{"id":25128,"date":"2026-09-09T15:30:39","date_gmt":"2026-09-09T11:30:39","guid":{"rendered":"https:\/\/veteran.az\/?p=25128"},"modified":"2026-09-09T15:30:39","modified_gmt":"2026-09-09T11:30:39","slug":"tarixin-yaddasi-v%c9%99-unudulmayan-h%c9%99qiq%c9%99tl%c9%99r-deportasiya-isgal-v%c9%99-boyuk-faci%c9%99nin-r%c9%99q%c9%99ml%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=25128","title":{"rendered":"Tarixin yadda\u015f\u0131 v\u0259 unudulmayan h\u0259qiq\u0259tl\u0259r: deportasiya, i\u015f\u011fal v\u0259 b\u00f6y\u00fck faci\u0259nin r\u0259q\u0259ml\u0259ri"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">XX \u0259srin sonlar\u0131nda Az\u0259rbaycan xalq\u0131 b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 az rast g\u0259lin\u0259n b\u00f6y\u00fck bir humanitar faci\u0259 v\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259ti il\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131r. 1988\u20131994-c\u00fc ill\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n bu m\u0259rh\u0259l\u0259 h\u0259m soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n tarixi torpaqlar\u0131ndan soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 deportasiya yolu il\u0259 qovulmas\u0131, h\u0259m d\u0259 torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 maddi-m\u0259d\u0259ni irsimizin sistemli \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259hv edilm\u0259si il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdir. 1. M\u0259cburi K\u00f6\u00e7 v\u0259 \u018fhalinin Statistikas\u0131 (1988\u20131994) D\u00f6vl\u0259t arxivl\u0259ri v\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n (BMT UNHCR, UNDP) r\u0259smi hesabatlar\u0131na \u0259sas\u0259n, deportasiya v\u0259 i\u015f\u011fal dal\u011fas\u0131 iki ana kateqoriyaya b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Q\u0259rbi Az\u0259rbaycandan Deportasiya (1988\u20131991): Erm\u0259niston SSR \u0259razisind\u0259ki 172 xalis az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259 100-d\u0259n \u00e7ox qar\u0131\u015f\u0131q ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259n (\u0130r\u0259van, Q\u0259rbi Z\u0259ng\u0259zur, G\u00f6y\u00e7\u0259, D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, Vedibasar v\u0259 s.) 250,000-d\u0259n \u00e7ox soyda\u015f\u0131m\u0131z \u00f6z do\u011fma ocaqlar\u0131ndan zorla \u00e7\u0131xar\u0131laraq qa\u00e7q\u0131n d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr (M\u0259nb\u0259: AR D\u00f6vl\u0259t Arxivi, BMT Qa\u00e7q\u0131nlar \u00fczr\u0259 Ali Komissarl\u0131\u011f\u0131).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Qaraba\u011f v\u0259 \u018ftraf Rayonlardan \u0130\u015f\u011fal K\u00f6\u00e7\u00fc (1991\u20131994): Ke\u00e7mi\u015f Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti v\u0259 onun \u0259traf\u0131ndak\u0131 7 rayondan (A\u011fdam, F\u00fczuli, C\u0259bray\u0131l, Z\u0259ngilan, Qubadl\u0131, La\u00e7\u0131n, K\u0259lb\u0259c\u0259r) 700,000\u2013750,000 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr (M\u0259nb\u0259: AR Qa\u00e7q\u0131nkom, BMT T\u015e q\u0259tnam\u0259l\u0259ri).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Dig\u0259r Qruplar: \u00d6zb\u0259kistan\u0131n F\u0259rqan\u0259 vadisind\u0259n s\u0131\u011f\u0131nan ~50,000 n\u0259f\u0259r Ax\u0131ska t\u00fcrk\u00fc d\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Yekun H\u0259cm: Toplam 1.000.000 \u2013 1.200.000 n\u0259f\u0259r did\u0259rgin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. 1990-c\u0131 ill\u0259rin ba\u015f\u0131nda 7.5 milyonluq Az\u0259rbaycan \u0259halisinin h\u0259r 7-8 n\u0259f\u0259rind\u0259n biri qa\u00e7q\u0131n v\u0259 ya m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn statusu da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131 ki, bu da adamba\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u0259n nisb\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada en b\u00f6y\u00fck humanitar b\u00f6hranlardan biri idi (M\u0259nb\u0259: UNDP, &#171;The New York Times&#187;, &#171;Le Figaro&#187;).<br>2. \u015e\u0259xsi M\u00fclkiyy\u0259t v\u0259 Q\u0259rbi Az\u0259rbaycana D\u0259ymi\u015f Z\u0259r\u0259r Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259n qovulan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u015f\u0259xsi t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131na v\u0259 \u0259mlaklar\u0131na vurulan birba\u015fa z\u0259r\u0259r d\u00f6vl\u0259t komissiyalar\u0131n\u0131n hesablamalar\u0131nda bel\u0259 \u0259ks olunur:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 M\u0259nims\u0259nil\u0259n Ya\u015fay\u0131\u015f Sah\u0259l\u0259ri: 300-d\u0259n \u00e7ox ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 40,000-d\u0259n \u00e7ox f\u0259rdi ev, m\u0259nzil, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 obyekti v\u0259 da\u015f\u0131nmaz m\u00fclk talan edilmi\u015f v\u0259 ya z\u0259bt olunmu\u015fdur (M\u0259nb\u0259: Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Sovetinin ilkin qeydiyyat materiallar\u0131, 1989\u20131990). \u2022 Maddi Z\u0259r\u0259r: \u018fhalinin qoyub getdiyi \u015f\u0259xsi m\u00fclkiyy\u0259t, texnika, mal-qara v\u0259 da\u015f\u0131nmaz m\u00fclkl\u0259r\u0259 d\u0259ymi\u015f birba\u015fa z\u0259r\u0259r 20 milyard AB\u015e dollar\u0131ndan \u00e7ox qiym\u0259tl\u0259ndirilir (M\u0259nb\u0259: AR Maliyy\u0259 Nazirliyi, UNHCR).<br>\u2022 Tarixi \u0130rs: Q\u0259rbi Az\u0259rbaycanda az\u0259rbaycanl\u0131lara ait 300-d\u0259n \u00e7ox m\u0259scid, ziyar\u0259tgah v\u0259 q\u0259biristanl\u0131q (o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u0130r\u0259vandak\u0131 D\u0259mirbulaq m\u0259scidi) tamamil\u0259 s\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259 ya saxtala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 3. \u0130\u015f\u011fal D\u00f6vr\u00fcnd\u0259 D\u0259ymi\u015f Material, M\u0259d\u0259ni v\u0259 Ekoloji Z\u0259r\u0259r (1990\u20132020) 30 illik i\u015f\u011fal d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 11 inzibati \u0259razi birliyi (K\u0259lb\u0259c\u0259r, La\u00e7\u0131n, Qubadl\u0131, Z\u0259ngilan, C\u0259bray\u0131l, F\u00fczuli, A\u011fdam, \u015eu\u015fa, Xocal\u0131, Xocav\u0259nd, A\u011fd\u0259r\u0259 v\u0259 Xank\u0259ndi) da da\u011f\u0131nt\u0131lara m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r: Da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f \u0130nfrastruktur v\u0259 Ya\u015fay\u0131\u015f Fondu \u2022 \u015e\u0259h\u0259r v\u0259 K\u0259ndl\u0259r: 11 \u015f\u0259h\u0259r, 12 q\u0259s\u0259b\u0259 v\u0259 890-dan \u00e7ox k\u0259nd yerl\u0259-yeksan edilmi\u015fdir. \u2022 M\u0259nzil Fondu: 150,000\u2013180,000 ya\u015fay\u0131\u015f evi s\u00f6k\u00fcl\u0259r\u0259k tikinti material\u0131 kimi talan olunmu\u015fdur.<br>\u2022 Sosial \u015e\u0259b\u0259k\u0259: 1,025 m\u0259kt\u0259b v\u0259 u\u015faq ba\u011f\u00e7as\u0131, 700-d\u0259n \u00e7ox tibb m\u00fc\u0259ssis\u0259si, 800 km avtomobil yolu, 160 k\u00f6rp\u00fc, 15,000 km elektrik v\u0259 2,300 km su x\u0259tti m\u0259hv edilmi\u015fdir (M\u0259nb\u0259: D\u00fcnya Bank\u0131, AR Nazirl\u0259r Kabineti). Dini, M\u0259d\u0259ni v\u0259 Arxeoloji Faci\u0259 \u2022 M\u0259scidl\u0259r: \u0130\u015f\u011fal zonas\u0131ndak\u0131 67 m\u0259scidd\u0259n 63-\u00fc tamamil\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f, 4-\u00fc (\u015eu\u015fa Yuxar\u0131 v\u0259 A\u015fa\u011f\u0131 G\u00f6vh\u0259r A\u011fa, Saatl\u0131, A\u011fdam C\u00fcm\u0259 m\u0259scidl\u0259ri) is\u0259 mal-qara saxlan\u0131laraq t\u0259hqir olunmu\u015fdur (M\u0259nb\u0259: \u0130\u018fT, &#171;Al Jazeera&#187;).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><br>\u2022 Muzey v\u0259 Kitabxanalar: 927 kitabxana (4.6 milyon kitab v\u0259 nadir \u0259lyazma), 22 muzey (\u015eu\u015fa Tarix, \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yli, B\u00fclb\u00fcl\u00fcn ev-muzeyl\u0259ri, A\u011fdam \u00c7\u00f6r\u0259k Muzeyi, K\u0259lb\u0259c\u0259r Tarix-Diyar\u015f\u00fcnasl\u0131q Muzeyi) talan edil\u0259r\u0259k 100,000-d\u0259n \u00e7ox nadir eksponat xaric\u0259 da\u015f\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r (M\u0259nb\u0259: UNESCO, &#171;Euronews&#187;). \u2022 Abid\u0259l\u0259r: D\u00fcnya \u0259h\u0259miyy\u0259tli Az\u0131x v\u0259 Ta\u011flar ma\u011faralar\u0131nda qanunsuz qaz\u0131nt\u0131lar apar\u0131lm\u0131\u015f, P\u0259nah\u0259li xan\u0131n saray\u0131, \u015eahbulaq qalas\u0131, Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcl\u0259ri v\u0259 Xocal\u0131 kurqanlar\u0131 vandalizm\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. Ekoloji Terror v\u0259 \u00dcmumi Maliyy\u0259 \u0130tkisi<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Me\u015f\u0259l\u0259r v\u0259 Yataqlar: 50,000 hektardan \u00e7ox me\u015f\u0259 sah\u0259si (o c\u00fcml\u0259d\u0259n B\u0259sit\u00e7ay qoru\u011fundak\u0131 nadir \u015e\u0259rq \u00e7inar\u0131 me\u015f\u0259l\u0259ri) q\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, S\u00f6y\u00fcdl\u00fc (Zod), Vejn\u0259li v\u0259 Q\u0131z\u0131lbulaq q\u0131z\u0131l yataqlar\u0131 qanunsuz istismar olunmu\u015fdur (M\u0259nb\u0259: UNEP, AR ETSN).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 \u00dcmumi D\u0259y\u0259r: Beyn\u0259lxalq audit ekspertl\u0259ri v\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komissiyas\u0131n\u0131n hesablamalar\u0131na g\u00f6r\u0259, vurulmu\u015f \u00fcmumi maddi, ekoloji v\u0259 iqtisadi z\u0259r\u0259r 100 milyard dollar\u0131 ke\u00e7ir, geni\u015fl\u0259ndirilmi\u015f t\u0259bii resurs qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 is\u0259 bu r\u0259q\u0259m 800 milyard AB\u015e dollar\u0131na \u00e7at\u0131r (M\u0259nb\u0259: &#171;Reuters&#187;, AR Nazirl\u0259r Kabineti). V\u0259t\u0259n torpa\u011f\u0131n\u0131n h\u0259r qar\u0131\u015f\u0131nda \u00e7\u0259kil\u0259n bu izl\u0259r yaln\u0131z maddi yox, b\u00f6y\u00fck bir ruhi yarad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tarixin yadda\u015f\u0131na h\u0259kk olunmu\u015f bu h\u0259qiq\u0259tl\u0259r g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259rin milli \u015f\u00fcurunda h\u0259r zaman diri qalacaqd\u0131r. Y\u00fcz illik a\u011fr\u0131lar sin\u0259md\u0259 bir da\u011f, Qalib h\u0259qiq\u0259tdir, silinm\u0259z Seyyid. Z\u00fclm\u00fcn qaranl\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0259kildi torpaqdan, Tarix unutmayacaq haqd\u0131 bu \u015fahid.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Seyyid M\u00fcbariz Eldar o\u011flu Az\u0259rbaycan V\u0259t\u0259n M\u00fcharib\u0259si Veteranlar\u0131 \u0130ctimai Birliyinin Neft\u00e7ala rayon \u015f\u00f6b\u0259sinin s\u0259dri<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>XX \u0259srin sonlar\u0131nda Az\u0259rbaycan xalq\u0131 b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 az rast g\u0259lin\u0259n b\u00f6y\u00fck bir humanitar faci\u0259 v\u0259&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":24878,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-25128","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",999,719,false],"thumbnail":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-150x108.png",150,108,true],"medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-300x216.png",300,216,true],"medium_large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-768x553.png",640,461,true],"large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",640,461,false],"1536x1536":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",999,719,false],"2048x2048":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",999,719,false],"covernews-slider-full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-999x715.png",999,715,true],"covernews-slider-center":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-800x500.png",800,500,true],"covernews-featured":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",999,719,false],"covernews-medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-540x340.png",540,340,true],"covernews-medium-square":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-400x250.png",400,250,true]},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25128","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25128"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25128\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25129,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25128\/revisions\/25129"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/24878"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25128"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25128"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25128"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}