{"id":24982,"date":"2026-05-09T23:41:54","date_gmt":"2026-05-09T19:41:54","guid":{"rendered":"https:\/\/veteran.az\/?p=24982"},"modified":"2026-07-24T23:58:13","modified_gmt":"2026-07-24T19:58:13","slug":"9-may-fasizm-uzerinde-qelebe-gunu-sulhun-insanligin-ve-ekoloji-tarazligin-zeferi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=24982","title":{"rendered":"9 MAY FA\u015e\u0130ZM \u00dcZ\u018fR\u0130ND\u018f Q\u018fL\u018fB\u018f G\u00dcN\u00dc: S\u00dcLH\u00dcN, \u0130NSANLI\u011eIN V\u018f EKOLOJ\u0130 TARAZLI\u011eIN Z\u018fF\u018fR\u0130"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tarix yaln\u0131z ke\u00e7mi\u015fd\u0259 ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259rin ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259rin taleyini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259n \u0259n m\u00fch\u00fcm h\u0259yat m\u0259kt\u0259bidir. B\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin XX \u0259srd\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0259n a\u011f\u0131r s\u0131naqlardan biri olan \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si g\u00f6st\u0259rdi ki, m\u00fcharib\u0259l\u0259r t\u0259kc\u0259 insan h\u0259yat\u0131n\u0131 deyil, c\u0259miyy\u0259tl\u0259rin m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rini, iqtisadi inki\u015faf\u0131n\u0131 v\u0259 t\u0259bii ekosisteml\u0259ri d\u0259 m\u0259hv edir. 1945-ci il may\u0131n 9-da fa\u015fizm \u00fcz\u0259rind\u0259 qazan\u0131lan q\u0259l\u0259b\u0259 yaln\u0131z h\u0259rbi u\u011fur deyildi; bu tarix insanl\u0131\u011f\u0131n h\u0259yat, azadl\u0131q, s\u00fclh v\u0259 t\u0259bi\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259yi namin\u0259 qazand\u0131\u011f\u0131 \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259ri q\u0259l\u0259b\u0259 idi. Fa\u015fizm ideologiyas\u0131 zorak\u0131l\u0131\u011f\u0131, irq\u00e7iliyi v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n inkar\u0131n\u0131 d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tin\u0259 \u00e7evirmi\u015fdi. Bu ideologiyan\u0131n n\u0259tic\u0259sind\u0259 milyonlarla insan h\u0259lak oldu, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r viran qald\u0131, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 da\u011f\u0131ld\u0131, me\u015f\u0259l\u0259r yand\u0131r\u0131ld\u0131, \u00e7aylar v\u0259 torpaqlar \u00e7irkl\u0259ndirildi. M\u00fcharib\u0259 yaln\u0131z insanlar\u0131n deyil, b\u00fct\u00fcn biosferin yadda\u015f\u0131nda d\u0259rin iz buraxd\u0131. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 9 May t\u0259kc\u0259 tarixi hadis\u0259 kimi deyil, h\u0259m d\u0259 insan\u0131n t\u0259bi\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 m\u0259suliyy\u0259tini xat\u0131rladan m\u00fch\u00fcm bir g\u00fcnd\u00fcr. Ekologiya elmi s\u00fcbut edir ki, m\u00fcharib\u0259l\u0259r ekosisteml\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n b\u00f6y\u00fck antropogen t\u0259sirl\u0259rd\u0259n biridir. Bombardmanlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 torpaqlar\u0131n m\u00fcnbit qat\u0131 z\u0259d\u0259l\u0259nir, a\u011f\u0131r metallar v\u0259 toksik madd\u0259l\u0259r torpa\u011fa v\u0259 su h\u00f6vz\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015f\u0131r, me\u015f\u0259 \u00f6rt\u00fcy\u00fc m\u0259hv olur, biom\u00fcxt\u0259liflik azal\u0131r. Bir \u00e7ox canl\u0131 n\u00f6vl\u0259rinin ya\u015fay\u0131\u015f areallar\u0131 da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan onlar\u0131n populyasiyalar\u0131 k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 azal\u0131r. M\u00fcasir ekoloji ara\u015fd\u0131rmalar g\u00f6st\u0259rir ki, m\u00fcharib\u0259l\u0259rin t\u0259siri b\u0259zi \u0259razil\u0259rd\u0259 onillikl\u0259r, h\u0259tta \u0259srl\u0259rl\u0259 davam ed\u0259 bilir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 milyonlarla hektar me\u015f\u0259 sah\u0259si m\u0259hv edilmi\u015f, y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u015f\u0259h\u0259r xarabal\u0131\u011fa \u00e7evrilmi\u015f, s\u0259naye tullant\u0131lar\u0131 v\u0259 h\u0259rbi texnika \u0259traf m\u00fchit\u0259 ciddi z\u0259r\u0259r vurmu\u015fdur. Atmosfer\u0259 at\u0131lan t\u00fcst\u00fc v\u0259 z\u0259h\u0259rli qazlar, torpaqlara hopmu\u015f partlay\u0131c\u0131 madd\u0259l\u0259r v\u0259 yanacaq qal\u0131qlar\u0131 ekoloji tarazl\u0131\u011f\u0131n pozulmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. Bu faktlar g\u00f6st\u0259rir ki, m\u00fcharib\u0259nin qurbanlar\u0131 yaln\u0131z insanlar deyil, eyni zamanda t\u0259bi\u0259tin \u00f6z\u00fc d\u0259 olmu\u015fdur. M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri yaln\u0131z iqtisadiyyat\u0131n deyil, ekoloji sisteml\u0259rin d\u0259 b\u0259rpas\u0131na x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f me\u015f\u0259l\u0259rin yenid\u0259n sal\u0131nmas\u0131, \u00e7aylar\u0131n t\u0259mizl\u0259nm\u0259si, torpaqlar\u0131n rekultivasiyas\u0131 v\u0259 t\u0259bii ehtiyatlar\u0131n qorunmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irildi. Bu proses s\u00fcbut etdi ki, s\u00fclh yaln\u0131z insanlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi \u00fc\u00e7\u00fcn deyil, t\u0259bi\u0259tin \u00f6z\u00fcn\u00fc b\u0259rpa etm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 \u0259sas \u015f\u0259rtdir. Az\u0259rbaycan xalq\u0131 fa\u015fizm \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259nin qazan\u0131lmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck f\u0259dakarl\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Alt\u0131 y\u00fcz mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 c\u0259bh\u0259y\u0259 yollanm\u0131\u015f, onlar\u0131n yar\u0131ya yax\u0131n\u0131 geri d\u00f6nm\u0259mi\u015fdir. Az\u0259rbaycan neft\u00e7il\u0259ri gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz \u00e7al\u0131\u015faraq c\u0259bh\u0259nin yanacaq t\u0259minat\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015f, Bak\u0131 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm enerji m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n birin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. Bu f\u0259dakarl\u0131q xalq\u0131m\u0131z\u0131n tarixind\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q salnam\u0259si kimi ya\u015fay\u0131r. Lakin m\u00fcharib\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259bi\u0259tin\u0259 d\u0259 \u00f6z t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. M\u00fcharib\u0259 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u0259bii ehtiyatlardan intensiv istifad\u0259 edilmi\u015f, s\u0259naye istehsal\u0131n\u0131n artmas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ekoloji g\u0259rginlik yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bununla bel\u0259, sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 ya\u015f\u0131lla\u015fd\u0131rma t\u0259dbirl\u0259ri, torpaq ehtiyatlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 ekoloji tarazl\u0131\u011f\u0131n b\u0259rpas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 m\u00fch\u00fcm i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irdiyi a\u011fac\u0259km\u0259 kampaniyalar\u0131, milli parklar\u0131n geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 biom\u00fcxt\u0259lifliyin m\u00fchafiz\u0259si siyas\u0259ti s\u00fclh\u00fcn ekoloji davaml\u0131l\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 q\u0259d\u0259r vacib oldu\u011funu n\u00fcmayi\u015f etdirir. Fa\u015fizm \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259nin \u0259sas d\u0259rsl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 budur ki, insan yaln\u0131z \u00f6z h\u0259mv\u0259t\u0259nl\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda deyil, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 planet qar\u015f\u0131s\u0131nda da m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. M\u00fcharib\u0259l\u0259r iqlim d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259rinin s\u00fcr\u0259tl\u0259nm\u0259sin\u0259, karbon emissiyalar\u0131n\u0131n artmas\u0131na, t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259rin t\u00fck\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 biom\u00fcxt\u0259lifliyin azalmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 XXI \u0259srd\u0259 s\u00fclh siyas\u0259ti eyni zamanda ekoloji siyas\u0259t kimi q\u0259bul edilm\u0259lidir. Az\u0259rbaycan\u0131n &#171;ya\u015f\u0131l enerji&#187;, b\u0259rpa olunan enerji m\u0259nb\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131, i\u015f\u011faldan azad olunmu\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259 &#171;ya\u015f\u0131l enerji zonas\u0131&#187; konsepsiyas\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 \u0259traf m\u00fchitin b\u0259rpas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f layih\u0259l\u0259r d\u0259 bu bax\u0131mdan x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonrak\u0131 inki\u015faf yaln\u0131z iqtisadi g\u00f6st\u0259ricil\u0259rl\u0259 deyil, h\u0259m d\u0259 ekoloji sa\u011flaml\u0131q v\u0259 t\u0259bii tarazl\u0131\u011f\u0131n b\u0259rpas\u0131 il\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fclm\u0259lidir. Frans\u0131z yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259 humanisti Antuan de Sent-Ekz\u00fcperi yaz\u0131rd\u0131: &#171;Biz Yer k\u00fcr\u0259sini ata- babalar\u0131m\u0131zdan miras almam\u0131\u015f\u0131q, onu \u00f6vladlar\u0131m\u0131zdan borc g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f\u00fck.&#187; Bu fikir 9 May\u0131n m\u0259n\u0259vi mahiyy\u0259ti il\u0259 s\u0259sl\u0259\u015fir. Fa\u015fizm \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 daha t\u0259hl\u00fck\u0259siz, daha \u0259dal\u0259tli v\u0259 daha ya\u015f\u0131l d\u00fcnya miras qoymaq m\u0259suliyy\u0259tini d\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva edir. 9 May Fa\u015fizm \u00dcz\u0259rind\u0259 Q\u0259l\u0259b\u0259 G\u00fcn\u00fc yaln\u0131z tarixi bir z\u0259f\u0259r deyil, h\u0259m d\u0259 insanl\u0131\u011f\u0131n s\u00fclh, humanizm v\u0259 ekoloji m\u0259suliyy\u0259t ideallar\u0131na s\u0259daq\u0259tinin t\u0259nt\u0259n\u0259sidir. Bu g\u00fcn biz\u0259 \u00f6yr\u0259dir ki, m\u00fcharib\u0259 yaln\u0131z insanlar\u0131 deyil, torpa\u011f\u0131, suyu, me\u015f\u0259l\u0259ri, canl\u0131 al\u0259mi v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yimizi d\u0259 yaralay\u0131r. S\u00fclh is\u0259 t\u0259kc\u0259 silahlar\u0131n susmas\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 t\u0259bi\u0259tin yenid\u0259n n\u0259f\u0259s almas\u0131, biom\u00fcxt\u0259lifliyin qorunmas\u0131 v\u0259 davaml\u0131 inki\u015faf\u0131n t\u0259min olunmas\u0131 dem\u0259kdir. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n fa\u015fizm \u00fcz\u0259rind\u0259 qazand\u0131\u011f\u0131 q\u0259l\u0259b\u0259 \u0259slind\u0259 h\u0259yat\u0131n, t\u0259bi\u0259tin v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yin qorunmas\u0131 u\u011frunda qazan\u0131lm\u0131\u015f \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259n\u0259vi z\u0259f\u0259rl\u0259rd\u0259n biridir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>ADPU-nun ba\u015f m\u00fc\u0259llimi, b.\u00fc.f.d. Balaxanova Qumru Vasif q\u0131z\u0131<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tarix yaln\u0131z ke\u00e7mi\u015fd\u0259 ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259rin ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259rin taleyini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259n \u0259n&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":15042,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-24982","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cmiyyt"],"featured_image_urls":{"full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/az700.jpg",700,450,false],"thumbnail":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/az700-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/az700-300x193.jpg",300,193,true],"medium_large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/az700.jpg",640,411,false],"large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/az700.jpg",640,411,false],"1536x1536":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/az700.jpg",700,450,false],"2048x2048":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/az700.jpg",700,450,false],"covernews-slider-full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/az700.jpg",700,450,false],"covernews-slider-center":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/az700.jpg",700,450,false],"covernews-featured":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/az700.jpg",700,450,false],"covernews-medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/az700-700x380.jpg",540,293,true],"covernews-medium-square":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/az700-675x450.jpg",375,250,true]},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=6\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","tag_info":"C\u0259miyy\u0259t","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24982","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=24982"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24982\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24988,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24982\/revisions\/24988"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/15042"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=24982"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=24982"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=24982"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}