{"id":25130,"date":"2026-09-12T11:17:05","date_gmt":"2026-09-12T07:17:05","guid":{"rendered":"https:\/\/veteran.az\/?p=25130"},"modified":"2026-09-12T11:17:05","modified_gmt":"2026-09-12T07:17:05","slug":"tarixin-hokmu-v%c9%99-isgalin-agir-b%c9%99d%c9%99li-erm%c9%99nistanin-iqtisadi-v%c9%99-m%c9%99n%c9%99vi-t%c9%99cridi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=25130","title":{"rendered":"Tarixin h\u00f6km\u00fc v\u0259 i\u015f\u011fal\u0131n a\u011f\u0131r b\u0259d\u0259li: Erm\u0259nistan\u0131n iqtisadi v\u0259 m\u0259n\u0259vi t\u0259cridi"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tarix he\u00e7 vaxt \u0259dal\u0259tsizliyi v\u0259 haqs\u0131z iddialar\u0131 cavabs\u0131z qoymur. 1988-ci ild\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 ba\u015f qald\u0131ran b\u0259dnam \u0259razi iddialar\u0131 v\u0259 t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259t, \u0259slind\u0259, Erm\u0259nistan\u0131n \u00f6z \u0259ll\u0259ri il\u0259 qazd\u0131\u011f\u0131 d\u0259rin bir s\u0259rasim\u0259q\u0259n \u2014 geosiyasi dalana \u00e7evrildi. H\u0259r bir \u0259m\u0259lin \u00f6z b\u0259hr\u0259si, h\u0259r bir yanl\u0131\u015f siyas\u0259tin is\u0259 a\u011f\u0131r b\u0259d\u0259li oldu\u011fu kimi, bu otuzillik d\u00fc\u015fm\u0259nc\u0259m m\u00f6vqe d\u0259 qon\u015fu \u00f6lk\u0259ni h\u0259m madi, h\u0259m d\u0259 m\u0259n\u0259vi c\u0259h\u0259td\u0259n tamamil\u0259 pu\u00e7 etdi.<br><strong>\u0130qtisadi Dalan v\u0259 \u0130tirilmi\u015f Tarixi \u015eanslar<br><\/strong>Haqq\u0131n v\u0259 \u0259dal\u0259tin yolundan azaraq qon\u015fuya q\u0131l\u0131nc qald\u0131ranlar, \u0259slind\u0259, \u00f6z g\u0259l\u0259c\u0259kl\u0259rin\u0259 z\u0259rb\u0259 endirdil\u0259r. Z\u0259man\u0259nin t\u0259l\u0259bi s\u00fclh v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q ik\u0259n, Erm\u0259nistan s\u0259rh\u0259dl\u0259ri q\u0131f\u0131llayaraq \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259kzibolunmaz tranzit \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259rind\u0259n m\u0259hrum etdi. Qlobal miqyasl\u0131 iqtisadi layih\u0259l\u0259r\u0259 n\u0259z\u0259r salanda insan ist\u0259r-ist\u0259m\u0259z d\u0259rind\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr: \u0259g\u0259r sa\u011flam t\u0259m\u0259lli yax\u015f\u0131 qon\u015fuluq siyas\u0259ti olsayd\u0131, \u0259srin layih\u0259si olan Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan (BTC) \u0259sas neft k\u0259m\u0259ri m\u0259ntiqi olaraq &#171;Bak\u0131-\u0130r\u0259van-Ceyhan&#187; x\u0259tti il\u0259 ke\u00e7\u0259 bil\u0259rdi. Lakin bu f\u00fcrs\u0259t t\u0259\u043ac\u0259 co\u011frafi deyil, h\u0259m d\u0259 m\u0259n\u0259vi bax\u0131mdan qurban verildi. N\u0259tic\u0259d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycanla yollar ba\u011fland\u0131, yegan\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolu olan G\u00fcrc\u00fcstan istiqam\u0259ti is\u0259 a\u011f\u0131r relyef v\u0259 y\u00fcks\u0259k logistik x\u0259rcl\u0259rin girovuna \u00e7evrildi.<br><strong>M\u0259n\u0259vi T\u0259n\u0259zz\u00fcl v\u0259 Demoqrafik B\u00f6hran<br><\/strong>Xarici analitikl\u0259rin v\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n hesabatlar\u0131 da t\u0259sdiql\u0259yir ki, bu t\u0259crid siyas\u0259ti \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259 k\u00fctl\u0259vi miqrasiyaya \u2014 d\u0259rin &#171;beyin ax\u0131n\u0131&#187;na v\u0259 \u0259halinin s\u00fcr\u0259tl\u0259 \u0259rim\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Xarici donorlardan as\u0131l\u0131l\u0131q, ill\u00fcziyalar \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulan ideologiya c\u0259miyy\u0259td\u0259 m\u0259n\u0259vi deqradasiyaya, milli \u015f\u00fcurun daralmas\u0131na v\u0259 m\u00fcst\u0259qil q\u0259rar q\u0259bul etm\u0259k irad\u0259sinin tamamil\u0259 silinm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131.<br>\u018fg\u0259r bu ill\u0259r \u0259rzind\u0259 konstruktiv m\u00f6vqe se\u00e7ils\u0259ydi, C\u0259nubi Qafqaz\u0131n qov\u015faq n\u00f6qt\u0259sin\u0259 \u00e7evril\u0259n Erm\u0259nistan milyardlarla dollar investisiya qazanacaq, TRACECA v\u0259 enerji d\u0259hlizl\u0259ri say\u0259sind\u0259 xalq yoxsulluqdan xilas olub dayan\u0131ql\u0131 inki\u015fafa qovu\u015facaqd\u0131. Lakin x\u00fclyalar ger\u00e7\u0259kliyi, d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik is\u0259 b\u0259sir\u0259ti \u00fcst\u0259l\u0259di.<br><strong>&#171;Borc M\u00fcqabilind\u0259 M\u00fclkiyy\u0259t&#187; v\u0259 S\u0259nayenin \u00c7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc<br><\/strong>1988-ci ild\u0259n sonra sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n qalma g\u00fccl\u00fc s\u0259naye potensial\u0131 t\u0259dric\u0259n m\u0259hv\u0259 m\u0259hkum edildi. Blokada, s\u0259ri\u015ft\u0259siz idar\u0259\u00e7ilik v\u0259 daxili b\u00f6hranlar ucbat\u0131ndan zavod v\u0259 fabrikl\u0259rin t\u0259xmin\u0259n 80-90%-i s\u0131radan \u00e7\u0131xd\u0131. Ayaqda qala bil\u0259n strateji m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259r is\u0259 d\u00f6vl\u0259t borclar\u0131n\u0131n \u0259v\u0259zind\u0259 r\u0259sm\u0259n ba\u015fqa d\u00f6vl\u0259tin \u2014 Rusiyan\u0131n n\u0259zar\u0259tin\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc.<br>2002\u20132003-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti Rusiyaya olan 94-97 milyon dollar m\u0259bl\u0259\u011find\u0259 d\u00f6vl\u0259t borcunu \u00f6d\u0259y\u0259 bilm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259\u015fhur &#171;\u0130\u043c\u0443\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u043e \u0432 \u043e\u0431\u043c\u0435\u043d \u043d\u0430 \u0434\u043e\u043b\u0433&#187; (Borc m\u00fcqabilind\u0259 m\u00fclkiyy\u0259t) sazi\u015fini imzalama\u011fa m\u0259cbur oldu. Bu sazi\u015fl\u0259: Ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130-nin radioelektronika \u00fczr\u0259 n\u0259h\u0259ngi olan &#171;Mars&#187; Elektronika Zavodu, &#171;Radiom\u00fch\u0259ndislik&#187; v\u0259 &#171;ErVand&#187; kimi strateji elmi-t\u0259dqiqat kompleksl\u0259ri, Hrazdan \u0130stilik Elektrik Stansiyas\u0131 (\u0130ES) birba\u015fa yad \u00f6lk\u0259nin balans\u0131na ke\u00e7di.<br>Strateji Sah\u0259l\u0259rd\u0259 As\u0131l\u0131l\u0131q v\u0259 Suverenliyin \u0130t\u0bb1\u0bcdirilm\u0259si<br>Zavodlarla yana\u015f\u0131, \u00f6lk\u0259nin b\u00fct\u00fcn h\u0259yati damarlar\u0131 da xarici kapital\u0131n \u0259sar\u0259tin\u0259 verildi:<br>\u2022 Energetika v\u0259 Qaz: Qaz \u015f\u0259b\u0259k\u0259si tamamil\u0259 &#171;Gazprom&#187; \u015firk\u0259tinin \u0259lind\u0259dir (&#171;Gazprom Armenia&#187;). \u00d6lk\u0259nin elektrik enerjisini t\u0259min ed\u0259n Metsamor Atom Elektrik Stansiyas\u0131 is\u0259 yanacaq t\u0259chizat\u0131 v\u0259 idar\u0259etm\u0259 bax\u0131m\u0131ndan 100% Rusiyan\u0131n &#171;Rosatom&#187; korporasiyas\u0131ndan as\u0131l\u0131d\u0131r.<br>\u2022 N\u0259qliyyat: D\u0259mir yolu sistemi (&#171;C\u0259nubi Qafqaz D\u0259mir Yolu&#187;) uzunm\u00fcdd\u0259tli konsessiya il\u0259 *&#187;Rusiya D\u0259mir Yollar\u0131&#187;*na (RZD) h\u0259val\u0259 olunub.<br>\u2022 M\u0259d\u0259n v\u0259 Rabit\u0259: \u00d6lk\u0259nin mis, q\u0131z\u0131l v\u0259 qiym\u0259tli metal yataqlar\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 telekommunikasiya sektoru ba\u015fqalar\u0131n\u0131n idar\u0259\u00e7iliyin\u0259 verildi.<br>Bu g\u00fcn Erm\u0259nistan\u0131n iqtisadi, maliyy\u0259 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik bax\u0131m\u0131ndan Rusiyadan as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131 kritik h\u0259dd\u0259 \u2014 60-70% s\u0259viyy\u0259sind\u0259dir. Bu\u011fda idxal\u0131n\u0131n 95-98%-ni, t\u0259bii qaz v\u0259 neftin is\u0259 100%-ni Rusiyadan alan, daxili bazar\u0131n\u0131 \u0259sas\u0259n xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n maliyy\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259l\u0259ri (remitances) hesab\u0131na qoruyan \u00f6lk\u0259 faktiki olaraq m\u00fcst\u0259qil iqtisadi suverenliyind\u0259n m\u0259hrumdur.<br>N\u0259tic\u0259 &#8212; Otuz il boyunca apar\u0131lan yanl\u0131\u015f siyas\u0259t, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q v\u0259 \u0259dav\u0259t Erm\u0259nistan\u0131 iqtisadi m\u00fcst\u0259qillikd\u0259n m\u0259hrum ed\u0259r\u0259k onu ba\u015fqalar\u0131n\u0131n \u0259lind\u0259 al\u0259t\u0259 \u00e7evirdi.<br>2020-ci ilin Z\u0259f\u0259r G\u00fcn\u00fc is\u0259 bu tarixi \u0259dal\u0259tsizliy\u0259 son qoymaqla yana\u015f\u0131, regionda yeni reall\u0131qlar yaratd\u0131. Tarix g\u00f6st\u0259rdi ki, qon\u015fusu il\u0259 s\u00fclh i\u00e7ind\u0259 ya\u015fama\u011f\u0131 bacarmayan, \u0259razi iddias\u0131 il\u0259 g\u00f6z\u00fc dumanlanan h\u0259r bir d\u00f6vl\u0259t gec-tez \u00f6z istiqlal\u0131n\u0131 v\u0259 s\u0259rv\u0259tl\u0259rini itirm\u0259y\u0259 m\u0259hkumdur.<br><br><strong>Seyyid M\u00fcbariz Eldar o\u011flu<br>AVMV\u0130B-nin Neft\u00e7ala rayon \u015f\u00f6b\u0259sinin s\u0259dri<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tarix he\u00e7 vaxt \u0259dal\u0259tsizliyi v\u0259 haqs\u0131z iddialar\u0131 cavabs\u0131z qoymur. 1988-ci ild\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 ba\u015f&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":24878,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-25130","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",999,719,false],"thumbnail":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-150x108.png",150,108,true],"medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-300x216.png",300,216,true],"medium_large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-768x553.png",640,461,true],"large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",640,461,false],"1536x1536":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",999,719,false],"2048x2048":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",999,719,false],"covernews-slider-full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-999x715.png",999,715,true],"covernews-slider-center":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-800x500.png",800,500,true],"covernews-featured":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",999,719,false],"covernews-medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-540x340.png",540,340,true],"covernews-medium-square":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-400x250.png",400,250,true]},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25130","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25130"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25130\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25131,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25130\/revisions\/25131"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/24878"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25130"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25130"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25130"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}