0259si v\u0259 h\u0259tta m\u0259hvi hesab\u0131na b\u00f6y\u00fck Rusiyan\u0131n yaranmas\u0131na \u015f\u0259rait yaratd\u0131lar. Halbuki ruslar \u0259slind\u0259 Skandinav xalq\u0131 olmu\u015f v\u0259 X\u0259z\u0259r \u0130mperatorlu\u011funun (t\u00fcrk imperatorlu\u011fu) son ill\u0259rind\u0259 \u015e\u0259rq\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259r\u0259k, \u201cRurikin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 862-ci ild\u0259 X\u0259z\u0259r qalas\u0131 Sambataya g\u0259lib, ticar\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn icaz\u0259 al\u0131r. Rurikd\u0259n sonra knyaz Oleq hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259r\u0259k t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n qurulmu\u015f Kiyev \u015f\u0259h\u0259rini \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi.\u201d6 G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi ruslar \u00f6z torpaqlar\u0131ndan qat-qat b\u00f6y\u00fck olan t\u00fcrk \u0259razisini (Qara d\u0259nizin \u015fimal\u0131 v\u0259 indiki Ukrayna \u0259razisi daxil olmaqla, \u015fimalda Buz d\u0259nizi v\u0259 \u015f\u0259rqd\u0259 Yaponua h\u00fcdudlar\u0131na q\u0259d\u0259r \u0259razini) i\u015f\u011fal etdikd\u0259n sonra, t\u00fcrkl\u0259ri d\u00f6vr\u00fcn qeyri-insani assimilyasiya metodlar\u0131 (represiya, demoqrafik v\u0259ziyy\u0259tin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si v\u0259 \u2026) il\u0259 rusla\u015fd\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin bunlar \u0130ngilt\u0259r\u0259 ba\u015fda olmaqla Q\u0259rb d\u00fcnyas\u0131n\u0131n, t\u00fcrkl\u0259ri z\u0259ifl\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259tbiq etdiyi uzun m\u00fcdd\u0259tli v\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tli siyas\u0259tin t\u0259tbiqinin dolay\u0131 yolla n\u0259tic\u0259sind\u0259n ibar\u0259t idi. Y\u0259ni \u0259slind\u0259 h\u0259min q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tli strateji planda n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan Osmanl\u0131-S\u0259f\u0259vi m\u00fcharib\u0259l\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259, Osmanl\u0131 v\u0259 ya h\u0259tta S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin m\u00fcdafi\u0259 imkan\u0131ndan m\u0259hrum qalan dig\u0259r t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri, ruslar\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 h\u00fccumlar\u0131na davam g\u0259tir\u0259 bilm\u0259y\u0259r\u0259k, i\u015f\u011fal edildil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>XVI y\u00fczillikd\u0259 Hollandiya, Portuqaliya v\u0259 daha sonra \u0130ngilt\u0259r\u0259 v\u0259 sair Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin \u015e\u0259rq\u0259, d\u0259niz s\u0259yah\u0259ti t\u0259\u015fkil etm\u0259l\u0259ri, onlar\u0131n, t\u00fcrk s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259tind\u0259 olan Hindistana, mara\u011f\u0131n\u0131n artmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu. D\u0259niz\u00e7iliy\u0259 daha gec ba\u015flayan \u0130ngilt\u0259r\u0259 bu sah\u0259d\u0259 \u00f6z r\u0259qibl\u0259rini \u00f6t\u00fcb ke\u00e7di v\u0259 hindistan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 yerini i\u015f\u011fal etdi. \u201c\u015e\u0259rqi Hind Kompaniyas\u0131, M\u0259dr\u0259sd\u0259 (1636), Bombeyd\u0259 (1668) v\u0259 K\u0259lk\u00fctt\u0259d\u0259 (1686) m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndi.\u201d7<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259 Osmanl\u0131 \u0130mperatorlu\u011fu il\u0259 m\u00fcharib\u0259 aparan Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri, S\u0259f\u0259vi-Osmanl\u0131 ixtilaflar\u0131n\u0131 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131r\u0131b, onlar\u0131 m\u00fcharib\u0259y\u0259 s\u00f6vq etm\u0259kl\u0259, bir t\u0259r\u0259fd\u0259n k\u00f6m\u0259ksiz qalan bir \u00e7ox t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ruslar t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131na \u015f\u0259rait yaratd\u0131, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259, \u0130ngilt\u0259r\u0259, Hindistanda Babur t\u00fcrk imperatorlu\u011funu t\u0259dric\u0259n i\u015f\u011fal edib, m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259y\u0259 \u00e7evirdi. Hindistan\u0131n i\u015f\u011fal edilm\u0259si il\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u00fcrk imperatorluqlar\u0131ndan biri \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f olsa da, indi h\u0259m z\u0259ngin s\u0259rv\u0259tl\u0259r\u0259 malik olan bu \u0259razini \u0259ld\u0259 saxlamaq, h\u0259m d\u0259 uzaq strateji plan \u00fczr\u0259 \u015f\u0259rqd\u0259n q\u0259rb\u0259 uzanan b\u00f6y\u00fck t\u00fcrk zincirinin \u0259n m\u00fch\u00fcm halqalar\u0131ndan birini (\u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tini) q\u0131rmaq proritet t\u0259\u015fkil edirdi. Mill\u0259tl\u0259\u015fm\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259m qoymaqda olan Avropa, b\u00f6y\u00fck t\u00fcrk potensial\u0131n\u0131n yaxin prespektivd\u0259 bel\u0259, d\u00fcnyaya a\u011fal\u0131q etm\u0259k g\u00fcc\u00fcnd\u0259 oldu\u011funu yax\u015f\u0131 bilirdi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259, Hindistan\u0131 \u0259ld\u0259 saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanan planlarla yana\u015f\u0131, \u015f\u0259rqd\u0259n q\u0259rb\u0259 uzanan t\u00fcrk zincirinin \u0259n m\u00fch\u00fcm halqalar\u0131ndan birini (\u0130ran halqas\u0131n\u0131) q\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn planlar c\u0131z\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Birinci m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259, Hindistani m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 etdikd\u0259n sonra, bu \u00f6lk\u0259ni \u0259b\u0259di olaraq \u0259lind\u0259 saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn uydurmalara \u0259l at\u0131b, h\u0259r vasit\u0259 il\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259-Hindistan birliyini \u0259sasland\u0131rma\u011f\u0131 qar\u015f\u0131ya m\u0259qs\u0259d qoydu. 1786-c\u0131 ild\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259si olan Hindistanda \u00e7al\u0131\u015fan Viliam Conz, sanskrit dili il\u0259 bir s\u0131ra avropa dill\u0259ri aras\u0131nda ox\u015farl\u0131qlar\u0131 hiss etdi. O, bu dill\u0259ri Hind-avropa dili adland\u0131rd\u0131.8 Bu m\u0259s\u0259l\u0259 Avropada m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7i d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin \u0259lind\u0259 \u00f6z m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 siyas\u0259tini \u0259sasland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn yax\u015f\u0131 vasit\u0259y\u0259 \u00e7evrildi. Bel\u0259c\u0259 \u201cdil\u00e7ilik n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259rinin etnoloji v\u0259 irq sah\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259 \u015famil edilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 Kristof Mainersin (1747-1810) g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r b\u00f6y\u00fck rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. Mainers, xalqla irq aras\u0131nda \u0259laq\u0259nin m\u00f6vcud olmas\u0131na t\u0259kid ed\u0259r\u0259k, dil\u00e7ilik terminl\u0259rind\u0259n irq\u0259 aid sah\u0259l\u0259rin izah\u0131nda istifad\u0259 etdi\u201d.9 Bel\u0259likl\u0259 absurd Hind-Avropa irqi meydana \u00e7\u0131xd\u0131. Bu n\u0259z\u0259riyy\u0259nin yarad\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259qs\u0259di B\u00f6y\u00fck Britaniyan\u0131n Hindistanda m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7iliyinin \u0259sasland\u0131r\u0131laraq, davam etdirilm\u0259si idi. Bel\u0259 ki, bu n\u0259z\u0259riyy\u0259nin \u0259sas banil\u0259rind\u0259n biri Fredri\u015f Muller (Almaniya-\u0130ngilt\u0259r\u0259 dil\u00e7isi) s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir: \u201cBritaniya imperializmi vasit\u0259si il\u0259 iki Hind v\u0259 Avropa hiss\u0259sinin (Britaniya v\u0259 Hindistan) birl\u0259\u015fm\u0259si Allah\u0131n ni\u015fan\u0259l\u0259rind\u0259n biridir\u201d.10<\/p>\n\n\n\n<p>Hindistan\u0131 \u0259ld\u0259 saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn Hindistan-\u0130ngilt\u0259r\u0259 birliyini \u0259sasland\u0131rmaqla yana\u015f\u0131, onu, dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin i\u015f\u011fal\u0131ndan da qorumaq laz\u0131m g\u0259lirdi. X\u00fcsusil\u0259 Napaleonun Hindistana h\u00fccum etm\u0259 ehtimal\u0131, Hindistan \u0259traf\u0131 \u0259razil\u0259rin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si v\u0259 bu \u00f6lk\u0259nin \u0259traf\u0131nda m\u00fchafiz\u0259 zonas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259ldi. Hindistana qon\u015fu olan \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259ti is\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik idi. Bu m\u0259s\u0259l\u0259nin \u0259h\u0259miyy\u0259tind\u0259n x\u0259b\u0259ri olan Con Melkom \u201c1800-c\u00fc ild\u0259 m\u0259ktubunda yaz\u0131r ki, b\u00fct\u00fcn vaxt\u0131m\u0131 bizim az tan\u0131\u015f oldu\u011fumuz bu qeyri-adi \u00f6lk\u0259ni (\u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tini) \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 s\u0259rf edir\u0259m.\u201d11<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259 \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tli v\u0259 uzun m\u00fcdd\u0259tli strateji planlar\u0131n icras\u0131n\u0131n gedi\u015fat\u0131nda, \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q v\u0259 onun m\u00fch\u00fcm qolu olan \u0130ran\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n Q\u0259rbd\u0259 \u0259sas\u0131 qoyuldu. K\u0259mbric v\u0259 Aksford v\u0259 s. Universitetl\u0259rd\u0259n ba\u015fqa \u0130ngilt\u0259r\u0259nin \u015e\u0259rqi Hind Kompaniyas\u0131nda, Heliburi ad\u0131nda \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q Kolleci d\u0259 t\u0259sis edilmi\u015fdir. Bu \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin funksiyas\u0131, \u0130ngilt\u0259r\u0259 m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7iliyin\u0259 \u015e\u0259rq \u00fczr\u0259 m\u0259mur v\u0259 kadrlar yeti\u015fdirim\u0259kd\u0259n ibar\u0259t idi.12 H\u0259min m\u0259murlar qeyd edil\u0259n strateji planlar\u0131n icra gedi\u015fat\u0131n\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Art\u0131q 19-cu \u0259srd\u0259 uzaq strateji plan aktualla\u015fd\u0131qca Hindistan\u0131n, Hind-Avropal\u0131lar\u0131n ana yurdu olmas\u0131 haqq\u0131nda uydurduqlar\u0131 n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259r s\u00f6n\u00fckd\u00fc. Bu d\u0259f\u0259 \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tind\u0259 fars amilini qald\u0131rmaq v\u0259 h\u0259min n\u0259z\u0259riyy\u0259ni bu istiqam\u0259td\u0259 i\u015f\u0259 salmaq aktualla\u015fd\u0131. Art\u0131q \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tind\u0259, t\u00fcrkl\u0259rin birliyini pozmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cfars amili avropal\u0131lar\u0131n diqq\u0259tini c\u0259lb etdi. Anquetil Dupperon, Viliam Cons v\u0259 Herder, h\u0259r biri ayr\u0131l\u0131qda Fars\u0131, Hind-Avropal\u0131lar\u0131n (aril\u0259rin) v\u0259t\u0259ni t\u0259klif etdil\u0259r. B\u0259zil\u0259r h\u0259tta Avestan\u0131n yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 dilin, sanskrit dili q\u0259d\u0259r tarix\u0259 malik oldu\u011funu iddia etdil\u0259r.\u201d13<\/p>\n\n\n\n<p>Avropal\u0131lar\u0131n m\u00fcst\u0259ml\u0259\u00e7ilik m\u0259qs\u0259di il\u0259 uydurduqlar\u0131 \u201cari\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn is\u0259 indiy\u0259 kimi farslar\u0131n v\u0259 dig\u0259r iddia etdikl\u0259ri Hind-Avropa xalqlar\u0131n\u0131n dilind\u0259 bu m\u0259nada olmad\u0131\u011f\u0131 elm al\u0259min\u0259 m\u0259lumdur. \u018fslind\u0259, t\u0259miz, pak v\u0259 ar\u0131nm\u0131\u015f m\u0259nas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan bu s\u00f6z t\u00fcrk s\u00f6z\u00fcd\u00fcr. Daran\u0131n kitab\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n \u201carika\u201d s\u00f6z\u00fc is\u0259 \u00fcsyan\u00e7\u0131 v\u0259 az\u011f\u0131n m\u0259nas\u0131dad\u0131r. Norman \u015earp v\u0259 kont h\u0259r ikisi h\u0259min \u201carika\u201d14 y\u0259ni \u00fcsyan\u00e7\u0131 s\u00f6z\u00fcn\u00fc ari irq\u0131 kimi verm\u0259kl\u0259, t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 qeyd edil\u0259n \u201cari\u201d irq\u0131n\u0131 icad etdil\u0259r (uydurdular).<\/p>\n\n\n\n<p>Art\u0131q b\u00fct\u00fcn imkanlar uzaq strteji plan \u00fczr\u0259 qeyd olunan istiqam\u0259td\u0259 s\u0259f\u0259rb\u0259r edilmi\u015fdi. \u0130ngilt\u0259r\u0259 m\u0259murlar\u0131 vasit\u0259si il\u0259, fars etnosu \u0259sas\u0131nda \u0130rana tarix yaz\u0131lma\u011fa (uydurulma\u011fa) ba\u015flan\u0131ld\u0131. \u201c\u0130ngilt\u0259r\u0259 m\u0259muru Con Melkom, \u201c\u0130ran tarixi\u201d \u0259s\u0259rini yazmaqla \u0130ran\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu. Ser Can Melkomdan ba\u015fqa \u0130ran\u015f\u00fcnaslar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti d\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin v\u0259 ya \u0130ngilt\u0259r\u0259 \u015e\u0259rqi Hindistan Kompaniyas\u0131n\u0131n r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t m\u0259murlar\u0131 idil\u0259r v\u0259 t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259rini \u0130randa r\u0259smi m\u0259muriyy\u0259tl\u0259ri c\u0259r\u0259yan\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7irirdil\u0259r. Onlar, \u0130ngilt\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n \u0130ran\u015f\u00fcnasl\u0131q t\u0259dqiqatlar\u0131na g\u00f6nd\u0259rilirdil\u0259r.\u201d15<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259l\u0259 \u015fah Abbas d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Avropadan g\u00f6nd\u0259ril\u0259n Robert \u015eerlinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131nda S\u0259f\u0259vi saray\u0131na g\u0259l\u0259n hey\u0259tin t\u00fcrkd\u0259n ba\u015fqa bu \u00f6lk\u0259d\u0259 dig\u0259r etnoslar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259rd\u0259 tarixi abid\u0259 axtarnas\u0131 v\u0259 Bistun kitab\u0259l\u0259rini tapmalar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 almasaq, Con Melkomdan sonra 1811-ci ilin mart ay\u0131nda Cimz Moriye v\u0259 Viliam Uzeli v\u0259 Ser Qor Uzeli hey\u0259tinin sair \u00fczvl\u0259ri \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tinin paytaxt\u0131 Tehrana g\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Bu\u015fehr\u0259 g\u0259ldil\u0259r. Onlara, Tehran istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t yolunda m\u0259lumat toplamaq m\u0259muriyy\u0259ti verilmi\u015fdir. Britaniya \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnaslar\u0131, \u015eiraz \u0259traf\u0131nda guya \u0130ran\u0131n ke\u00e7mi\u015fi haqq\u0131nda m\u0259lumat toplamaq, tarixi abid\u0259 tap\u0131b, fakt \u0259ld\u0259 etm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r. Onlara Britaniya Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi t\u0259r\u0259find\u0259n tarixi abid\u0259 tap\u0131b, saxtala\u015fd\u0131rmaq v\u0259 fars etnosu, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u00f6zl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n uydurulan absurd ariyaizm n\u0259z\u0259riyy\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 \u0130rana tarix yazmaq v\u0259 \u0130ran\u0131 farsla ba\u011flama\u011fa m\u0259muriyy\u0259t verilmi\u015fdir. Bel\u0259likl\u0259 h\u0259min qrup \u201ctarixi \u0259h\u0259miyy\u0259ti olan bir ne\u00e7\u0259 yer\u0259 bax\u0131\u015f ke\u00e7irib v\u0259 h\u0259min qrupun \u00fczv\u00fc Ston, \u015eapurun heyk\u0259li yerl\u0259\u015f\u0259n \u015eapur ma\u011faras\u0131n\u0131 a\u015fkar etdi.\u201d16<\/p>\n\n\n\n<p>1818-ci ild\u0259 dig\u0259r \u0130ngilt\u0259r\u0259li Robert Kerpurter, Bistun kitab\u0259sinin birinci d\u0259f\u0259 olaraq \u00fcz\u00fcn\u00fc \u00e7\u0131xard\u0131. Ondan sonra \u0130ngilt\u0259r\u0259li zabit Rolinson (Sir Henry Creswicke Rawlinson) 1833-c\u00fc ild\u0259 \u0130rana g\u0259lib, Bistun kitab\u0259l\u0259rinin oxunu\u015funun r\u0259mzini k\u0259\u015ff etdi. \u201cRolinson, Daran\u0131n Bistundak\u0131 b\u00f6y\u00fck kitab\u0259sinin tam \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259sini, Londonda Krall\u0131\u011f\u0131n Asiya C\u0259miyy\u0259tin\u0259 (Royal Asiatic Society) t\u0259qdim etdi v\u0259 Rolinsonun yenid\u0259n d\u00fcz\u0259li\u015fi il\u0259 \u00e7apa haz\u0131rland\u0131.\u201d17 Denis Rayt, Rolinsonun bu yaz\u0131lara maraq g\u00f6st\u0259rm\u0259si haqq\u0131nda yaz\u0131r: \u201cRolinsonun birinci d\u0259f\u0259 bu mixi yaz\u0131lara maraq g\u00f6st\u0259rm\u0259si m\u0259lum deyil. Bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 y\u0259qin ki, Con Melkoma af\u0259rin dem\u0259k laz\u0131md\u0131r. Con Melkom 1823-c\u00fc ild\u0259 Hindistana uzun m\u00fcdd\u0259tli s\u0259f\u0259rind\u0259 bacar\u0131ql\u0131 g\u0259nc zabit Rolinsonu himay\u0259si alt\u0131na al\u0131b, onu \u0130ran na\u011f\u0131llar\u0131n\u0131n sehrin\u0259 sald\u0131\u201d.18 Lakin son ill\u0259rd\u0259 Britaniya ba\u015fda olmaqla Avropal\u0131lar\u0131n bel\u0259 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rinin n\u0259 m\u0259qs\u0259d g\u00fcdd\u00fcy\u00fc v\u0259 onlar\u0131n nec\u0259 k\u00f6kl\u00fc uydurmalara yol verildikl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. Onlar, indiki farsa m\u0259xsus olmayan bir m\u0259d\u0259niyy\u0259ti saxtala\u015fd\u0131r\u0131b, fars\u0131n ad\u0131na yazmaqla, fars etnosu \u0259sas\u0131nda \u0130ran d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyi tarixinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoyub, \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tini, fars (tacik) d\u00f6vl\u0259tin\u0259 \u00e7evirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bistunda Rolinson v\u0259 dig\u0259r \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131n q\u0259dim fars yaz\u0131lar\u0131 ad\u0131 il\u0259 a\u015fkar ed\u0259r\u0259k t\u0259qdim etdiyi kitab\u0259nin dili, haz\u0131rda fars dili kimi tan\u0131nan (indi \u0130randa fars dili kimi tan\u0131nan v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131lan dil \u0259slind\u0259 tacik dilidir. Fars dili \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259rin \u00e7\u00f6km\u0259si il\u0259 k\u00f6k\u00fc k\u0259sildi) dil il\u0259 he\u00e7 bir ba\u011fl\u0131l\u0131\u011fa malik deyildir. \u201cH\u0259tta \u015earp\u0131n da etiraf etdiyi kimi \u018fh\u0259m\u0259ni d\u00f6vl\u0259tinin s\u00fcqutu il\u0259 bu yad dilin k\u00f6k\u00fc tamamil\u0259 k\u0259sildi.\u201d19<\/p>\n\n\n\n<p>Bistun yaz\u0131lar\u0131n\u0131n dilinin qramatikas\u0131nda (morfologiya v\u0259 sintaksis) isiml\u0259r \u00fc\u00e7-ki\u015fi, qad\u0131n v\u0259 orta cins\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. Paradiqma is\u0259-t\u0259k, ikilik v\u0259 c\u0259m formas\u0131nd v\u0259 s\u0259kkiz hal\u0259td\u0259n ibar\u0259tdir.20 Bunlar is\u0259 slavyan dill\u0259rin\u0259 aid x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rdir. Haz\u0131rk\u0131 fars dilind\u0259 v\u0259 \u0130ran\u0131n dig\u0259r yerli dill\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan, Xorasan, Loristan, Zabul, Sistan v\u0259 s. yerl\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015f\u0131lan dill\u0259rd\u0259 isim cins\u0259 tabe deyildir. Bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r fars dilin\u0259 tamamil\u0259 yadd\u0131r.21 \u00dcst\u0259lik h\u0259min dilin s\u00f6z x\u0259zin\u0259sind\u0259 k\u00fclli miqdarda slavyan dill\u0259rin\u0259 xas s\u00f6zl\u0259r m\u00f6vcuddur.<\/p>\n\n\n\n<p>Bunlardan \u0259lav\u0259, \u0130ran t\u00fcrk \u00f6lk\u0259sind\u0259 m\u00fcs\u0259lman t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rd\u0259n f\u0259rqli kimlik yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn, Ahuramazda (\u0259slind\u0259 assur allah\u0131n\u0131n ad\u0131d\u0131r), q\u0259dim fars dili m\u0259tnl\u0259ri, p\u0259hl\u0259vi dili, z\u0259rd\u00fc\u015ft dini, m\u0259zd\u0259k dini v\u0259 sair bel\u0259 f\u0259rql\u0259ndirici amill\u0259r uyduruldu. H\u0259tta q\u0259dim m\u0259tnl\u0259r kimi q\u0259l\u0259m\u0259 veril\u0259n bir \u00e7\u00f6x \u00fczd\u0259n iraq abid\u0259l\u0259rin, son y\u00fczillikl\u0259rd\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7iliyind\u0259 olan Hindistanda uydurularaq m\u0259hz qeyd etdiyimiz m\u0259qs\u0259d \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 a\u015fakarlan\u0131b. Eyni zamanda Az\u0259rbaycan v\u0259 \u0130ran t\u00fcrkl\u0259rin\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 regionun dig\u0259r xalqlar\u0131na aid olan m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rini, m\u0259d\u0259ni o\u011furluq yolu il\u0259 \u018fh\u0259m\u0259ni v\u0259 Sasanil\u0259rin ad\u0131na yazm\u0131\u015flar. Midiya v\u0259 Parfiyan\u0131n da uydurulan Hind-Avropa v\u0259 ari, y\u0259ni guya farslara aid m\u0259d\u0259niyy\u0259t oldu\u011fu iddia edildi. Bunlar\u0131n ham\u0131s\u0131ndan m\u0259qs\u0259d yaln\u0131z v\u0259 yaln\u0131z \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tind\u0259 fars d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn tarixi baza yaratmaq v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 \u0130ran\u0131 fars d\u00f6vl\u0259tin\u0259 \u00e7evirm\u0259kl\u0259 t\u00fcrk birliyini pozmaqdan ibar\u0259t idi.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 qeyd edil\u0259n k\u00f6kl\u00fc uydurmalarla yana\u015f\u0131, \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tinin (Qacarlar\u0131n) saray\u0131nda n\u00fcfuz sahibi olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dan tutmu\u015f, y\u00fcks\u0259k r\u00fctb\u0259li m\u0259murlara kimi r\u00fc\u015fv\u0259t verm\u0259kl\u0259 n\u00fcfuz ed\u0259 bildil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259 h\u0259m r\u00fc\u015fv\u0259txorlu\u011fu \u00f6lk\u0259d\u0259 r\u0259vac verdil\u0259r h\u0259m d\u0259 saraya n\u00fcfuz edib, qeyd edil\u0259n istiqam\u0259td\u0259 i\u015fl\u0259rini ir\u0259li apara bildil\u0259r. F\u0259t\u0259li\u015fah Qacar, 1800-c\u00fc ild\u0259 ba\u015f nazir hac\u0131 \u0130brahimi v\u0259zif\u0259d\u0259n k\u0259narla\u015fd\u0131r\u0131b, onu v\u0259 qohumlar\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u0259nd\u0259, \u015eu\u015ft\u0259rin hakimi Mirz\u0259 \u018fb\u00fclh\u0259s\u0259n xan saray adamlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u00f6l\u00fcmd\u0259n qurtard\u0131. O, sonralar \u0130ngilt\u0259r\u0259 s\u0259firliyinin m\u00fcn\u015fisi Cimz Murye il\u0259 birlikd\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259y\u0259 yolland\u0131. Orada Mirz\u0259 \u018fb\u00fclh\u0259s\u0259n xan, Ser Qor Uzelinin (Sir Gore Ouseli Bart) mehmandarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Framasoneri T\u0259\u015fkilat\u0131na daxil edildi.22 \u0130ngilt\u0259r\u0259 d\u00f6vl\u0259ti Mirz\u0259 \u018fb\u00fclh\u0259s\u0259n xandan yax\u015f\u0131 istifad\u0259 ed\u0259 bilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn, onu \u00e7oxlu miqdarda h\u0259diyy\u0259l\u0259r v\u0259 pulla \u0130rana yola sald\u0131. O, h\u0259min h\u0259diyy\u0259l\u0259ri v\u0259 pullar\u0131 saray adamlar\u0131na da\u011f\u0131daraq, sarayda n\u00fcfuz qazanmal\u0131 idi.23 Bel\u0259likl\u0259 \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tini i\u00e7\u0259rid\u0259n da\u011f\u0131dan iki proses\u0259 start verildi. Birinci y\u00fczl\u0259rl\u0259 y\u00fcks\u0259k r\u00fctb\u0259li d\u00f6vl\u0259t m\u0259muru \u0130ngilt\u0259r\u0259nin casusuna \u00e7evrildi. \u0130kinci proses is\u0259, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 \u00f6lk\u0259nin b\u00fct\u00fcn ziyal\u0131lar\u0131n\u0131 z\u0259h\u0259rl\u0259yib, fars\u00e7\u0131 ed\u0259c\u0259k masonluq c\u0259r\u0259yan\u0131 idi. \u201cH\u0259min d\u00f6vrd\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tini planla\u015fd\u0131ranlar, \u0130ran \u00fczr\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin siyas\u0259tini tam \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259tbiq etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Framason T\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n m\u00f6vcudlu\u011funu, iranl\u0131lar\u0131n framason olmalar\u0131n\u0131 v\u0259 \u0130ngilis framasonlar\u0131n\u0131n \u0130rana g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sini laz\u0131m bilirdil\u0259r.\u201d24<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259min prosesin bir ne\u00e7\u0259 on illik davam etm\u0259si il\u0259, t\u0259kc\u0259 farslar deyil, \u0130ran t\u00fcrkl\u0259ri, el\u0259c\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin ziyal\u0131lar\u0131n\u0131 da t\u0259sir dair\u0259sin\u0259 sald\u0131lar. Bel\u0259 ki, \u0130ngilt\u0259r\u0259 vasit\u0259si il\u0259 Hindistanda formala\u015fd\u0131r\u0131lan fars icmas\u0131n\u0131n \u0259li il\u0259, orada m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc olaraq, XVII-XIX \u0259srl\u0259rd\u0259 ingilis \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnaslar\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 haz\u0131rlanan saxta \u201cd\u0259satir\u201d, \u201cavesta m\u0259tnl\u0259ri\u201d, \u201cp\u0259hl\u0259vi m\u0259tnl\u0259ri\u201d, \u201cq\u0259dim fars m\u0259tnl\u0259ri\u201d v\u0259 s. bel\u0259 saxta m\u0259tnl\u0259rin yaz\u0131l\u0131b, eradan \u0259vv\u0259l fars m\u0259nb\u0259l\u0259ri kimi q\u0259l\u0259m\u0259 veril\u0259m\u0259sind\u0259n sonra, onlar avropal\u0131lar (ba\u015fda ingilisl\u0259r olmaqla) v\u0259 onlar\u0131n hindistanl\u0131 m\u0259murlar\u0131 vasit\u0259si il\u0259 \u0130ran t\u00fcrk \u00f6lk\u0259sind\u0259 ya\u015fayan insanlara a\u015f\u0131land\u0131. Sonrak\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 is\u0259 qeyd edil\u0259n t\u0259bli\u011fat\u0131n n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri \u00f6zl\u0259ri d\u0259 bu prosesin apar\u0131c\u0131 q\u00fcvv\u0259sin\u0259 \u00e7evrildil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>19-cu \u0259srin az\u0259rbaycanl\u0131 ziyal\u0131lar\u0131ndan olan C\u0259lal\u0259ddin Mirz\u0259 Qacar (F\u0259t\u0259li\u015fah Qacar\u0131n \u0259lli s\u0259kkizinci o\u011flu) Tehranda ya\u015fayan avropal\u0131larla \u0259laq\u0259d\u0259 oldu\u011fu v\u0259 onlar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rini oxudu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131n t\u0259sirin\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f v\u0259 erm\u0259ni Mirz\u0259 Melkom xan\u0131n r\u0259hb\u0259rlik etdiyi Framason T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n (F\u0259ramu\u015fxan\u0259) \u00fczv\u00fc olmu\u015f v\u0259 onun himay\u0259si alt\u0131nda h\u0259min t\u0259\u015fkilat\u0131n iclaslar\u0131 da onun (C\u0259lal\u0259ddinin) evind\u0259 ke\u00e7iril\u0259rmi\u015f.25 C\u0259lal\u0259ddin Mirz\u0259 \u201cNameyi Xusrovan\u201d adl\u0131 \u0130ran tarixi \u0259s\u0259rini d\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131r. \u201cBu kitab, he\u00e7 bir a\u011f\u0131l v\u0259 m\u0259ntiql\u0259 q\u0259bul edilm\u0259y\u0259c\u0259k formada q\u0259dim \u0130rana qar\u015f\u0131 m\u0259dh v\u0259 t\u0259rifl\u0259ri ehtiva ed\u0259n \u015f\u0259rhl\u0259r v\u0259 \u0259fsan\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir. X\u00fcsusil\u0259 Kiyani, Pi\u015fdadi v\u0259 dig\u0259r mifik s\u00fclal\u0259l\u0259rd\u0259n b\u0259hs edir. Onun \u0259s\u0259rinin \u0259sas\u0131n\u0131 qeyri elmi r\u0259vay\u0259tl\u0259r, \u0259fsan\u0259l\u0259r v\u0259 ya \u201c\u015eahnam\u0259\u201d t\u0259\u015fkil edir.\u201d26<\/p>\n\n\n\n<p>C\u0259lal\u0259ddin Mirz\u0259 Qacar\u0131n ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n \u0259s\u0259rini oxuyan Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundov, h\u0259min framasonla m\u0259ktubla\u015f\u0131b v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin a\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131 ideya istiqam\u0259tind\u0259 uzun m\u00fcdd\u0259t bir-birl\u0259rin\u0259 yax\u015f\u0131 t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bildil\u0259r. \u00dcst\u0259lik \u201cC\u0259lal\u0259ddin Mirz\u0259, Hindistan fars icmas\u0131ndan olan (\u0130ngilt\u0259r\u0259nin qeyd edil\u0259n m\u0259qs\u0259di h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130rana g\u00f6nd\u0259rdiyi x\u00fcsusi misioneri) Tehran z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u0259rinin din xadimi Mankceyl\u0259 d\u0259 tan\u0131\u015f etdi. Axundovla Mankceyin aras\u0131nda ciddi dostluq v\u0259 \u0259qid\u0259 birliyi yarand\u0131\u2026\u201d27 \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259rl\u0259 2500 il qabaq torpa\u011fa basd\u0131r\u0131lan v\u0259 m\u0259hv olub ged\u0259n pars (fars) s\u00f6z\u00fc, Qacarlar\u0131n son d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 vasit\u0259si il\u0259 a\u015f\u0131lanandan sonra, Az\u0259rbaycan\u0131n bir \u00e7ox bel\u0259 d\u0131rnaq aras\u0131 ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n dilind\u0259n d\u00fc\u015fm\u00fcrd\u00fc. H\u0259tta Axundov, Mankcey\u0259 m\u0259ktubunda yaz\u0131r: \u201cM\u0259n zahir\u0259n t\u00fcrk olsam da pars (fars) soyundanam\u201d28<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Qacar d\u00f6vl\u0259tinin ba\u015f nazirl\u0259ri, \u0130ran \u00fc\u00e7\u00fcn tarix yazan ziyal\u0131lar, Az\u0259rbaycan\u0131n ziyal\u0131lar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u201cm\u0259\u015frut\u0259\u00e7i Seyid M\u0259h\u0259mm\u0259d T\u0259bat\u0259bai, M\u0259\u015frut\u0259\u00e7i Yefrim xan, m\u0259\u015frut\u0259 \u015f\u0259hidi Mirz\u0259 \u0130brahim a\u011fa, H\u0259s\u0259n Pirniya (Q\u0259dim \u0130ran tarixini yazan), H\u0259s\u0259n Mustofi (Mustofi-\u0259l-M\u0259malik), \u0130brahim H\u0259kimi (H\u0259kim-\u0259l-M\u00fclk), Z\u0259ka-\u0259l-M\u00fclk Fru\u011fi\u2026 el\u0259c\u0259 d\u0259 H\u0259s\u0259n Ta\u011f\u0131zad\u0259 T\u0259brizi\u201d29 , \u018f. K\u0259sr\u0259vi v\u0259 fars \u015fovinizminin \u0259sas\u0131n\u0131 qoyan sayir \u015f\u0259xsl\u0259r Framason T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc idil\u0259r. Bu m\u0259s\u0259l\u0259 o q\u0259d\u0259r geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r ki, \u0130ngilt\u0259r\u0259lil\u0259r \u00f6zl\u0259ri d\u0259 buna etiraf edirdil\u0259r. Bel\u0259 ki, Osmanl\u0131 v\u0259 \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri \u00fczr\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin tan\u0131nm\u0131\u015f casusu Mister Hemfer, Osmanl\u0131 v\u0259 \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutaraq yaz\u0131r: \u201cBu iki \u00f6lk\u0259d\u0259 masonlu\u011fa c\u0259lb etdiyimiz ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259ri d\u00f6vl\u0259t k\u00fcrs\u00fcl\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fdirmi\u015fik\u201d.30<\/p>\n\n\n\n<p>Britaniyada yaranan v\u0259 \u0259sas m\u0259qs\u0259di \u0130ngilt\u0259r\u0259nin d\u00fcny\u0259vi hakimiyy\u0259tini t\u0259min etm\u0259kd\u0259n ibar\u0259t olan Framasoneri T\u0259\u015fkilatlar\u0131, d\u00f6vr\u00fcn m\u0259lum m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 uydurmalara \u0259l at\u0131rd\u0131lar. Bel\u0259 ki, onlar \u018fh\u0259m\u0259ni \u015fah\u0131 II Kirin (Kuru\u015f) Babulu f\u0259th ed\u0259r\u0259k, y\u0259hudlar\u0131 \u0259sirlikd\u0259n qurtamas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0130randa deyirl\u0259r: \u201cII Kir bu i\u015fi il\u0259 Framasoneri T\u0259\u015fkilat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r v\u0259 bu t\u0259riq\u0259tin formala\u015fmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck rola malikdir\u201d31 Halbuki, bu t\u0259\u015fkilat\u0131n son y\u00fczillikl\u0259rd\u0259 Britaniyada yaranmas\u0131 m\u0259lumdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Art\u0131q 20-ci \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259r regionun v\u0259 x\u00fcsusil\u0259, \u0130ran t\u00fcrkl\u0259ri v\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin tarixi Q\u0259rbin framasonlar\u0131 v\u0259 \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnaslar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 ciddi t\u0259hrif\u0259 m\u0259ruz qald\u0131. H\u0259l\u0259 Rza \u015fah\u0131n, \u0130ngilt\u0259r\u0259 vasit\u0259si il\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirilm\u0259sind\u0259n qabaq, \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas Kleman Hevar, \u0259halisinin t\u0259xmin\u0259n yar\u0131s\u0131n\u0131 t\u00fcrkl\u0259r t\u0259\u015fkil ed\u0259n \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131lan dill\u0259rin siyah\u0131s\u0131nda fars dili v\u0259 h\u0259tta bir ne\u00e7\u0259 y\u00fcz v\u0259 min n\u0259f\u0259rlik etnosun bel\u0259 dilin\u0259 i\u015far\u0259 edir v\u0259 \u00f6lk\u0259nin \u0259ks\u0259r \u0259halisinin, y\u0259ni t\u00fcrkl\u0259rin dilin\u0259 i\u015far\u0259 etmir.32<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fslind\u0259 Q\u0259rb d\u00fcnyas\u0131 v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin, fars d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyini \u0130randa uydurmalar vasit\u0259si il\u0259 formala\u015fd\u0131rma\u011f\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bi, onlar\u0131n farslar\u0131 \u00e7ox ist\u0259m\u0259sind\u0259n ir\u0259li g\u0259lmirdi. B\u0259lk\u0259 onlar strateji m\u0259nafel\u0259ri u\u011frunda bu i\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rid\u0259n qab\u0131qdan \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131lar. Bel\u0259 ki, Britaniyan\u0131n \u0130ngilt\u0259r\u0259 xarici i\u015fl\u0259r naziri Lord Karzon, \u0130ran\u0131 t\u0259n\u0259zz\u00fcld\u0259 qalaraq \u00e7\u00fcr\u00fcm\u0259y\u0259 layiq oldu\u011funu v\u0259 ancaq Britaniya imperatorlu\u011funun bu \u00f6lk\u0259d\u0259 olan m\u0259nafeyi, bu \u00f6lk\u0259nin co\u011frafi m\u00f6vqeyi v\u0259 \u2026 \u00fc\u00e7\u00fcn buna imkan verilm\u0259y\u0259c\u0259yin\u0259 i\u015far\u0259 edir.33<\/p>\n\n\n\n<p>Britaniyan\u0131n, \u015f\u0259rqd\u0259n q\u0259rb\u0259 uzanan t\u00fcrk birliyini pozmaq \u00fc\u00e7\u00fcn uzun m\u00fcdd\u0259tli strategiya \u00fczr\u0259 plan\u0131n\u0131n \u0259sas hiss\u0259si art\u0131q haz\u0131r idi. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tind\u0259 v\u0259 regionda ictimai r\u0259y formala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259, fars etnosu \u00fczr\u0259 \u0130ran d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyi \u00fc\u00e7\u00fcn uydurulmu\u015f tarixi baza yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. M\u0259\u015frut\u0259 \u0130nqilab\u0131ndan sonra 10 ya\u015f\u0131nda \u018fhm\u0259d \u015fah\u0131n, \u00f6lk\u0259nin \u015fah\u0131 elan edilm\u0259si il\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259, h\u0259m ingilis m\u0259murlar\u0131 h\u0259m d\u0259 Hindistanda formala\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 z\u0259rd\u00fc\u015ft-fars icmas\u0131n\u0131n numay\u0259nd\u0259l\u0259ri vasit\u0259si il\u0259 aktivliyini art\u0131rd\u0131. 1919-c\u00fc il m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 xalq\u0131n etraz\u0131 v\u0259 h\u0259min m\u00fcqavil\u0259nin l\u0259\u011fvi, \u0130ngilt\u0259r\u0259ni, x\u00fcsusil\u0259 Britaniyan\u0131n Hindistan hakimiyy\u0259tini uzun m\u00fcdd\u0259tli plan\u0131 aperativ \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 daha da \u0259zmli etdi. H\u0259min plan\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259 onlar \u00e7oxdan kadr haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Mankceyd\u0259n sonra bir-bir \u0130ngilt\u0259r\u0259nin dig\u0259r Hindistanl\u0131 fars icmas\u0131nda olan \u015f\u0259xsl\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Keyxusro Cey v\u0259 daha sonra onun o\u011flu \u018frd\u0259\u015fir Cey Riporter, \u0130ngilt\u0259r\u0259nin siyasi n\u00fcmay\u0259nd\u0259si v\u0259 casusu kimi \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tind\u0259 k\u00f6kl\u00fc d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b oldular. 27 ya\u015f\u0131na kimi \u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259 t\u0259hsil al\u0131b, \u0130ngilt\u0259r\u0259nin m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik siyas\u0259tl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi yeti\u015fdiril\u0259n \u018frd\u0259\u015fir Cey Riporter, 1893-c\u00fc ild\u0259 Hindistan h\u00f6kum\u0259tinin naibi v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin Tehrandak\u0131 s\u0259firliyinin siyasi m\u00fc\u015faviri kimi \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tin\u0259 g\u0259ldi. O, m\u0259\u015frut\u0259 h\u0259r\u0259kat\u0131 v\u0259 ondan sonrak\u0131 hadis\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Siyasi Elml\u0259r M\u0259kt\u0259bind\u0259 q\u0259dim tarix m\u00fc\u0259llimi kimi d\u0259rs demi\u015fdir. O, \u00f6z xat\u0259r\u0259l\u0259rind\u0259 bu sah\u0259d\u0259 yaz\u0131r: \u201cB\u00fct\u00fcn m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n m\u0259\u015frut\u0259 h\u0259r\u0259kat\u0131nda, Siyasi M\u0259kt\u0259bd\u0259 m\u00fc\u0259llimlik etdiyim d\u00f6vrd\u0259 b\u00fct\u00fcn g\u00fcc\u00fcml\u0259, iranl\u0131larda \u0130ranp\u0259r\u0259stlik (\u0259slind\u0259 farsp\u0259r\u0259stlik) ruhunu onlara a\u015f\u0131lad\u0131m v\u0259 onlar\u0131 bu istiqam\u0259td\u0259 t\u0259hrik etdim\u201d34<\/p>\n\n\n\n<p>N\u0259hay\u0259t \u018frd\u0259\u015fir Cey Riporter, 1917-ci ilin oktyabr ay\u0131nda Rza xanla tan\u0131\u015f oldu. Lakin Rza xan savads\u0131z oldu\u011fundan onu, \u201cYeni \u0130ran\u0131n t\u0259sis\u00e7isi\u201d olma\u011fa haz\u0131rlamaq laz\u0131m idi. \u018f. Riporter \u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: \u201cSad\u0259 dild\u0259 \u0130ran\u0131n tarixini, co\u011frafiyas\u0131n\u0131 v\u0259 ictimai-siyas\u0131 v\u0259ziyy\u0259tini ona izah edirdim\u2026 Ad\u0259t\u0259n, uzun m\u00fcdd\u0259t m\u0259nim s\u00f6hb\u0259tim\u0259 qulaq as\u0131b, arada dinc\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn durub \u00e7ay d\u0259ml\u0259yirdi v\u0259 i\u00e7irdik.\u201d34 \u018f Riporter, 4 il m\u00fcdd\u0259tin\u0259 Rza xan\u0131 yeni t\u0259sis ed\u0259c\u0259k \u0130ran d\u00f6vl\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 kimi yeti\u015fdirir. O, Rza xanla \u201cdavaml\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259nd\u0259n sonra, Rza xan\u0131n, \u0130ngilt\u0259r\u0259nin m\u0259qs\u0259dl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130randa g\u00fccl\u00fc v\u0259 m\u00fct\u0259m\u0259rkiz d\u00f6vl\u0259t qurma\u011fa \u0259n yax\u015f\u0131 variant oldu\u011fu n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259ldi v\u0259 birinci d\u0259f\u0259 olaraq, Rza xan\u0131, Ayrun Sayda (Britaniyan\u0131n m\u0259muru) t\u0259qdim etdi.\u201d35<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259 1925-ci ild\u0259 \u0130ran t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tind\u0259, \u0130ngilt\u0259r\u0259 v\u0259 onun Hindistanl\u0131 m\u0259murlar\u0131 vasit\u0259si il\u0259 \u00e7evrili\u015f h\u0259yata ke\u00e7irildi v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 \u00f6z uzun m\u00fcdd\u0259tli m\u0259qs\u0259dl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130randa fars d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu. \u0130ngilt\u0259r\u0259nin m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik m\u0259qs\u0259dl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259min d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n formala\u015fd\u0131r\u0131lan fars \u015fovonizminin son n\u0259sil n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri bug\u00fcn f\u0259xrl\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131qlar\u0131 \u0130ran fars d\u00f6vl\u0259ti, \u0259slind\u0259 bel\u0259 utand\u0131r\u0131c\u0131 v\u0259 beab\u0131r\u00e7\u0131 tarix\u0259 v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259sas\u0131na malikdir. \u0130ran fars d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin tarixi bazas\u0131n\u0131n, \u0130ngilt\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanmas\u0131 v\u0259 \u00e7evrili\u015fin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si faktlar\u0131 uzun m\u00fcdd\u0259t gizli saxlan\u0131lsa da, m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259qamlarda, onlara \u00f6zl\u0259ri bel\u0259 etiraf etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olmu\u015flar. Bel\u0259 ki, \u0130ngilt\u0259r\u0259, Rza \u015fah\u0131, o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259draz \u015fahla d\u0259yi\u015f\u0259rk\u0259n BBC radiosu x\u0259b\u0259rl\u0259rind\u0259 demi\u015fdi: \u201cRza \u015fah\u0131n m\u0259muriyy\u0259tinin ba\u015fa \u00e7atmas\u0131- Rza \u015fah\u0131 biz taxta \u00e7\u0131xard\u0131q v\u0259 biz d\u0259 \u0130randan xaric etdik.\u201d37<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ndiki \u0130ran fars d\u00f6vl\u0259tinin d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik tarixinin 1925-ci ild\u0259n qaba\u011fa getm\u0259m\u0259sin\u0259 art\u0131q he\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259 yoxdur. Ona g\u00f6r\u0259 ki, istinad etdikl\u0259ri saxtala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u018fh\u0259m\u0259ni (H\u0259xam\u0259ne\u015fi) v\u0259 Sasani d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin tarixi is\u0259 \u0259slind\u0259 indiki farslara yox, b\u0259lk\u0259 qisas m\u0259qs\u0259dil\u0259 Assurlar t\u0259r\u0259find\u0259n did\u0259rgin edilmi\u015f y\u0259hudlar vasit\u0259sil\u0259 regiona g\u0259tirilmi\u015f k\u00f6\u00e7\u0259ri tayfaya m\u0259xsus olmas\u0131 elm al\u0259min\u0259 m\u0259lumdur.38<\/p>\n\n\n\n<p>Rza xan\u0131n \u0130randa hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirilm\u0259si v\u0259 t\u00fcrk birliyini pozmaq, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7iliyinin t\u0259min edilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 \u0130ran fars d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin uydurularaq t\u0259sis edilm\u0259si il\u0259, yen\u0259 d\u0259 yeni t\u0259sis edil\u0259n \u0130ran fars d\u00f6vl\u0259tinin guya tarixi \u0259sas\u0131n\u0131n olmas\u0131n\u0131 \u0259sasland\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259, \u0130ngilt\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n ba\u015flan\u0131lan tarixi uydurmalar prosesin\u0259 davam etdirildi. \u201cRza \u015fah hakimiyy\u0259tinin, xidm\u0259tind\u0259 olan vasit\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 tarix yazmaq idi. Bu \u0259srd\u0259 tarix yazmaq, \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnaslar\u0131n t\u0259dqiqat\u0131 v\u0259 yazd\u0131qlar\u0131na \u0259saslanan q\u0259dim tarix \u00fcz\u0259rind\u0259 k\u00f6kl\u0259nmi\u015fdi. Bu d\u00f6vrd\u0259 tarix yazma\u011f\u0131n x\u00fcsusi ictimai-siyasi m\u0259qs\u0259di, \u0130ran\u0131n ke\u00e7mi\u015fi, x\u00fcsusil\u0259 q\u0259dim d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn siyasi sisteminin strukturunu verm\u0259kd\u0259n ibar\u0259t idi. Onlar, bel\u0259likl\u0259 Rza \u015fah diktatoras\u0131n\u0131 \u0259sasland\u0131rmaq ist\u0259yirdil\u0259r. H\u0259min diktatora hakimiyy\u0259ti v\u0259 qurulan yeni d\u00f6vl\u0259ti \u0259sasland\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259, \u0130ran\u0131n siyasi sistemini, \u018fh\u0259m\u0259ni v\u0259 Sasani d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 idar\u0259\u00e7iliyin v\u0259 q\u0259rarlar\u0131n imperatorlu\u011fun m\u0259rk\u0259zind\u0259n veril\u0259n tam m\u00fct\u0259m\u0259rkiz v\u0259 g\u00fccl\u00fc siyasi sistem kimi olmas\u0131 t\u0259svir edilirdi. Halbuki, bunlar\u0131n he\u00e7 birinin tarixi \u0259sas\u0131 yoxdur.\u201d39 Bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u0259slind\u0259 sonrak\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 \u0130ran t\u00fcrkl\u0259rinin assimilyasiya prosesini g\u00fccl\u0259ndirm\u0259y\u0259 xidm\u0259t edirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259rb missionerl\u0259ri v\u0259 \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnaslar\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 onlar\u0131n yerli \u0259lat\u0131lar\u0131, yenic\u0259 \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu\u011fu d\u00f6vl\u0259tin ad\u0131n\u0131 da sad\u0259c\u0259 \u201cM\u0259malik-e M\u0259hrus\u0259\u201d (haz\u0131rk\u0131 d\u00f6vrd\u0259 birl\u0259\u015fmi\u015f \u0259yal\u0259tl\u0259r m\u0259nas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r.) terminini l\u0259\u011fv etm\u0259kl\u0259 \u0130ran kimi saxlad\u0131lar. Lakin \u201c\u0130ran\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc farslar\u0131n \u00f6lk\u0259si m\u0259nas\u0131nda t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yen\u0259 d\u0259 uydurmalara \u0259l atd\u0131lar. Onlar, bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 uydurduqlar\u0131 \u201cari\u201d terminind\u0259n v\u0259 uydurularaq guya \u201cAvesta\u201ddan oxuduqlar\u0131 \u201c\u018firyan v\u0259ec\u0259\u201d oldu\u011funu iddia etdil\u0259r. \u018fslind\u0259 bunlar\u0131n \u201c\u0130ran\u201d termini il\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdur. Turan termini il\u0259 yana\u015f\u0131 i\u015fl\u0259n\u0259n \u201c\u0130ran\u201d s\u00f6z\u00fc d\u0259 mifik anlay\u0131\u015f olaraq, q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259rin \u201cAlp \u018frtunqa\u201d dastan\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Sonralar t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tinin himay\u0259si alt\u0131nda t\u00fcrk saray\u0131nda Firdovsinin \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 kimi uydurdu\u011fu \u201c\u015eahnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 d\u0259 \u0130ran termini mifik termin olaraq, Turan termini il\u0259 b\u0259rab\u0259r i\u015fl\u0259dilmi\u015fdir. Turanla birg\u0259 \u0130ran v\u0259 \u0130raq terminl\u0259ri fars s\u00f6z\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bu dild\u0259 he\u00e7 bir m\u0259na k\u0259sb etmir v\u0259 Turana nisb\u0259td\u0259 \u201c\u0130ran t\u00fcrkc\u0259 yax\u0131n m\u0259nas\u0131dad\u0131r v\u0259 \u0130raq (uzaq) qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda\u201d40 istifad\u0259 olunur. \u0130ran ad\u0131, T\u00fcrk-monul imperatorlu\u011funa q\u0259d\u0259r ancaq mifik xarakter da\u015f\u0131m\u0131\u015f v\u0259 yaln\u0131z T\u00fcrk-monul imperatorlu\u011fu d\u00f6vr\u00fc, \u00c7ingiz xan\u0131n varisl\u0259ri y\u0259ni Elxani v\u0259 C\u0131\u011fatay ulusluqlar\u0131 aras\u0131nda yaran ixtilaf n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259min \u0130ran-Turan mifik terminl\u0259ri \u00f6lk\u0259 ad\u0131 kimi q\u0259rarla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.41 Bundan sonra is\u0259 indiki \u0130ran \u00f6lk\u0259si h\u0259min adla adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/gadtb.com\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/turkler-5.jpg\" alt=\"Britaniyan\u0131n t\u00fcrk birliyin\u0259 qar\u015f\u0131 uydurmalar yolu il\u0259 fars d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyini formala\u015fd\u0131rmas\u0131\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 qeyd etdiyimiz uzaq strateji plan\u0131n icras\u0131 il\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0130ran halqas\u0131n\u0131 q\u0131rmaqla, t\u00fcrk birliyini poza bildi. \u018flb\u0259tt\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 t\u0259kc\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0130ran halqas\u0131 il\u0259 kifay\u0259tl\u0259nm\u0259di. O, \u201cHindistandan birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 bir milyondan art\u0131q \u0259sg\u0259r v\u0259 bir milyard rupi na\u011fd pul alm\u0131\u015fd\u0131r. Bu pullar\u0131n \u00e7oxunu Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tini par\u00e7alama\u011fa s\u0259rf etmi\u015fdir\u201d42 T\u00fcrkiy\u0259nin y\u00fcks\u0259k r\u00fctb\u0259li d\u00f6vl\u0259t adam\u0131 il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n \u0130ngilt\u0259r\u0259 casusu Larens (Lawrence), Osmanl\u0131 imperatorlu\u011funu m\u0259hv etm\u0259k m\u0259qs\u0259di g\u00fcdd\u00fcy\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 etiraf etmi\u015fdir: \u201cSizi y\u0259ni t\u00fcrkl\u0259ri m\u0259hv etm\u0259k ist\u0259dim, m\u00fcv\u0259ff\u0259q olmad\u0131m. K\u00fcrdistan t\u0259\u015fkil etm\u0259k ist\u0259dim, m\u00fcv\u0259ff\u0259q olmad\u0131m. F\u0259q\u0259t \u018fr\u0259bistan\u0131 t\u0259\u015fkilatland\u0131rma\u011fa m\u00fcv\u0259ff\u0259q oldum.\u201d43<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259 Yaponiyadan Avropan\u0131n ortalar\u0131na v\u0259 Afrikan\u0131n q\u0259rb sahill\u0259rin\u0259d\u0259k uzanan t\u00fcrk n\u00fcfuzu 20-ci \u0259srd\u0259 t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u0259 u\u011frad\u0131laraq, m\u0259hv edilm\u0259y\u0259 m\u0259hkum edilmi\u015fdi. Yaln\u0131z T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131 \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini qoruyub, saxlaya bildi. \u00dc\u00e7 qit\u0259nin hakimi k\u0259sil\u0259n t\u00fcrk mill\u0259tind\u0259n 20-ci \u0259srd\u0259 yaln\u0131z T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131 \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini qoruyub, saxlaya bildi.<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>Qaynaqlar:<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>1- Dr. Cavad Hey\u0259t, \u201cT\u00fcrkl\u0259rin tarix v\u0259 f\u0259rh\u0259ngin\u0259 bir bax\u0131\u015f\u201d, \u201cVarl\u0131q\u201d jurnal\u0131n\u0131n \u00f6z\u0259l say\u0131, Tehran 1377 h., s.20-23<\/p>\n\n\n\n<p>2- T\u0259rtib ed\u0259ni: Hikm\u0259t Hac\u0131zad\u0259, \u201cDemokratiya: Gedil\u0259si uzun bir yol\u201d, Demokratiya v\u0259 antidemokratiya antologiyas\u0131, Bak\u0131, 2001, s. 61<\/p>\n\n\n\n<p>3- \u0631\u0627\u062c\u0631\u060c \u0633\u06cc\u0648\u0631\u06cc\u060c \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646 \u0639\u0635\u0631 \u0635\u0641\u0648\u06cc\u060c \u062a\u0631\u062c\u0645\u0647 \u06a9\u0627\u0645\u0628\u06cc\u0632 \u0639\u0632\u06cc\u0632\u06cc\u060c \u0686\u0627\u067e \u0633\u06cc\u0632\u062f\u0647\u0645 1384\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0646\u0634\u0631 \u0645\u0631\u06a9\u0632\u060c \u0635. 104<\/p>\n\n\n\n<p>4- \u0622\u0631\u0645\u06cc\u0646\u060c \u06a9\u0633\u0631\u0648\u06cc\u060c \u0628\u06cc\u0633\u062a\u0648\u0646\u060c \u0646\u0628\u0634\u062a\u0647 \u0647\u0627\u06cc \u0622\u0631\u06cc\u0627\u06cc\u06cc\u060c \u0635. 40\u060c \u0633\u0627\u06cc\u062a \u06a9\u062a\u0627\u0628\u0647\u0627\u06cc \u0631\u0627\u06cc\u06af\u0627\u0646 \u0641\u0627\u0631\u0633\u06cc \u0648 www.zoroaster7.persianblog.com<\/p>\n\n\n\n<p>5- Bax: R\u0259fiq \u00d6zd\u0259k, \u201cT\u00fcrk\u00fcn q\u0131z\u0131l kitab\u0131, II kitab, Bak\u0131, 1997, yaz\u0131\u00e7\u0131 n\u0259\u015friyyat\u0131, s. 180-190<\/p>\n\n\n\n<p>6- M. M. H\u00fcseynov, \u201cD\u00fcnya t\u00fcrkl\u0259rinin m\u00fcxt\u0259s\u0259r tarixi\u201d, Bak\u0131, 1999, Elm n\u0259\u015friyyat\u0131, s. 51<\/p>\n\n\n\n<p>7- \u0648\u06cc\u0644 \u0648 \u0622\u0631\u06cc\u0644 \u062f\u0648\u0631\u0627\u0646\u062a\u060c \u062c\u0644\u062f 10\u060c \u0631\u0633\u0648 \u0648 \u0627\u0646\u0642\u0644\u0627\u0628\u060c \u0648\u06cc\u0631\u0627\u0633\u062a\u0647 \u062f\u0648\u0645\u060c \u0686\u0627\u067e \u0634\u0634\u0645 1378\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0634\u0631\u06a9\u062a \u0627\u0646\u062a\u0634\u0627\u0631\u0627\u062a\u06cc \u0639\u0644\u0645\u06cc \u0648 \u0641\u0631\u0647\u0646\u06af\u06cc\u060c \u0635. 78<\/p>\n\n\n\n<p>8- \u201c\u06af\u0648\u0646\u0626\u06cc \u0622\u0630\u0631\u0628\u0627\u06cc\u062c\u0627\u0646\u201d \u0698\u0648\u0631\u0646\u0627\u0644\u06cc\u060c \u0633\u0627\u06cc 2\u060c \u0645\u0647\u0631 1382\u060c \u0631\u0633\u0648\u0644 \u0633\u0648\u0627\u0631\u0627\u0646\u060c \u201c\u0646\u0698\u0627\u062f\u067e\u0631\u0633\u062a\u06cc\u060c \u0622\u0631\u06cc\u0627\u0626\u06cc\u0633\u0645 \u0648 \u067e\u0627\u0646 \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u06cc\u0633\u0645\u201d \u0635. 13<\/p>\n\n\n\n<p>9- \u067e\u0631\u0641\u0633\u0648\u0631 \u0634\u0627\u067e\u0648\u0631\u060c \u0631\u0648\u0627\u0633\u0627\u0646\u06cc\u060c \u0646\u0627\u062f\u0631\u0633\u062a\u06cc \u0641\u0631\u0636\u06cc\u0647 \u0647\u0627\u06cc \u0646\u0698\u0627\u062f\u06cc \u0622\u0631\u06cc\u0627\u060c \u0633\u0627\u0645\u06cc \u0648 \u062a\u0631\u06a9\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c 1380\u060c \u0627\u0646\u0646\u062a\u0634\u0627\u0631\u0627\u062a \u0627\u0637\u0644\u0627\u0639\u0627\u062a\u060c \u0635. 68<\/p>\n\n\n\n<p>10- \u201c\u062a\u0631\u06cc\u0628\u0648\u0646\u201d \u0698\u0648\u0631\u0646\u0627\u0644\u06cc\u060c \u0633\u0627\u06cc 6\u060c \u0642\u06cc\u0634 2001\u060c \u0627\u06cc\u0633\u0648\u0626\u0686\u060c \u0639\u0644\u06cc\u0631\u0636\u0627 \u0627\u0631\u062f\u0628\u06cc\u0644\u06cc\u060c \u201c\u0638\u0647\u0648\u0631 \u0648 \u0627\u0641\u0648\u0644 \u0627\u0641\u0633\u0627\u0646\u0647 \u0647\u0646\u062f \u0648 \u0627\u0631\u0648\u067e\u0627\u06cc\u06cc\u201d\u060c \u0635. 271<\/p>\n\n\n\n<p>11- \u062f\u0646\u06cc\u0633 \u0631\u0627\u06cc\u062a\u060c \u0627\u0646\u06af\u0644\u06cc\u0633\u06cc \u0647\u0627 \u062f\u0631 \u0645\u06cc\u0627\u0646 \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u06cc\u0627\u0646\u060c \u062a\u0631\u062c\u0645\u0647 \u0644\u0637\u0641\u0639\u0644\u06cc \u062e\u0646\u062c\u06cc\u060c \u0645\u0624\u0633\u0633\u0647 \u0627\u0646\u062a\u0634\u0627\u0631\u0627\u062a \u0627\u0645\u06cc\u0631 \u06a9\u0628\u06cc\u0631\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646 1359\u060c \u0635. 174<\/p>\n\n\n\n<p>12- \u0631\u0636\u0627\u060c \u0628\u06cc\u06af\u062f\u0644\u0648\u060c \u0628\u0627\u0633\u062a\u0627\u0646\u06af\u0631\u0627\u06cc\u06cc \u062f\u0631 \u062a\u0627\u0631\u06cc\u062e \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u0686\u0627\u067e \u0627\u0648\u0644 1380\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0646\u0634\u0631 \u0645\u0631\u06a9\u0632\u060c \u0635. 115<\/p>\n\n\n\n<p>13- \u062e\u0644\u0627\u0635\u0647 \u0648 \u062a\u0631\u062c\u0645\u0647 \u0627\u0632 \u0639\u0644\u0631\u0636\u0627 \u0627\u0631\u062f\u0628\u06cc\u0644\u06cc\u060c \u201c\u0628\u062a\u0647\u0627\u06cc \u0622\u0631\u06cc\u0627\u06cc\u06cc\u201d www.tribun.com<\/p>\n\n\n\n<p>14- \u0645\u0627\u0647\u0646\u0627\u0645\u0647 \u062f\u06cc\u0644\u0645\u0627\u062c\u060c \u0634\u0645\u0627\u0631\u0647 7 \u0648 8\u060c \u062a\u0628\u0631\u06cc\u0632\u060c \u0641\u0631\u0648\u0631\u062f\u06cc\u0646 \u0648 \u0627\u0631\u062f\u06cc\u0628\u0647\u0634\u062a 1384\u060c \u0639\u0644\u06cc\u060c \u0645\u0648\u0633\u06cc \u0632\u0627\u062f\u0647\u060c \u0622\u0631\u06cc\u0627\u06cc\u06cc \u0645\u0648\u0647\u0648\u0645\u060c \u0635. 74<\/p>\n\n\n\n<p>15- \u0631\u0636\u0627\u060c \u0628\u06cc\u06af\u062f\u0644\u0648\u060c \u0628\u0627\u0633\u062a\u0627\u0646\u06af\u0631\u0627\u06cc\u06cc \u062f\u0631 \u062a\u0627\u0631\u06cc\u062e \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u0686\u0627\u067e \u0627\u0648\u0644 1380\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0646\u0634\u0631 \u0645\u0631\u06a9\u0632\u060c \u0635. 116<\/p>\n\n\n\n<p>16- \u062f\u0646\u06cc\u0633 \u0631\u0627\u06cc\u062a\u060c \u0627\u0646\u06af\u0644\u06cc\u0633\u06cc \u0647\u0627 \u062f\u0631 \u0645\u06cc\u0627\u0646 \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u06cc\u0627\u0646\u060c \u062a\u0631\u062c\u0645\u0647 \u0644\u0637\u0641\u0639\u0644\u06cc \u062e\u0646\u062c\u06cc\u060c \u0645\u0624\u0633\u0633\u0647 \u0627\u0646\u062a\u0634\u0627\u0631\u0627\u062a \u0627\u0645\u06cc\u0631 \u06a9\u0628\u06cc\u0631\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646 1359\u060c \u0635. 175<\/p>\n\n\n\n<p>17-\u0631\u0644\u0641\u060c \u0646\u0631\u0645\u0627\u0646 \u0634\u0627\u0631\u067e\u060c \u0641\u0631\u0645\u0627\u0646\u0647\u0627\u06cc \u0634\u0627\u0647\u0646\u0634\u0627\u0647\u06cc \u0647\u062e\u0627\u0645\u0646\u0634\u06cc\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0686\u0627\u067e \u062f\u0648\u0645 1384\u060c \u0645\u0624\u0633\u0633\u0647 \u0641\u0631\u0647\u0646\u06af\u06cc \u0648 \u0627\u0646\u062a\u0634\u0627\u0631\u0627\u062a\u06cc \u067e\u0627\u0632\u06cc\u0646\u0647\u060c \u0635. 1<\/p>\n\n\n\n<p>18- \u0631\u0636\u0627\u060c \u0628\u06cc\u06af\u062f\u0644\u0648\u060c \u0628\u0627\u0633\u062a\u0627\u0646\u06af\u0631\u0627\u06cc\u06cc \u062f\u0631 \u062a\u0627\u0631\u06cc\u062e \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u0686\u0627\u067e \u0627\u0648\u0644 1380\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0646\u0634\u0631 \u0645\u0631\u06a9\u0632\u060c \u0635. 117<\/p>\n\n\n\n<p>19- \u0646\u0627\u0635\u0631 \u067e\u0648\u0631 \u067e\u06cc\u0631\u0627\u0631\u060c \u062a\u0623\u0645\u0644\u06cc \u062f\u0631 \u0628\u0646\u06cc\u0627\u0646 \u062a\u0627\u0631\u06cc\u062e \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u06a9\u062a\u0627\u0628 \u0627\u0648\u0644\u060c \u062f\u0648\u0627\u0632\u062f\u0647 \u0642\u0631\u0646 \u0633\u06a9\u0648\u062a\u060c \u0627\u0634\u06a9\u0627\u0646\u06cc\u0627\u0646\u060c \u0646\u0634\u0631 \u06a9\u0627\u0631\u0646\u06af \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c 1381\u060c \u0635. 67<\/p>\n\n\n\n<p>20- \u0631\u0644\u0641\u060c \u0646\u0631\u0645\u0627\u0646 \u0634\u0627\u0631\u067e\u060c \u0641\u0631\u0645\u0627\u0646\u0647\u0627\u06cc \u0634\u0627\u0647\u0646\u0634\u0627\u0647\u06cc \u0647\u062e\u0627\u0645\u0646\u0634\u06cc\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0686\u0627\u067e \u062f\u0648\u0645 1384\u060c \u0645\u0624\u0633\u0633\u0647 \u0641\u0631\u0647\u0646\u06af\u06cc \u0648 \u0627\u0646\u062a\u0634\u0627\u0631\u0627\u062a\u06cc \u067e\u0627\u0632\u06cc\u0646\u0647\u060c \u0635. 4<\/p>\n\n\n\n<p>21- \u0646\u0627\u0635\u0631 \u067e\u0648\u0631 \u067e\u06cc\u0631\u0627\u0631\u060c \u062a\u0623\u0645\u0644\u06cc \u062f\u0631 \u0628\u0646\u06cc\u0627\u0646 \u062a\u0627\u0631\u06cc\u062e \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u06a9\u062a\u0627\u0628 \u0627\u0648\u0644\u060c \u062f\u0648\u0627\u0632\u062f\u0647 \u0642\u0631\u0646 \u0633\u06a9\u0648\u062a\u060c \u0627\u0634\u06a9\u0627\u0646\u06cc\u0627\u0646\u060c \u0646\u0634\u0631 \u06a9\u0627\u0631\u0646\u06af \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c 1381\u060c \u0635. 59<\/p>\n\n\n\n<p>22- \u0627\u0633\u0645\u0627\u0639\u06cc\u0644 \u0631\u0627\u0626\u06cc\u0646\u060c \u062d\u0642\u0648\u0642 \u0628\u06af\u06cc\u0631\u0627\u0646 \u0627\u0646\u06af\u0644\u06cc\u0633 \u062f\u0631 \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u0646\u0648\u0628\u062a \u0686\u0627\u067e: \u0646\u0647\u0645 1373\u060c \u0686\u0627\u067e\u062e\u0627\u0646\u0647 \u0639\u0644\u0645\u06cc\u060c \u0635. 20<\/p>\n\n\n\n<p>23- \u0627\u0633\u0645\u0627\u0639\u06cc\u0644 \u0631\u0627\u0626\u06cc\u0646\u060c \u062d\u0642\u0648\u0642 \u0628\u06af\u06cc\u0631\u0627\u0646 \u0627\u0646\u06af\u0644\u06cc\u0633 \u062f\u0631 \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u0646\u0648\u0628\u062a \u0686\u0627\u067e: \u0646\u0647\u0645 1373\u060c \u0686\u0627\u067e\u062e\u0627\u0646\u0647 \u0639\u0644\u0645\u06cc\u060c \u0635. 22<\/p>\n\n\n\n<p>24- \u0627\u0633\u0645\u0627\u0639\u06cc\u0644 \u0631\u0627\u0626\u06cc\u0646\u060c \u062d\u0642\u0648\u0642 \u0628\u06af\u06cc\u0631\u0627\u0646 \u0627\u0646\u06af\u0644\u06cc\u0633 \u062f\u0631 \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u0646\u0648\u0628\u062a \u0686\u0627\u067e: \u0646\u0647\u0645 1373\u060c \u0686\u0627\u067e\u062e\u0627\u0646\u0647 \u0639\u0644\u0645\u06cc\u060c \u0635. 28<\/p>\n\n\n\n<p>25- \u0631\u0636\u0627\u060c \u0628\u06cc\u06af\u062f\u0644\u0648\u060c \u0628\u0627\u0633\u062a\u0627\u0646\u06af\u0631\u0627\u06cc\u06cc \u062f\u0631 \u062a\u0627\u0631\u06cc\u062e \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u0686\u0627\u067e \u0627\u0648\u0644 1380\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0646\u0634\u0631 \u0645\u0631\u06a9\u0632\u060c \u0635. 53<\/p>\n\n\n\n<p>26- \u0631\u0636\u0627\u060c \u0628\u06cc\u06af\u062f\u0644\u0648\u060c \u0628\u0627\u0633\u062a\u0627\u0646\u06af\u0631\u0627\u06cc\u06cc \u062f\u0631 \u062a\u0627\u0631\u06cc\u062e \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u0686\u0627\u067e \u0627\u0648\u0644 1380\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0646\u0634\u0631 \u0645\u0631\u06a9\u0632\u060c \u0635. 53<\/p>\n\n\n\n<p>27- \u0631\u0636\u0627\u060c \u0628\u06cc\u06af\u062f\u0644\u0648\u060c \u0628\u0627\u0633\u062a\u0627\u0646\u06af\u0631\u0627\u06cc\u06cc \u062f\u0631 \u062a\u0627\u0631\u06cc\u062e \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u0686\u0627\u067e \u0627\u0648\u0644 1380\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0646\u0634\u0631 \u0645\u0631\u06a9\u0632\u060c \u0635. 57<\/p>\n\n\n\n<p>28- \u0622\u062e\u0648\u0646\u062f\u0632\u0627\u062f\u0647\u060c \u0645\u06cc\u0631\u0632\u0647 \u0641\u062a\u062d\u0639\u0644\u06cc\u060c \u0627\u0644\u0641\u0628\u0627\u06cc \u062c\u062f\u06cc\u062f \u0648 \u0645\u06a9\u062a\u0648\u0628\u0627\u062a\u060c \u0628\u0647 \u06a9\u0648\u0634\u0634 \u062d\u0645\u06cc\u062f \u0645\u062d\u0645\u062f \u0632\u0627\u062f\u0647\u060c \u062a\u0628\u0631\u06cc\u0632\u060c 1376\u060c \u0646\u0634\u0631 \u0627\u062d\u06cc\u0627\u060c \u0635. 249<\/p>\n\n\n\n<p>29- \u0645\u0624\u0633\u0633\u0647 \u0645\u0637\u0627\u0644\u0639\u0627\u062a \u0648 \u067e\u0698\u0648\u0647\u0634\u0647\u0627\u06cc \u0633\u06cc\u0627\u0633\u06cc\u060c \u0627\u0633\u0646\u0627\u062f \u0641\u0631\u0627\u0645\u0627\u0633\u0648\u0646\u0631\u06cc \u062f\u0631 \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u062c\u0644\u062f \u062f\u0648\u0645\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646 \u0632\u0645\u0633\u062a\u0627\u0646 1380\u060c \u0635. 405<\/p>\n\n\n\n<p>30- Mister Hemferin xatir\u0259l\u0259ri (\u0130ngilis casusunun etiraflar\u0131), \u0417\u0410\u041e \u00ab\u0421\u043b\u0430\u0432\u044f\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0434\u043e\u043c \u043a\u043d\u0438\u0433\u0438\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2003, s. 10<\/p>\n\n\n\n<p>31- \u0645\u0624\u0633\u0633\u0647 \u0645\u0637\u0627\u0644\u0639\u0627\u062a \u0648 \u067e\u0698\u0648\u0647\u0634\u0647\u0627\u06cc \u0633\u06cc\u0627\u0633\u06cc\u060c \u0627\u0633\u0646\u0627\u062f \u0641\u0631\u0627\u0645\u0627\u0633\u0648\u0646\u0631\u06cc \u062f\u0631 \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u062c\u0644\u062f \u0627\u0648\u0644\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646 \u0632\u0645\u0633\u062a\u0627\u0646 1380\u060c \u0635. 92<\/p>\n\n\n\n<p>32- \u0647\u0648\u0627\u0631\u060c \u06a9\u0644\u0645\u0627\u0646\u060c \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646 \u0648 \u062a\u0645\u062f\u0646 \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u06cc\u060c \u062a\u0631\u062c\u0645\u0647 \u062d\u0633\u0646 \u0627\u0646\u0648\u0634\u0647\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0686\u0627\u067e \u0627\u0648\u0644\u060c 1363\u060c \u0627\u0646\u062a\u0634\u0627\u0631\u0627\u062a \u0627\u0645\u06cc\u0631 \u06a9\u0628\u06cc\u0631\u060c \u0635. 22<\/p>\n\n\n\n<p>33- \u201c\u062a\u0631\u06cc\u0628\u0648\u0646\u201d \u0698\u0648\u0631\u0646\u0627\u0644\u06cc\u060c \u0633\u0627\u06cc 4\u060c \u0642\u06cc\u0634 1991\u060c \u0627\u06cc\u0633\u0648\u0626\u0686\u060c \u0639\u0644\u06cc\u0631\u0636\u0627 \u0627\u0631\u062f\u0628\u06cc\u0644\u06cc\u060c \u201c\u062f\u0627\u062f\u0646\u0627\u0645\u0647 \u0622\u0630\u0631\u0628\u0627\u06cc\u062c\u0627\u0646\u201d\u060c \u0635. 245<\/p>\n\n\n\n<p>34- \u0631\u0636\u0627\u060c \u0628\u06cc\u06af\u062f\u0644\u0648\u060c \u0628\u0627\u0633\u062a\u0627\u0646\u06af\u0631\u0627\u06cc\u06cc \u062f\u0631 \u062a\u0627\u0631\u06cc\u062e \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u0686\u0627\u067e \u0627\u0648\u0644 1380\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0646\u0634\u0631 \u0645\u0631\u06a9\u0632\u060c \u0635. 234<\/p>\n\n\n\n<p>35- \u201c\u062a\u0631\u06cc\u0628\u0648\u0646\u201d \u0698\u0648\u0631\u0646\u0627\u0644\u06cc\u060c \u0633\u0627\u06cc 4\u060c \u0642\u06cc\u0634 1991\u060c \u0627\u06cc\u0633\u0648\u0626\u0686\u060c \u0639\u0644\u06cc\u0631\u0636\u0627 \u0627\u0631\u062f\u0628\u06cc\u0644\u06cc\u060c \u201c\u062f\u0627\u062f\u0646\u0627\u0645\u0647 \u0622\u0630\u0631\u0628\u0627\u06cc\u062c\u0627\u0646\u201d\u060c \u0635. 256<\/p>\n\n\n\n<p>36- \u0631\u0636\u0627\u060c \u0628\u06cc\u06af\u062f\u0644\u0648\u060c \u0628\u0627\u0633\u062a\u0627\u0646\u06af\u0631\u0627\u06cc\u06cc \u062f\u0631 \u062a\u0627\u0631\u06cc\u062e \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u0686\u0627\u067e \u0627\u0648\u0644 1380\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0646\u0634\u0631 \u0645\u0631\u06a9\u0632\u060c \u0635. 235<\/p>\n\n\n\n<p>37- \u062f\u06a9\u062a\u0631 \u0634\u0645\u0633 \u0627\u0644\u062f\u06cc\u0646\u060c \u0627\u0645\u06cc\u0631 \u0639\u0637\u0627\u06cc\u06cc (\u062a\u0631\u062c\u0645\u0647 \u0648 \u062a\u0623\u0644\u06cc\u0641)\u060c \u0635\u0639\u0648\u062f \u0645\u062d\u0645\u062f\u0631\u0636\u0627 \u0634\u0627\u0647 \u0628\u0647 \u0642\u062f\u0631\u062a \u06cc\u0627 \u201c\u0634\u06a9\u0648\u0641\u0627\u06cc\u06cc \u062f\u06cc\u06a9\u062a\u0627\u062a\u0648\u0631\u06cc\u201d \u0635. 72<\/p>\n\n\n\n<p>38- \u0646\u0627\u0635\u0631\u060c \u067e\u0648\u0631\u067e\u06cc\u0631\u0627\u0631\u060c \u062a\u0623\u0645\u0644\u06cc \u062f\u0631 \u062a\u0627\u0631\u06cc\u062e \u0628\u0646\u06cc\u0627\u0646 \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u062f\u0648\u0627\u0632\u062f\u0647 \u0642\u0631\u0646 \u0633\u06a9\u0648\u062a! \u06a9\u062a\u0627\u0628 \u0627\u0648\u0644\u060c \u0628\u0631\u0622\u0645\u062f\u0646 \u0647\u062e\u0627\u0645\u0646\u0634\u06cc\u0627\u0646\u060c \u0686\u0627\u067e \u062f\u0648\u0645\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0622\u0630\u0631\u0645\u0627\u0647 1379\u060c \u0646\u0634\u0631 \u06a9\u0627\u0631\u0646\u06af\u060c \u0635. 251 \u0648 \u0628\u0631\u0627\u06cc \u0627\u0637\u0644\u0627\u0639\u0627\u062a \u0628\u06cc\u0634\u062a\u0631 \u06a9\u0644 \u06a9\u062a\u0627\u0628.<\/p>\n\n\n\n<p>39- \u0631\u0636\u0627\u060c \u0628\u06cc\u06af\u062f\u0644\u0648\u060c \u0628\u0627\u0633\u062a\u0627\u0646\u06af\u0631\u0627\u06cc\u06cc \u062f\u0631 \u062a\u0627\u0631\u06cc\u062e \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646\u060c \u0686\u0627\u067e \u0627\u0648\u0644 1380\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c \u0646\u0634\u0631 \u0645\u0631\u06a9\u0632\u060c \u0635. 274<\/p>\n\n\n\n<p>40- \u0645\u0627\u0647\u0646\u0627\u0645\u0647 \u062f\u06cc\u0644\u0645\u0627\u062c\u060c \u0634\u0645\u0627\u0631\u0647 7 \u0648 8\u060c \u062a\u0628\u0631\u06cc\u0632\u060c \u0641\u0631\u0648\u0631\u062f\u06cc\u0646 \u0648 \u0627\u0631\u062f\u06cc\u0628\u0647\u0634\u062a 1384\u060c \u0639\u0644\u06cc\u060c \u0645\u0648\u0633\u06cc \u0632\u0627\u062f\u0647\u060c \u0622\u0631\u06cc\u0627\u06cc\u06cc \u0645\u0648\u0647\u0648\u0645\u060c \u0635. 79<\/p>\n\n\n\n<p>41- \u062d\u0633\u06cc\u0646\u060c \u0641\u06cc\u0636 \u0627\u0644\u0647\u06cc \u0648\u062d\u06cc\u062f\u060c \u0646\u0627\u0645 \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646 \u0631\u0627 \u0645\u063a\u0648\u0644\u0627\u0646 \u0628\u0631 \u0627\u06cc\u0646 \u0633\u0631\u0632\u0645\u06cc\u0646 \u0646\u0647\u0627\u062f\u0646\u062f\u060c \u0648 \u0645\u0631\u0627\u062c\u0639\u0647 \u0634\u0648\u062f \u0628\u0647 \u062a\u0631\u062c\u0645\u0647 \u0645\u062e\u062a\u0635\u0631\u0627\u0644\u062f\u0648\u0644\u060c \u0627\u0628\u0646 \u0639\u0628\u0631\u06cc\u060c \u062a\u0631\u062c\u0645\u0647 \u062f\u06a9\u062a\u0631 \u0645\u06cc\u0631 \u0641\u062e\u0631\u0627\u06cc\u06cc\u060c \u0645\u0624\u0633\u0633\u0647 \u0645\u0637\u0627\u0644\u0639\u0627\u062a \u0648 \u062a\u062d\u0642\u06cc\u0642\u0627\u062a \u0641\u0631\u0647\u0646\u06af\u06cc (\u067e\u0698\u0648\u0647\u0634\u06af\u0627\u0647)\u060c \u062a\u0647\u0631\u0627\u0646\u060c 1371\u060c \u0635. 69<\/p>\n\n\n\n<p>42- Mister Hemferin xatir\u0259l\u0259ri (\u0130ngilis casusunun etiraflar\u0131), \u0417\u0410\u041e \u00ab\u0421\u043b\u0430\u0432\u044f\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0434\u043e\u043c \u043a\u043d\u0438\u0433\u0438\u00bb \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2003, s. 89<\/p>\n\n\n\n<p>43- Politika Ansiklopedisi, Terc\u00fcman, Terc\u00fcman gazetecilik matbaas\u0131nda dizilmi\u015f ve bas\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r, \u0130stanbul 1982, s. 388.<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>Tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, H\u0259s\u0259n S\u0259f\u0259ri\n\n<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bu yaz\u0131 29.03.2018-ci ild\u0259 Fedai.az-da yay\u0131nlan\u0131b&#8230; B\u00f6y\u00fck imperatorluqlar quran t\u00fcrk ulusunun potensial\u0131n\u0131 d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-3339","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":"","thumbnail":"","medium":"","medium_large":"","large":"","1536x1536":"","2048x2048":"","covernews-slider-full":"","covernews-slider-center":"","covernews-featured":"","covernews-medium":"","covernews-medium-square":""},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3339","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3339"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3339\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3341,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3339\/revisions\/3341"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3339"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3339"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3339"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}