{"id":24753,"date":"2026-05-02T18:57:57","date_gmt":"2026-05-02T14:57:57","guid":{"rendered":"https:\/\/veteran.az\/?p=24753"},"modified":"2026-05-02T18:57:57","modified_gmt":"2026-05-02T14:57:57","slug":"muharib%c9%99-sindromu-psixoloji-realliq-v%c9%99-elmi-yanasma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=24753","title":{"rendered":"M\u00fcharib\u0259 sindromu \u2013 Psixoloji reall\u0131q v\u0259 elmi yana\u015fma"},"content":{"rendered":"\n<p><em>AVMV\u0130B Neft\u00e7ala rayon t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n s\u0259dr m\u00fcavini, psixoloq Rahim M\u0259n\u0259fov M\u0259mm\u0259d\u0259li o\u011flunun fikirl\u0259ri<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Aprelin 30-da Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259, Milli Onkologiya M\u0259rk\u0259zind\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259 c\u0259miyy\u0259timizd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u00fczakir\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. R\u0259smi qurumlar\u0131n a\u00e7\u0131qlamalar\u0131na \u0259sas\u0259n, hadis\u0259ni t\u00f6r\u0259d\u0259n \u015f\u0259xsin qazi v\u0259 ya m\u00fcharib\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 yay\u0131lan m\u0259lumatlar \u00f6z t\u0259sdiqini tapmam\u0131\u015fd\u0131r. Lakin bu hadis\u0259 bir daha g\u00f6st\u0259rdi ki, m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonrak\u0131 psixoloji travmalar m\u00f6vzusu c\u0259miyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn son d\u0259r\u0259c\u0259 h\u0259ssas v\u0259 ciddi yana\u015fma t\u0259l\u0259b ed\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259dir. M\u00fcharib\u0259 sindromu n\u0259dir? Psixologiya v\u0259 psixiatriya elmind\u0259 \u201cM\u00fcharib\u0259 sindromu\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 \u0259sas\u0259n Posttravmatik Stress Pozuntusu (PTSP) kimi tan\u0131n\u0131r. Bu termin ilk d\u0259f\u0259 geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 Vyetnam m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra elmi \u0259d\u0259biyyatda sisteml\u0259\u015fdirilmi\u015f v\u0259 bu g\u00fcn beyn\u0259lxalq diaqnostik t\u0259snifatlarda (DSM-5 v\u0259 ICD-11) ayr\u0131ca klinik pozuntu kimi q\u0259bul edilmi\u015fdir. Posttravmatik Stress Pozuntusunun \u0259sas simptomlar\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p>1. T\u0259krar ya\u015fant\u0131lar (re-ekspozisiya) \u2013 Kabuslar, Travmatik hadis\u0259nin yadda\u015fda canl\u0131 canlanmas\u0131 , Ani psixoloji sars\u0131nt\u0131lar<\/p>\n\n\n\n<p>2. Qa\u00e7\u0131nma davran\u0131\u015f\u0131 &#8212; Hadis\u0259ni xat\u0131rladan m\u00fchitd\u0259n uzaqla\u015fma, Sosial t\u0259crid, Emosional donuqluq<\/p>\n\n\n\n<p>3. Hiperoyan\u0131ql\u0131q (hyperarousal) &#8212; H\u0259ddind\u0259n art\u0131q \u0259s\u0259bilik , Yuxu pozuntular\u0131 , Ani s\u0259s\u0259 v\u0259 ya hadis\u0259y\u0259 g\u00fccl\u00fc reaksiya<\/p>\n\n\n\n<p>4. Koqnitiv v\u0259 emosional d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r- G\u00fcnahkarl\u0131q hissi, M\u0259nfi d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, Qazil\u0259r v\u0259 \u015f\u0259hid ail\u0259l\u0259ri il\u0259 sistemli g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r v\u0259 psixoloji d\u0259st\u0259k<\/p>\n\n\n\n<p>AVMV\u0130B Neft\u00e7ala rayon t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n s\u0259dr m\u00fcavini, psixoloq Rahim M\u0259n\u0259fov M\u0259mm\u0259d\u0259li o\u011flu t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fct\u0259madi olaraq qazil\u0259r v\u0259 \u015f\u0259hid ail\u0259l\u0259ri il\u0259 f\u0259rdi v\u0259 qrup \u015f\u0259klind\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irilir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r yaln\u0131z formal xarakter da\u015f\u0131m\u0131r, konkret psixoloji v\u0259 sosial d\u0259st\u0259k mexanizml\u0259rin\u0259 \u0259saslan\u0131r. G\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r zaman\u0131: &#8212; Qazil\u0259rin psixoloji v\u0259ziyy\u0259ti f\u0259rdi \u015f\u0259kild\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilir; &#8212; Travma sonras\u0131 adaptasiya s\u0259viyy\u0259si t\u0259hlil olunur; &#8212; Ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 psixoloji maarifl\u0259ndirm\u0259 s\u00f6hb\u0259tl\u0259ri apar\u0131l\u0131r; &#8212; Sosial t\u0259cridin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn motivasiyaedici proqramlar h\u0259yata ke\u00e7irilir; &#8212; Stressin idar\u0259 olunmas\u0131 v\u0259 emosional tarazl\u0131\u011f\u0131n b\u0259rpas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn praktik t\u00f6vsiy\u0259l\u0259r verilir. \u015e\u0259hid ail\u0259l\u0259ri il\u0259 ke\u00e7iril\u0259n g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 is\u0259 \u0259sas diqq\u0259t m\u0259n\u0259vi d\u0259st\u0259y\u0259, yas travmas\u0131n\u0131n sa\u011flam \u015f\u0259kild\u0259 ke\u00e7ilm\u0259sin\u0259 v\u0259 sosial aktivliyin qorunmas\u0131na y\u00f6n\u0259ldilir. Psixoloq Rahim M\u0259n\u0259fov bildirir ki, bir \u00e7ox hallarda qazil\u0259r probleml\u0259rini dil\u0259 g\u0259tirm\u0259kd\u0259 \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kirl\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n t\u0259\u015fkilat t\u0259r\u0259find\u0259n etibarl\u0131 v\u0259 m\u0259xfi psixoloji m\u00fcraci\u0259t m\u00fchiti formala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259qs\u0259d onlar\u0131n \u00f6zl\u0259rini t\u0259k hiss etm\u0259m\u0259si, c\u0259miyy\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259y\u0259rli v\u0259 qorunan olduqlar\u0131n\u0131 hiss etm\u0259l\u0259ridir. Sosial m\u0259suliyy\u0259t v\u0259 etik yana\u015fma. Qazi ad\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k emosional manipulyasiya v\u0259 ya c\u0259miyy\u0259t daxilind\u0259 duy\u011fu istismar\u0131 yolverilm\u0259zdir. Qazil\u0259r v\u0259 \u015f\u0259hid ail\u0259l\u0259ri bizim milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rimizdir. Onlar\u0131n ad\u0131ndan sui-istifad\u0259 etm\u0259k h\u0259m etik, h\u0259m d\u0259 h\u00fcquqi bax\u0131mdan q\u0259buledilm\u0259zdir. AVMV\u0130B Neft\u00e7ala rayon t\u0259\u015fkilat\u0131 olaraq biz veteranlarla m\u00fct\u0259madi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irir, onlar\u0131n: &#8212; Psixoloji v\u0259ziyy\u0259tinin monitorinqini, Sosial adaptasiya probleml\u0259rini, Maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi ehtiyaclar\u0131n\u0131 &#8212; davaml\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 diqq\u0259td\u0259 saxlay\u0131r v\u0259 d\u0259st\u0259k mexanizml\u0259rini g\u00fccl\u0259ndiririk. R\u0259smi m\u00f6vqe v\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f. AVMV\u0130B Neft\u00e7ala rayon t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n qap\u0131lar\u0131 Neft\u00e7ala rayonu v\u0259 \u015eirvan\u2013Salyan b\u00f6lg\u0259si \u00fczr\u0259 b\u00fct\u00fcn qazil\u0259r v\u0259 \u015f\u0259hid ail\u0259l\u0259rinin \u00fcz\u00fcn\u0259 daim a\u00e7\u0131qd\u0131r. Psixoloq Rahim M\u0259n\u0259fov M\u0259mm\u0259d\u0259li o\u011flu bildirir: &#8212; \u201cH\u0259r m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra m\u00fc\u0259yy\u0259n psixoloji sindromlar\u0131n yaranmas\u0131 qa\u00e7\u0131lmazd\u0131r. Lakin d\u00fczg\u00fcn reabilitasiya v\u0259 sosial d\u0259st\u0259k mexanizml\u0259ri il\u0259 bu probleml\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.\u201d Bizim \u0259sas m\u0259qs\u0259dimiz qazil\u0259rimizin psixoloji sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131n\u0131 qorumaq, onlar\u0131n c\u0259miyy\u0259t\u0259 sa\u011flam inteqrasiyas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k v\u0259 m\u0259n\u0259vi dayaqlar\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirm\u0259kdir. C\u0259miyy\u0259t olaraq unutmamal\u0131y\u0131q: &#8212; M\u00fcharib\u0259 yaln\u0131z c\u0259bh\u0259d\u0259 bitir \u2014 onun psixoloji t\u0259siri is\u0259 ill\u0259rl\u0259 davam ed\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>AVMV\u0130B Neft\u00e7ala rayon t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n s\u0259dr m\u00fcavini, psixoloq Rahim M\u0259n\u0259fov M\u0259mm\u0259d\u0259li o\u011flunun fikirl\u0259ri Aprelin 30-da Bak\u0131&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":24754,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-24753","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cmiyyt"],"featured_image_urls":{"full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/678.jpeg",1208,1302,false],"thumbnail":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/678-139x150.jpeg",139,150,true],"medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/678-278x300.jpeg",278,300,true],"medium_large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/678-768x828.jpeg",640,690,true],"large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/678-950x1024.jpeg",640,690,true],"1536x1536":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/678.jpeg",1208,1302,false],"2048x2048":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/678.jpeg",1208,1302,false],"covernews-slider-full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/678-1115x715.jpeg",1115,715,true],"covernews-slider-center":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/678-800x500.jpeg",800,500,true],"covernews-featured":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/678-1024x1104.jpeg",1024,1104,true],"covernews-medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/678-540x340.jpeg",540,340,true],"covernews-medium-square":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/678-400x250.jpeg",400,250,true]},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=6\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","tag_info":"C\u0259miyy\u0259t","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24753","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=24753"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24753\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24755,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24753\/revisions\/24755"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/24754"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=24753"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=24753"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=24753"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}