{"id":23827,"date":"2025-04-25T13:20:59","date_gmt":"2025-04-25T09:20:59","guid":{"rendered":"https:\/\/veteran.az\/?p=23827"},"modified":"2025-04-25T13:20:59","modified_gmt":"2025-04-25T09:20:59","slug":"doyusd%c9%99n-sonra-h%c9%99rbi%cc%87-qulluqcularin-psi%cc%87xoloji%cc%87-reabi%cc%87li%cc%87tasi%cc%87yasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=23827","title":{"rendered":"D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259n sonra h\u0259rbi\u0307 qulluq\u00e7ular\u0131n psi\u0307xoloji\u0307 reabi\u0307li\u0307tasi\u0307yas\u0131"},"content":{"rendered":"\n<p>D\u00f6y\u00fc\u015f \u015f\u0259raitind\u0259 h\u0259rbi qullu\u00e7uya g\u00f6st\u0259ril\u0259n psixoloji yard\u0131mlar\u0131n sxeml\u0259rind\u0259n praktikada yaln\u0131z \u00fc\u00e7\u00fc b\u0259y\u0259nilmi\u015fdir: bu Amerika, \u0130srail, v\u0259 Rusiya t\u0259cr\u00fcb\u0259sidir. Bunlar aras\u0131nda \u00fcmumi ox\u015farl\u0131q olsa da, prinsipial f\u0259rql\u0259r d\u0259 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Amerika psixoloji yard\u0131m sistemi bel\u0259 t\u0259svir olunur: h\u0259rbi hiss\u0259 komandiri, ki\u00e7ik tibbi m\u00fct\u0259x\u0259ssisi d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 psixoloji travma alan\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir, v\u0259 ona t\u0259cili psixoloji yard\u0131m g\u00f6st\u0259rir, bundan sonra z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259k\u0259ni h\u0259rbi hiss\u0259nin tibb m\u0259n\u0259t\u0259q\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rir. Burada ona bir ne\u00e7\u0259 saat \u0259rzind\u0259 h\u0259kim\u0259 q\u0259d\u0259r ilkin psixoloji k\u00f6m\u0259k edilir (yuxu, isti qida, keyfiyy\u0259tli qidalanma, istirah\u0259t v\u0259 minimal h\u0259dd\u0259 farmakoloji preparatalar). Bundan sonra h\u0259rbi qulluq\u00e7u nomalla\u015fm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259td\u0259 xidm\u0259t\u0259 qay\u0131d\u0131r. O k\u0259sl\u0259rd\u0259 ki, psixoloji v\u0259ziyy\u0259tin simptomlar\u0131 qal\u0131r, onlar tibbi evakuasiya m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 briqadan\u0131n arxa hiss\u0259sind\u0259 saxlan\u0131l\u0131r. \u0130ki sutka \u0259rzind\u0259 onun \u00fcz\u0259rind\u0259 psixoterapiya apar\u0131l\u0131r, tibbi \u2013 sanitar vasit\u0259r t\u0259tbiq olunur, onlara du\u015f almaq, qidalanma, istirah\u0259t v\u0259 s. t\u0259yin edilir. Bundan sonra psixi v\u0259ziyy\u0259ti qane edici olan h\u0259rbi qulluq\u00e7u \u00f6z h\u0259rbi hiss\u0259sin\u0259 qay\u0131d\u0131r. Dig\u0259rl\u0259ri tibbi diviziya hiss\u0259sin\u0259 yerl\u0259\u015fdirilir. N\u00f6vb\u0259ti iki h\u0259ft\u0259 \u0259rzind\u0259 verilmi\u015f t\u0259dbirl\u0259rd\u0259n ba\u015fqa, z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015fl\u0259rl\u0259 h\u0259rbi haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131n m\u0259qs\u0259din\u0259 uy\u011fun haz\u0131rl\u0131qlar, h\u0259rbi qulluq\u00e7ularla g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r v\u0259 psixoterik k\u00f6m\u0259kl\u0259r, t\u0259dbirl\u0259r ke\u00e7irilir. Psixoloji yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn tibb m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 psixiatr, psixoloq v\u0259 sosioloqlar olur. M\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rd\u0259 v\u0259 stasionar qospitalda g\u00f6st\u0259ril\u0259n psixoterik yard\u0131m\u0131n m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259si olmazsa, psixoloji sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131n b\u0259rpas\u0131 \u00fc\u015f\u00fcn d\u0259qiql\u0259\u015fdirilmi\u015f g\u00fcn rejiminin v\u0259 h\u0259rbi geyim formas\u0131n\u0131n t\u0259yinat\u0131 m\u00fctl\u0259q \u015f\u0259rtl\u0259rd\u0259n hesab olunur. M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin hesablamalar\u0131na g\u00f6r\u0259 bel\u0259 yard\u0131m\u0131n effektivlik qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si 45 &#8212; 75% t\u0259\u015fkil edir. Yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259n psixoloji yard\u0131m formas\u0131 \u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, \u0130ran k\u00f6rf\u0259zi zonas\u0131nda v\u0259 Vyetnamla d\u00f6y\u00fc\u015f zaman\u0131 t\u0259tbiq edilib, b\u0259y\u0259nilmi\u015fdir.<br><\/p>\n\n\n\n<p>Psixoloji yard\u0131m\u0131n \u0130srail sistemi kompleks xarakter da\u015f\u0131y\u0131r, v\u0259 t\u0259klif edir ki, h\u0259rbi hiss\u0259d\u0259 komandirl\u0259r v\u0259 psixoloqlar bilavasit\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f zonas\u0131nda psixoloji travma alan v\u0259 \u0259lam\u0259tl\u0259ri da\u015f\u0131yan h\u0259rb\u00e7il\u0259r olmal\u0131d\u0131r. Bu h\u0259rbi qulluq\u00e7ular sonra taborun tibb m\u0259nt\u0259q\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilir, orada onlarla bir ne\u00e7\u0259 saat \u0259rzind\u0259 psixoterapevtik i\u015f apar\u0131l\u0131r. Bundan sonra psixoloji x\u0259st\u0259likd\u0259n azad olanlar h\u0259rbi hiss\u0259y\u0259 qay\u0131d\u0131rlar. Psixoloji yard\u0131ma ehtiyac\u0131 olan h\u0259rbi qulluq\u00e7ular m\u00fctl\u0259q tibbi evakuasiya m\u0259nt\u0259q\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilirl\u0259r. Orda onlarla bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 psixoloji v\u0259 tibbi yard\u0131mlar g\u00f6st\u0259rilir. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn psixoterapiya, ehtiyac olduqda tibbi sanitar vasit\u0259l\u0259rd\u0259n \u0259sas\u0259n yuxug\u0259tirici h\u0259bl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edilir. Sonra komandiril\u0259, dig\u0259r qulluq\u00e7ularla \u0259laq\u0259 yarad\u0131l\u0131r. \u018fg\u0259r psixi travmalar\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 apar\u0131lan profilaktik v\u0259 m\u00fcalic\u0259 sistemi h\u0259rbi\u00e7inin neqativ psixoloji durumunu aradan qald\u0131rma\u011fa k\u00f6m\u0259k etm\u0259zs\u0259, onda h\u0259rbi qulluq\u00e7u iki h\u0259ft\u0259liyin\u0259 diviziyan\u0131n tibb b\u00f6lm\u0259sin\u0259 yerl\u0259\u015fdirilir. Yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259n t\u0259dbirl\u0259rd\u0259n ba\u015fqa, at\u0131\u015f t\u0259limi d\u0259rsl\u0259ri v\u0259 ba\u015fqa h\u0259rbi t\u0259liml\u0259rin ke\u00e7irilm\u0259si t\u0259tbiq edil\u0259 bil\u0259r. Bundan sonra \u0259g\u0259r h\u0259rbi\u00e7id\u0259 neqativ psixoloji \u0259lam\u0259tl\u0259r qalarsa, o m\u00fcalic\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn stasionar h\u0259rbi qospitala yerl\u0259\u015fdirilir. \u018fn\u0259n\u0259vi sxemi saxlamaqla, \u0130srail m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri bura b\u0259zi \u0259lav\u0259l\u0259r d\u0259 edirl\u0259r. Psixoloji yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sialhl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin h\u0259rbi &#8212; tibb taboruna psixiatrlar\u0131 idar\u0259etm\u0259 komandas\u0131 g\u00f6nd\u0259rilir. Taborun \u00f6z\u00fc is\u0259 h\u0259rbi hiss\u0259nin \u0259sas\u0131na \u201cdiviziyaya\u201d xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rir, v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f zonas\u0131ndan 2-5 km aral\u0131qda yerl\u0259\u015fdirilir. H\u0259r bir komanda 5 m\u00fct\u0259x\u0259ssisd\u0259n ibar\u0259t olur: 1 psixiatr, 1-2 psixoloq, 2-3 sosioloq. Qrupun i\u015f metodu a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qaydada t\u0259\u015fkil olunur: psixoterapiya, yuxu, du\u015f, \u00e7oxlu v\u0259 keyfiyy\u0259tli qida. Bu metodlar \u0259sas\u0131nda psixoloji travma alan h\u0259rbi\u00e7il\u0259rin 60%-i 72 saat \u0259rzind\u0259 sa\u011fal\u0131b, xidm\u0259t\u0259 qay\u0131da bilirl\u0259r.<br><\/p>\n\n\n\n<p>Psixoloji yard\u0131m\u0131n Rusiya sistemi 1905-ci ild\u0259n, Rus &#8212; Yapon m\u00fcharib\u0259si ill\u0259rind\u0259n t\u0259tbiq olunur. Bu metod I d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si v\u0259 II d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ill\u0259rind\u0259 daha da t\u0259kmill\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. Bu metodun \u00f6z\u0259lliyi ondan ibar\u0259tdir ki, psixoloji yard\u0131m birinci n\u00f6vb\u0259d\u0259 fiziki travma v\u0259 yaralanmalar zaman\u0131 qazan\u0131lm\u0131\u015f psixi poz\u011funluqlar\u0131 olanlara t\u0259tbiq edilir. H\u0259rbi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 giri\u015fd\u0259 \u201cQaynar n\u00f6qt\u0259l\u0259rd\u0259\u201d i\u015f psixiatrlardan, psixofizioloqlardan t\u0259\u015fkil olunmu\u015f x\u00fcsusi psixoloji yard\u0131m (psixofozioloji) qruplarda b\u0259y\u0259nilmi\u015fdir. Bel\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssis qruplar\u0131 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259 h\u0259rbi qulluq\u00e7uya yard\u0131m g\u00f6st\u0259rmi\u015fdil\u0259r. Verilmi\u015f yana\u015fmada m\u00f6vcud \u00e7at\u0131\u015fmamazl\u0131q ondan ibar\u0259tdir ki, psixoloji yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259k prosesin\u0259 bu psixoloji yard\u0131m haq\u0131nda m\u0259lumat\u0131 olmayan komandir v\u0259 ki\u00e7ik tibbi personallar daxil edilir. Art\u0131q bu g\u00fcn h\u0259rbi\u00e7il\u0259r psixoterapiya i\u015finin t\u0259\u015fkili \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259cr\u00fcb\u0259 toplam\u0131\u015fd\u0131r. Psixoloji yard\u0131m \u00fc\u00e7\u00fcn otaqlar yarad\u0131l\u0131b, psixoloji m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259 m\u0259rk\u0259zl\u0259ri, reabilitasiya m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<br>Haz\u0131rk\u0131 zamanda Rusiyada h\u0259rbi qulluq\u00e7ular\u0131n kompleks reabilitasiyas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fc\u00e7 s\u0259viyy\u0259li sistem formula edilib:<br>&#8212; h\u0259rbi hiss\u0259d\u0259 psixoloqlar\u0131n g\u00fcc\u00fc v\u0259 tibb i\u015f\u00e7il\u0259ri;<br>&#8212; h\u0259rbi sanatoriyalar\u0131n n\u0259zdind\u0259 istirah\u0259t evl\u0259ri, turist m\u0259rk\u0259zl\u0259ri, veteran t\u0259\u015fkilatlar\u0131 v\u0259 reabilitasiya m\u0259rk\u0259zl\u0259ri;<br>&#8212; d\u00f6vl\u0259t v\u0259 qeyri d\u00f6vl\u0259t bazas\u0131nda regional reabilitasiya m\u0259rk\u0259zl\u0259ri.<br><\/p>\n\n\n\n<p>Burda bax\u0131lan psixoloji yard\u0131m metod v\u0259 formalar\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n arsenal h\u0259m\u00e7inin bu metodlar\u0131 h\u0259m d\u0259 geni\u015f \u0259hat\u0259li h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259rbi qulluq\u00e7ular\u0131n maraqlar\u0131n\u0131n tez b\u0259rpa olunmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 effektiv olaraq m\u00fct\u0259x\u0259ssis kimi istifad\u0259 ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r.<br>Bu metodlar\u0131n komleks t\u0259\u015fkili v\u0259 t\u0259tbiqi h\u0259m\u00e7inin psixotravmatik s\u0259viyy\u0259nin a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xara bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Rafael Da\u011fl\u0131<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u00f6y\u00fc\u015f \u015f\u0259raitind\u0259 h\u0259rbi qullu\u00e7uya g\u00f6st\u0259ril\u0259n psixoloji yard\u0131mlar\u0131n sxeml\u0259rind\u0259n praktikada yaln\u0131z \u00fc\u00e7\u00fc b\u0259y\u0259nilmi\u015fdir: bu Amerika, \u0130srail,&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-23827","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sosial"],"featured_image_urls":{"full":"","thumbnail":"","medium":"","medium_large":"","large":"","1536x1536":"","2048x2048":"","covernews-slider-full":"","covernews-slider-center":"","covernews-featured":"","covernews-medium":"","covernews-medium-square":""},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=5\" rel=\"category\">Sosial<\/a>","tag_info":"Sosial","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23827","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=23827"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23827\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23829,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23827\/revisions\/23829"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=23827"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=23827"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=23827"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}