{"id":25114,"date":"2026-09-08T11:44:23","date_gmt":"2026-09-08T07:44:23","guid":{"rendered":"https:\/\/veteran.az\/?p=25114"},"modified":"2026-09-08T11:44:23","modified_gmt":"2026-09-08T07:44:23","slug":"tarixi-arasdirma-erm%c9%99nil%c9%99r-c%c9%99nubi-qafqaza-nec%c9%99-g%c9%99ldil%c9%99r-v%c9%99-qarabagi-n%c9%99-ucun-iddia-edirl%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=25114","title":{"rendered":"Tarixi ara\u015fd\u0131rma: &#8212; erm\u0259nil\u0259r c\u0259nubi qafqaza nec\u0259 g\u0259ldil\u0259r v\u0259 qaraba\u011f\u0131 n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn iddia edirl\u0259r?"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><br>\u00ab\u041f\u043e\u0434\u0438 \u043f\u0440\u043e\u0447\u044c \u2014 \u043d\u0435 \u0445\u043e\u0447\u0443 \u0442\u0435\u0431\u044f \u0437\u043d\u0430\u0442\u044c! \u0422\u044b \u0442\u0440\u0443\u0441, \u0442\u044b \u0440\u0430\u0431, \u0442\u044b \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0438\u043d!\u00bb (\u201cR\u0259dd ol \u2014 s\u0259ni tan\u0131maq ist\u0259mir\u0259m! S\u0259n qorxaqsan, s\u0259n qulsan, s\u0259n erm\u0259nis\u0259n!\u201d) \u2014 A.S. Pu\u015fkin, &#171;Tazit&#187; poemas\u0131<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><br>K\u00fctl\u0259vi K\u00f6\u00e7 V\u0259 Demoqrafik Saxtakarl\u0131q<br>XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r C\u0259nubi Qafqazda erm\u0259ni \u0259halisi yaln\u0131z ki\u00e7ik ticar\u0259t icmalar\u0131 v\u0259 monast\u0131r \u0259traflar\u0131nda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f azl\u0131qdan ibar\u0259t idi. Regionun demoqrafik x\u0259rit\u0259sinin m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259sind\u0259n sonra m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tin\u0259 \u00e7evrildi:<br>\u2022 M\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil K\u00f6\u00e7\u00fcn H\u00fcquqi \u018fsas\u0131: 1828-ci il T\u00fcrkman\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sinin 15-ci madd\u0259si v\u0259 1829-cu il Edirn\u0259 m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n, \u0130randan 40 mind\u0259n \u00e7ox, Osmanl\u0131 imperiyas\u0131ndan is\u0259 84 min\u0259 yax\u0131n erm\u0259ni \u0130r\u0259van, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Qaraba\u011f xanl\u0131qlar\u0131n\u0131n \u0259razisin\u0259 yerl\u0259\u015fdirildi (\u0130.\u015eopen, &#171;Erm\u0259ni vilay\u0259tinin tarixi abid\u0259si&#187;, 1852).<br>\u2022 Toponimik T\u0259cav\u00fcz: Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi \u015f\u0259h\u0259ri olan \u0130r\u0259van\u0131n ad\u0131 SSR\u0130 M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin 7 oktyabr 1936-c\u0131 il q\u0259rar\u0131 il\u0259 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k &#171;Yerevan&#187; edildi. Bu tarix\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00fct\u00fcn r\u0259smi x\u0259rit\u0259 v\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r rusca Erivan, az\u0259rbaycanca is\u0259 \u0130r\u0259van kimi h\u0259kk olunmu\u015fdu.<br>\u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n K\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 Siyas\u0259tind\u0259 5 Strateji H\u0259d\u0259fi<br>Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259ri Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259kd\u0259 \u0259sas geostrateji m\u0259qs\u0259dl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lardan ibar\u0259t idi:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>&#171;Xristian Bufer Zonas\u0131&#187; Yaratmaq: Qacar v\u0259 Osmanl\u0131 kimi iki b\u00f6y\u00fck m\u00fcs\u0259lman d\u00f6vl\u0259ti il\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259 \u00c7ar hakimiyy\u0259tin\u0259 sadiq, canl\u0131 h\u0259rbi-siyasi dayaq formala\u015fd\u0131rmaq.<\/li>\n\n\n\n<li>Demoqrafik Balans\u0131 Pozmaq: \u018frazinin m\u00fctl\u0259q \u0259ks\u0259riyy\u0259tini t\u0259\u015fkil ed\u0259n yerli t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halisinin nisb\u0259tini azaltmaqla olas\u0131 azadl\u0131q h\u0259r\u0259katlar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq.<\/li>\n\n\n\n<li>&#171;\u015e\u0259rq M\u0259s\u0259l\u0259si&#187; v\u0259 Diplomatik T\u0259zyiq: Osmanl\u0131 v\u0259 Qacar d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 &#171;xristianlar\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 qorumaq&#187; ad\u0131 alt\u0131nda daimi m\u00fcdaxil\u0259 r\u0131\u00e7aq\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259k.<\/li>\n\n\n\n<li>H\u0259rbi-K\u0259\u015ffiyyat D\u0259st\u0259yi: Co\u011frafiyan\u0131 bil\u0259n erm\u0259ni icmalar\u0131ndan v\u0259 kils\u0259 xadiml\u0259rind\u0259n k\u0259\u015ffiyyat, b\u0259l\u0259d\u00e7ilik v\u0259 t\u0259chizat i\u015fl\u0259rind\u0259 istifad\u0259 etm\u0259k.<\/li>\n\n\n\n<li>Q\u0259rb D\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin Maraqlar\u0131: B\u00f6y\u00fck Britaniya v\u0259 Fransan\u0131n Osmanl\u0131 imperiyas\u0131n\u0131 daxild\u0259n z\u0259ifl\u0259tm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 erm\u0259ni azl\u0131\u011f\u0131na &#171;muxtariyy\u0259t&#187; v\u0259dl\u0259ri ver\u0259r\u0259k separatizmi alovland\u0131rmaq c\u0259hdl\u0259ri.<br>T\u0259kzibedilm\u0259z Faktlar V\u0259 \u0130deoloji T\u0259cav\u00fcz<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 N. \u015eavrovun Tarixi Etiraf\u0131 (1911): Rus t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259 r\u0259smi \u015f\u0259xsi Nikolay \u015eavrov yaz\u0131rd\u0131:<br>&#171;Zaqafqaziyada ya\u015fayan 1,3 milyon erm\u0259ninin 1 milyondan \u00e7oxu yerli \u0259hali olmay\u0131b, bizim t\u0259r\u0259fimizd\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rdir.&#187;<br>(N.\u015eavrov, &#171;Yelizavetpol quberniyas\u0131nda rus i\u015finin yeni t\u0259hl\u00fck\u0259si&#187;, Sankt-Peterburq, 1911)<br>\u2022 Nifr\u0259t \u0130deologiyas\u0131: Da\u011f\u0131n\u0131q erm\u0259ni icmalar\u0131n\u0131 c\u0259ml\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn &#171;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#187; x\u00fclyas\u0131 v\u0259 &#171;d\u00fc\u015fm\u0259n T\u00fcrk&#187; obraz\u0131 formala\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131. Bu ideologiya 1905\u20131907 v\u0259 1918\u20131920-ci ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131, \u0130r\u0259van, Qaraba\u011f, Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 \u015eamax\u0131da k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlara yol a\u00e7d\u0131 (A.M.Top\u00e7uba\u015fov, &#171;Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n f\u0259lak\u0259tl\u0259ri&#187;, 1919; T.Svyatoxovski, &#171;Rusiya v\u0259 Az\u0259rbaycan&#187;, 1995).<br>Qaraba\u011f Iddiasinin D\u0259rind\u0259 Yatan S\u0259b\u0259bl\u0259ri<br>\u2022 Geopolitik M\u00f6vqe: Qaraba\u011f Qafqaz\u0131n h\u0259rbi, co\u011frafi v\u0259 su resurslar\u0131 m\u0259rk\u0259zidir. Buraya n\u0259zar\u0259t ed\u0259n q\u00fcvv\u0259 b\u00fct\u00fcn c\u0259nubi Qafqazda strateji \u00fcst\u00fcnl\u00fck qazan\u0131r (Mirz\u0259 Camal Cavan\u015fir, &#171;Qaraba\u011f tarixi&#187;, 1847).<br>\u2022 Alban M\u0259d\u0259ni \u0130rsinin M\u0259nims\u0259nilm\u0259si: Qaraba\u011fdak\u0131 q\u0259dim xristian abid\u0259l\u0259ri (G\u0259nc\u0259s\u0259r, Xudav\u0259ng, Amaras) Qafqaz Albaniyas\u0131na m\u0259xsusdur. 1836-c\u0131 ild\u0259 \u00c7ar I Nikolay\u0131n f\u0259rman\u0131 il\u0259 Alban Avtokefal Kils\u0259si l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k Erm\u0259ni Qriqoryan Kils\u0259sin\u0259 tabe etdirildi, n\u0259tic\u0259d\u0259 alban m\u0259b\u0259dl\u0259ri v\u0259 \u0259lyazmalar\u0131 saxtala\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131 (\u00c7ar I Nikolay\u0131n 11 mart 1836-c\u0131 il \u018fsasnam\u0259si; Z.B\u00fcnyadov, &#171;Az\u0259rbaycan VII-IX \u0259srl\u0259rd\u0259&#187;, 1965).<br>\u2022 M\u0259qs\u0259dli \u0130nzibati B\u00f6lg\u00fc: 1923-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan SSR t\u0259rkibind\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin (DQMV) yarad\u0131lmas\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259k separatizm \u00fc\u00e7\u00fcn ideoloji v\u0259 h\u00fcquqi placdarm rolunu oynad\u0131 (O.Alt\u015ftadt, &#171;Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri&#187;, 1992).<br>\ud83d\udcdc T\u018fR\u0130X\u018f BAXI\u015e Q\u018fZ\u018fL\u0130<br>K\u00f6\u00e7\u00fcb g\u0259ldi bu torpa\u011fa yad ell\u0259r, x\u0259yan\u0259t eyl\u0259di,<br>M\u0259kan tutduqca bu yurdda f\u0259sad\u0131 ad\u0259t eyl\u0259di.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Alban\u0131n q\u0259dim m\u00fclk\u00fcn\u00fc m\u0259nims\u0259yib saxta adla,<br>Tarixi t\u0259hrif edib\u0259n xalqa cinay\u0259t eyl\u0259di.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Haqq\u0131n d\u0259rgah\u0131 adildir, yalan paydar olmaz \u0259sla,<br>M\u00fcz\u0259ff\u0259r xalq\u0131m ax\u0131r ki, z\u0259f\u0259rl\u0259 t\u0259c\u0259ss\u00fcm eyl\u0259di.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Seyyida, yaz bu h\u0259qiq\u0259t salnam\u0259sin el bilsin,<br>Torpaq \u00f6z sahibin tapd\u0131, V\u0259t\u0259n \u015fanl\u0131 qiyam eyl\u0259di.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Seyyid M\u00fcbariz Eldar o\u011flu &#171;Veteran.az&#187; q\u0259zetinin \u015eirvan\u2013Salyan regional yazar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Az\u0259rbaycan V\u0259t\u0259n M\u00fcharib\u0259si Veteranlar\u0131 \u0130ctimai Birliyinin<br>Neft\u00e7ala rayon \u015f\u00f6b\u0259sinin s\u0259dri<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00ab\u041f\u043e\u0434\u0438 \u043f\u0440\u043e\u0447\u044c \u2014 \u043d\u0435 \u0445\u043e\u0447\u0443 \u0442\u0435\u0431\u044f \u0437\u043d\u0430\u0442\u044c! \u0422\u044b \u0442\u0440\u0443\u0441, \u0442\u044b \u0440\u0430\u0431, \u0442\u044b \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0438\u043d!\u00bb (\u201cR\u0259dd ol&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":24878,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-25114","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",999,719,false],"thumbnail":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-150x108.png",150,108,true],"medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-300x216.png",300,216,true],"medium_large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-768x553.png",640,461,true],"large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",640,461,false],"1536x1536":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",999,719,false],"2048x2048":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",999,719,false],"covernews-slider-full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-999x715.png",999,715,true],"covernews-slider-center":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-800x500.png",800,500,true],"covernews-featured":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar.png",999,719,false],"covernews-medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-540x340.png",540,340,true],"covernews-medium-square":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/mubarizeldar-400x250.png",400,250,true]},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25114","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25114"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25114\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25115,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25114\/revisions\/25115"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/24878"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25114"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25114"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25114"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}