{"id":20593,"date":"2023-02-18T22:12:21","date_gmt":"2023-02-18T18:12:21","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=20593"},"modified":"2024-01-27T03:37:55","modified_gmt":"2024-01-26T23:37:55","slug":"dinin%c9%99-gor%c9%99-ovladlarini-atdi-sahin-evlilik-t%c9%99klifini-r%c9%99dd-etdi-az%c9%99rbaycanli-sair%c9%99nin-film-kimi-h%c9%99yati","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=20593","title":{"rendered":"Dinin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00f6vladlar\u0131n\u0131 atd\u0131, \u015fah\u0131n evlilik t\u0259klifini r\u0259dd etdi \u2013 Az\u0259rbaycanl\u0131 \u015fair\u0259nin film kimi h\u0259yat\u0131"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Vetran.az filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru Adil\u0259 N\u0259z\u0259rovan\u0131n \u201cXIX \u0259srin \u0259n h\u0259y\u0259canl\u0131 \u0259fsan\u0259si \u2013 Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleyn\u201d m\u0259qal\u0259sini t\u0259qdim edir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>XIX \u0259sr Orta \u015e\u0259rqin ictimai-siyasi m\u00fchiti Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleynin yaratd\u0131\u011f\u0131 qad\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131 h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n v\u00fcs\u0259ti v\u0259 t\u0259r\u0259qqisi il\u0259 d\u0259 \u0259lam\u0259tdard\u0131r. Bu bax\u0131mdan Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleynin f\u0259aliyy\u0259tini, m\u00fcbariz\u0259sini v\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259tini \u0259srin \u0259n h\u0259y\u0259canl\u0131 \u0259fsan\u0259l\u0259rind\u0259n biri kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>O, bir \u015fairdir, o bir ilahiyyat\u00e7\u0131d\u0131r, o bir inqilab\u00e7\u0131d\u0131r. Onun \u00fcst\u00fcn m\u0259ziyy\u0259tl\u0259rini ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda da t\u0259hlil etm\u0259k olar, amma bu onun tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259t kimliyin\u0259 x\u0259l\u0259l g\u0259tir\u0259 bil\u0259r. \u00c7\u00fcnki Tahir\u0259nin \u015fairliyi dini \u0259qid\u0259sinin izhar\u0131na v\u0259 t\u0259bli\u011fin\u0259 xidm\u0259t edirdi, dini inanc\u0131 is\u0259 onu h\u0259qiq\u0259t yoluna y\u00f6n\u0259ltmi\u015fdi. Bu yol d\u00f6vr\u00fcn s\u0259rt v\u0259 ac\u0131 h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri ortaya qoyaraq onu inqilab\u00e7\u0131 olma\u011fa vadar etmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fsil ad\u0131 Z\u0259rrintac B\u0259r\u0259\u011fani, (b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 Fatim\u0259, k\u00fcny\u0259si \u00dcmm\u00fc S\u0259lim\u0259) sonradan Bab\u0131n ona verdiyi Tahir\u0259 (t\u0259miz, saf) Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleyn (g\u00f6z nuru v\u0259 ya g\u00f6z\u00fcn t\u0259s\u0259llisi) ad\u0131 il\u0259 tan\u0131nan bu qad\u0131n d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn \u0259n tan\u0131nm\u0131\u015f ail\u0259l\u0259rind\u0259n biri olan Q\u0259zvin m\u00fcct\u0259hidi Hac\u0131 Molla Saleh B\u0259r\u0259\u011faninin q\u0131z\u0131 idi. U\u015faq ya\u015flar\u0131ndan atas\u0131ndan v\u0259 atas\u0131n\u0131n t\u0259yin etdiyi m\u00fc\u0259lliml\u0259rd\u0259n tarix, ilahiyyat (din f\u0259ls\u0259f\u0259si), ictihad, h\u00fcquq, fars \u0259d\u0259biyyat\u0131 v\u0259 x\u00fcsusil\u0259 \u015feir sah\u0259sind\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l t\u0259hsil alm\u0131\u015fd\u0131. 13 ya\u015f\u0131na \u00e7atanda art\u0131q q\u0131zlardan ibar\u0259t qruplara m\u00fc\u0259llimlik edirdi. Qeyri-adi yadda\u015f\u0131 v\u0259 inttellekti vard\u0131. Atas\u0131 onun bar\u0259sind\u0259 \u00fcz\u00fcl\u0259r\u0259k deyirdi: \u018fg\u0259r bu q\u0131z o\u011flan olsayd\u0131 evimi, oca\u011f\u0131m\u0131 ayd\u0131nladard\u0131, m\u0259nim yerimi (v\u0259zif\u0259mi) tutard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Tahir\u0259 t\u0259xmin\u0259n 14 ya\u015flar\u0131nda ail\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259misi Q\u0259zvin C\u00fcm\u0259 \u0130mam\u0131 Molla Ta\u011f\u0131n\u0131n o\u011flu Molla M\u0259h\u0259mm\u0259dl\u0259 evl\u0259ndirilir. \u0130ki o\u011flan, bir q\u0131z olmaqla \u00fc\u00e7 \u00f6vlad sahibi olur, ancaq dini inanc\u0131, \u0259qid\u0259si s\u0259b\u0259bil\u0259 \u00f6vladlar\u0131ndan uzaqla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleynin bir qad\u0131n dini lider kimi b\u0259nz\u0259rsizliyini biz\u0259 g\u0259lib \u00e7atan \u015feirl\u0259rinin dinamizmind\u0259 g\u00f6rm\u0259k olar. \u018ffsuslar olsun ki, onun az sayda \u015feirl\u0259ri qal\u0131b. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n fikrin\u0259 \u0259sas\u0259n, Babi s\u0259n\u0259dl\u0259rinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti 1852-ci il q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131nda m\u0259hv edilmi\u015fdi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, Tahir\u0259nin ancaq \u015fifahi olaraq yay\u0131lan, sonradan q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nan \u015feirl\u0259ri qal\u0131b. Babil\u0259r o \u015feirl\u0259ri dild\u0259n-dil\u0259 \u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k yay\u0131rd\u0131lar v\u0259 t\u0259bii ki, bu da b\u0259zi \u015feirl\u0259rin qism\u0259n t\u0259hrif olumas\u0131na s\u0259b\u0259b olurdu.<\/p>\n\n\n\n<p>Tahir\u0259 Baba (\u0259sil ad\u0131 Seyid \u018fli M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015eirazi \u2014 Babil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131\u00acn\u0131n r\u0259hb\u0259ri, B\u0259hai dininin iki pey\u011f\u0259mb\u0259rind\u0259n biri v\u0259 birincisi) m\u0259ktublar\u0131n\u0131 ad\u0259t\u0259n \u015feirl\u0259 yaz\u0131b. M\u0259ktublarda gizli m\u0259tl\u0259bl\u0259rd\u0259n s\u00f6z edildiyi \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015fqa \u015fairl\u0259rd\u0259n d\u0259 sitatlar g\u0259tirilmi\u015f ola bil\u0259rdi, bu s\u0259b\u0259bd\u0259n ilk \u015feirl\u0259rind\u0259n b\u0259zil\u0259rinin ba\u015fqa \u015fairl\u0259rin \u015feirl\u0259ri il\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 da m\u0259lum olub. \u015eeirl\u0259rinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti klassik v\u0259 bir az da \u00e7\u0259tin \u00fcslubda, \u0259r\u0259b s\u00f6zl\u0259rind\u0259n olduqca az istifad\u0259 edilm\u0259kl\u0259 fars dilind\u0259 yaz\u0131l\u0131b. M\u00fcasirl\u0259ri onu \u00e7ox vaxt bombardman\u00e7\u0131 dey\u0259r\u0259k, t\u0259nqid edibl\u0259r. Bu da y\u0259qin ki, onun reall\u0131\u011fa inqilab\u00e7\u0131 bax\u0131\u015flar\u0131ndan ir\u0259li g\u0259lirdi. Ruhunda, t\u0259bi\u0259tind\u0259 bir qaynarl\u0131q olan \u015fairin z\u0259rif ritml\u0259rl\u0259 s\u0259sl\u0259n\u0259n \u015feirl\u0259rind\u0259 bel\u0259 ecazkar bir ilham var idi. Tahir\u0259nin \u015feirl\u0259ri sanki diskussiya \u015f\u0259klind\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>Oxucuya qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 s\u00f6hb\u0259tin m\u0259tni t\u0259sirini ba\u011f\u0131\u015flay\u0131r. Ya Tanr\u0131ya, ya da ona g\u00f6r\u0259, Tanr\u0131n\u0131n t\u0259zah\u00fcr\u00fc olan Baba \u00fcnvanlanan \u015feirl\u0259ri v\u0259cd dolu sevgi, \u0259zab-\u0259ziyy\u0259tin izhar\u0131, amma bu \u0259zabdan q\u0259tiyy\u0259n \u015fikay\u0259ti olmayan, \u0259ksin\u0259, \u0259qid\u0259si yolunda \u00e7\u0259kdiyi \u0259zaba, o yoldak\u0131 \u015f\u0259hidliy\u0259 heyranl\u0131q duyulur. Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcley\u00acni ruhanil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi dini qayda-qanunlar\u0131n yenil\u0259nm\u0259si, \u00fcmumi-ictimai nizam\u0131n qorunmas\u0131, xalq\u0131n rifah\u0131, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 qad\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131 namin\u0259 idi. Tahir\u0259 bu u\u011furda meydana at\u0131lan ilk v\u0259 yegan\u0259 qad\u0131n idi. H\u0259l\u0259 o d\u00f6vrd\u0259n b\u0259lk\u0259 d\u0259 bir \u0259sr sonra bel\u0259 \u0130randa ikinci bel\u0259 inqilab\u00e7\u0131 qad\u0131n, x\u00fcsusil\u0259 \u015fair qad\u0131n yeti\u015fm\u0259di. Tahir\u0259 h\u0259m \u0259qid\u0259si, h\u0259m intellekti, h\u0259m d\u0259 poeziyas\u0131 il\u0259 misilsiz idi.<\/p>\n\n\n\n<p><em>Onun z\u00fclfl\u0259rinin sora\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn,<\/em><br><em>Onun ay \u00fcz\u00fcn\u00fcn f\u0259ra\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn,<\/em><br><em>Onun yol \u00fcst\u00fcnd\u0259 torpa\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn,<\/em><br><em>T\u00f6k\u00fcl\u00fcr bel\u0259c\u0259 bu qan\u0131m m\u0259nim.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleyn bir ilahiyyat\u00e7\u0131 olaraq, Babiliyi q\u0259bul ed\u0259n ilk 18 n\u0259f\u0259rd\u0259n biri idi. Baba ilk inananlardan olmas\u0131 onun eyni zamanda ilk ideallar\u0131 olan h\u0259r\u0259kat\u00e7\u0131 olmas\u0131na z\u0259min yaratd\u0131. Tahir\u0259nin u\u011furu onda idi ki, o, \u00f6nc\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc d\u0259yi\u015fdi, c\u0259miyy\u0259ti d\u0259yi\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z\u00fcnd\u0259n ba\u015flama\u011f\u0131n \u0259sas oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rdi. \u0130deallar\u0131na do\u011fru ir\u0259lil\u0259dikc\u0259 \u0259hat\u0259 dair\u0259si qism\u0259n geni\u015fl\u0259ndi. B\u0259lk\u0259 d\u0259 bu qism onun ideyalar\u0131n\u0131 daha \u00e7ox inki\u015faf etdirirdi. \u00c7\u00fcnki t\u0259r\u0259qqini bo\u011fan v\u0259 mane\u0259 t\u00f6r\u0259d\u0259n konvensiya \u0259hat\u0259 dair\u0259sinin geni\u015fliyind\u0259n as\u0131l\u0131d\u0131r, bir d\u0259 problemin h\u0259lli y\u00f6n\u00fcnd\u0259ki c\u0259r\u0259yandan. B\u0259hai dininin yay\u0131lmas\u0131ndak\u0131 h\u0259min \u00f6n\u0259mli c\u0259r\u0259yan, el\u0259 Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleynin \u00f6z\u00fc idi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, h\u0259r dinin yay\u0131lmas\u0131nda bir ideal qad\u0131nla \u0259laq\u0259li paradiqma var. M\u0259s\u0259l\u0259n, induizmd\u0259 f\u0259dakar qad\u0131n Sita, xristianl\u0131qda \u0130sa anas\u0131 M\u0259ry\u0259m, \u0130slamda M\u0259h\u0259mm\u0259d pey\u011f\u0259mb\u0259rin q\u0131z\u0131, c\u0259nn\u0259t xan\u0131mlar\u0131n\u0131n seyyid\u0259si h\u0259zr\u0259ti Fatim\u0259 (t\u0259bli\u011fi sah\u0259sind\u0259 Hz. R\u0259biyy\u0259t xan\u0131m) oldu\u011fu kimi, b\u0259hai dinind\u0259 d\u0259 Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleyn \u00f6n\u0259mli yer tutur. Amma bu qad\u0131n\u0131n \u00f6nc\u0259kil\u0259rd\u0259n f\u0259rqi vard\u0131 \u2014 Tahir\u0259 dig\u0259rl\u0259ri kimi hadis\u0259l\u0259rin xaricind\u0259 deyildi, bilavasit\u0259 i\u00e7ind\u0259 v\u0259 apar\u0131c\u0131 fiqurlar\u0131ndan biri idi.<\/p>\n\n\n\n<p><em>Ey uymu\u015f olan, sevgili g\u0259ldi, oyan,<\/em><br><em>Silk\u0259l\u0259 bir \u00f6z\u00fcn\u00fc, bir az tez oyan.<\/em><br><em>\u0130ndi O, sevgiy\u0259 l\u00fctf\u0259 g\u0259ldi,<\/em><br><em>Ey sevgilinin a\u015fiqi-zar\u0131, oyan.<\/em><br><em>G\u0259ldi ba\u015f ucuna tabibi-can\u0131n,<\/em><br><em>Ey k\u00f6nl\u00fc yorgun d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f,oyan.<\/em><br><em>Ey sevgilinin s\u0259rxo\u015fu olan,<\/em><br><em>Q\u0259mi aparan \u015f\u0259rab g\u0259ldi,oyan.<\/em><br><em>Ey ayr\u0131l\u0131\u011fa d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olan,<\/em><br><em>\u0130\u015ft\u0259 yara qovu\u015fma d\u00f6vr\u00fc, oyan.<\/em><br><em>Ey x\u0259zandan solmu\u015f olan,<\/em><br><em>\u0130ndi bahar zaman\u0131 oldu,oyan.<\/em><br><em>Yepyeni il, yepyeni ya\u015famd\u0131r art\u0131q,<\/em><br><em>Parampar\u00e7a olmu\u015f ey \u00f6l\u00fc,oyan.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleyn son d\u0259r\u0259c\u0259 g\u00f6z\u0259l qad\u0131n idi. Yax\u015f\u0131 t\u0259hsil alm\u0131\u015fd\u0131, natiqlik onun x\u00fcsusi s\u0259n\u0259ti idi. Bab\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 yeni dinl\u0259 tan\u0131\u015f oldu\u011fu anda q\u0259bul etmi\u015fdi, bununla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib \u201cB\u0259yan\u201d\u0131n t\u0259bli\u011fat\u00e7\u0131s\u0131 olma\u011fa q\u0259rar vermi\u015fdi. Babilik b\u00fct\u00fcn dinl\u0259rin v\u0259hd\u0259ti idi v\u0259 bu din qad\u0131nlar\u0131n \u00e7adra b\u00fcr\u00fcnm\u0259sin\u0259 g\u0259r\u0259k duymurdu. Bel\u0259 olan t\u0259qdird\u0259 Tahir\u0259 \u00e7adradan imtina ed\u0259n ilk qad\u0131n oldu. Lakin onun g\u00f6z\u0259lliyini, s\u0259sinin b\u0259la\u011f\u0259tini g\u00f6r\u0259nl\u0259r ona do\u011fru bu v\u0259 ya dig\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 yax\u0131nla\u015fma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. \u0130nsanlar\u0131n bu din\u0259 r\u0259\u011fb\u0259ti v\u0259 inam\u0131 bir az da Tahir\u0259nin g\u00f6z\u0259lliyin\u0259 r\u0259\u011fb\u0259t idi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.kulis.az\/storage\/temp\/1611918283137_fH7NsR0S.jpeg\" alt=\"Gallery\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Tahir\u0259 art\u0131q ail\u0259sini v\u0259 u\u015faqlar\u0131n\u0131 t\u0259rk edib tamamil\u0259 Babil\u0259r\u0259 qo\u015fulmu\u015fdu. \u0130slam qanunlar\u0131n\u0131n \u0259ksin\u0259 Babil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00fcnd\u0259lik ayinl\u0259ri yerin\u0259 yetirm\u0259k (namaz q\u0131lmaq) m\u0259cbur deyildi v\u0259 Tahir\u0259 ilk olaraq bu ayinl\u0259ri yerin\u0259 yetirm\u0259kd\u0259n imtina etdi. O, minb\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131b \u00f6z do\u011fmalar\u0131n\u0131 da xalqa z\u00fclm ed\u0259n dig\u0259r saray n\u00f6k\u0259rl\u0259ri mollalar kimi l\u0259n\u0259tl\u0259yir, xalq\u0131 \u00fcsyana \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131. Q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 Tehrana, T\u0259briz\u0259, K\u0259rb\u0259laya, sonra Ba\u011fdada s\u0259f\u0259r ed\u0259r\u0259k Babiliyi yay\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Tahir\u0259nin co\u015fqun nitqi v\u0259 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 qabiliyy\u0259tl\u0259ri xalq\u0131 h\u0259qiq\u0259tl\u0259r\u0259 mollalar\u0131n dedikl\u0259rind\u0259n daha \u00e7ox inand\u0131r\u0131rd\u0131 v\u0259 getdikc\u0259 Babi c\u0259r\u0259yan\u0131n\u0131n s\u0131ras\u0131 geni\u015fl\u0259nirdi. Bu durum ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 onun atas\u0131n\u0131n, \u0259misinin v\u0259 \u0259ri M\u0259h\u0259mm\u0259din z\u0259r\u0259rin\u0259 idi. \u00c7\u00fcnki onlar\u0131n h\u0259r \u00fc\u00e7\u00fc \u0130slam dininin t\u0259bli\u011f\u00e7il\u0259ri idi. Atas\u0131 v\u0259 \u0259misi din \u00fczr\u0259 y\u00fcks\u0259k m\u00f6vqel\u0259r tutmu\u015fdular, \u0259ri Molla M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015fair, tarix\u00e7i v\u0259 t\u0259bli\u011fat\u00e7\u0131 idi, amma v\u0259zif\u0259 etibar\u0131 il\u0259 m\u00fc\u0259llimlik edir, din d\u0259rsl\u0259ri verirdi. Bel\u0259 olan halda onlar\u0131n Tahir\u0259ni d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259si m\u00fcmk\u00fcn deyildi, Tahir\u0259ni d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259k islam\u0131 inkar etm\u0259k idi, bu is\u0259 h\u0259m onlar\u0131n i\u015fl\u0259rini itirm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xarar, h\u0259m d\u0259 c\u0259miyy\u0259tin n\u0259z\u0259rind\u0259 yalan\u00e7\u0131 v\u0259 xain dam\u011fas\u0131 il\u0259 t\u0259hdid ed\u0259rdi. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n h\u0259r \u00fc\u00e7\u00fc \u00f6nc\u0259 Tahir\u0259ni yolundan d\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131lar, bir n\u0259tic\u0259 hasil olmayaca\u011f\u0131n\u0131 anlad\u0131qlar\u0131nda q\u0131z\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 raz\u0131 oldular, h\u0259tta \u00f6zl\u0259ri bu i\u015fin icras\u0131na d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs etdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Babiliyin getdikc\u0259 daha \u00e7ox yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir vaxtda Ba\u011fdad valisi m\u00fcftisin\u0259 m\u0259ktub yazaraq \u0130raqi-\u0259r\u0259bin, x\u00fcsusil\u0259 K\u0259rb\u0259la, Ba\u011fdad, N\u0259c\u0259f v\u0259 Kaz\u0131meynin \u015fi\u0259 v\u0259 s\u00fcnni ruhanil\u0259ri Z\u0259rrintac Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleyn adlanan o qad\u0131n\u0131n \u0130raqdan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etdiyini bildirmi\u015f v\u0259 bu i\u015fin tez bir zamanda yerin\u0259 yetirilm\u0259sini \u0259mr etmi\u015fdi. M\u00fcfti \u015eeyx Mahmud Tahir\u0259ni v\u0259 \u0259qid\u0259da\u015flar\u0131n\u0131 qa\u00e7\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fark\u0259n yaxalanm\u0131\u015f v\u0259 onlar\u0131 t\u0259krar \u0130ran s\u0259rh\u0259dind\u0259n yola salm\u0131\u015fd\u0131.<br>Tahir\u0259 insanlar\u0131 cahillikd\u0259n \u00e7\u0131xarmaq, nadanlar\u0131n qaranl\u0131\u011f\u0131ndan qurtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Bab\u0131n a\u00e7d\u0131\u011f\u0131 h\u0259qiq\u0259t qap\u0131s\u0131ndan ke\u00e7mi\u015fdi. Bu ke\u00e7id h\u0259m d\u0259 poetik q\u0259l\u0259ml\u0259 dramatik bir \u00f6mr\u00fcn birl\u0259\u015fm\u0259si idi. 1850-ci ild\u0259 Bab\u0131n edam\u0131 il\u0259 Tahir\u0259nin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259n m\u0259hsuldar d\u00f6n\u0259mi ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Tahir\u0259 ustad\u0131n\u0131n yolunu davam etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259tiralt\u0131 m\u0259nalar k\u0259sb ed\u0259n \u015f\u00fcarlardan \u2013 \u015feirl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259li idi. Edirdi d\u0259.<\/p>\n\n\n\n<p>Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleynin \u015feirl\u0259ri Babiliyin yay\u0131lmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynad\u0131\u011f\u0131 kimi, Babil\u0259rin \u00f6zl\u0259rinin d\u0259 fikirl\u0259rini \u00fcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc olaraq izhar etm\u0259kd\u0259 k\u00f6m\u0259y\u0259 yetirdi. O \u015feirl\u0259rd\u0259 mistik ab\u0131-hava vard\u0131, eyn\u0259n Tahir\u0259nin \u00f6z\u00fcnd\u0259 olan mistik c\u0259h\u0259tl\u0259r kimi.<\/p>\n\n\n\n<p>Nec\u0259 ki, \u00f6z H\u0259qiq\u0259tin\u0259 etiqad ed\u0259n Bab \u2014 Seyyid \u018flim\u0259h\u0259mm\u0259d (1819-1850) 31 ya\u015f\u0131nda \u0259ynind\u0259 a\u011f \u0259r\u0259bi k\u00f6yn\u0259yi \u2013 k\u0259f\u0259ni il\u0259 \u00f6l\u00fcm\u0259 ged\u0259rk\u0259n, g\u00f6z b\u0259b\u0259yim \u2013 Q\u00fctt\u0259t\u00fcleynim dediyi o pak, t\u0259miz q\u0131z\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 \u015feiri s\u00f6yl\u0259yirdi:<\/p>\n\n\n\n<p><em>S\u0259n bir \u0130sg\u0259nd\u0259r m\u00fclk\u00fcs\u0259n,<\/em><br><em>M\u0259n yollar\u0131n q\u0259l\u0259nd\u0259ri.<\/em><br><em>O, xo\u015fdursa s\u0259nin olsun,<\/em><br><em>Bu, pisdirs\u0259 -m\u0259nim yerim.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u018ftaullahla birg\u0259 \u00f6l\u00fcm\u0259 add\u0131mlayan m\u00fcridi Hac\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li d\u0259 Tahir\u0259nin \u015feirini oxuya-oxuya m\u00fcr\u015fidinin ba\u015f\u0131na dolan\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><em>N\u00f6qt\u0259 dair\u0259d\u0259 axtaran oldu,<\/em><br><em>S\u0259nd\u0259n \u00f6zg\u0259sini g\u00f6r\u0259 bilm\u0259di.<\/em><br><em>A\u011f\u0131l bu ail\u0259md\u0259 axtaran oldu,<\/em><br><em>S\u0259nd\u0259n \u00f6zg\u0259sini g\u00f6r\u0259 bilm\u0259di.<\/em><br><em>M\u0259sud da axtard\u0131 Bahir\u0259 kimi,<\/em><br><em>S\u0259nd\u0259n \u00f6zg\u0259sini g\u00f6r\u0259 bilm\u0259di.<\/em><br><em>Axtard\u0131 qatbaqat, p\u0259rd\u0259-b\u0259 p\u0259rd\u0259,<\/em><br><em>S\u0259nd\u0259n \u00f6zg\u0259sini g\u00f6r\u0259 bilm\u0259di.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleyn Quran\u0131 t\u0259fsir etm\u0259kl\u0259 t\u0259kc\u0259 \u00f6z qabiliyy\u0259tini g\u00f6st\u0259rmirdi, \u0259ksin\u0259, \u00f6z \u0259qid\u0259sini v\u0259 yolunun h\u0259qiq\u0259t oldu\u011funu t\u0259sdiq etdirirdi. \u0130ndi d\u0259 B\u0259hailiyin geni\u015f ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 qeyd ed\u0259nl\u0259r var, m\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, bu a\u015fkar bir n\u0259tic\u0259ni yenid\u0259n t\u0259cr\u00fcb\u0259d\u0259n ke\u00e7irm\u0259kdir. Allah\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na \u015fahidlik ed\u0259n insan onun davaml\u0131 v\u0259hyl\u0259rinin olmas\u0131n\u0131 da q\u0259bul etm\u0259lidir. Bu Quran\u0131n t\u0259fsirind\u0259 v\u0259 h\u0259disl\u0259rd\u0259 qeyd olunur. Diri olan\u0131n \u2014 \u018fb\u0259di Varl\u0131\u011f\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti haqq\u0131nda m\u00fcbahis\u0259 etm\u0259k m\u0259ntiqsizdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Tahir\u0259nin f\u0259aliyy\u0259ti, \u0259lb\u0259tt\u0259, d\u00f6vr\u00fcn iqtidar\u0131n\u0131n xidm\u0259tind\u0259 olan, \u00e7irkli \u0259m\u0259ll\u0259rinin t\u0259mizl\u0259nm\u0259sind\u0259 vasit\u0259 rolunu oynayan m\u0259scid imamlar\u0131n\u0131, s\u00f6zd\u0259 dini liderl\u0259ri narahat etm\u0259y\u0259 bilm\u0259zdi. \u00c7\u00fcnki Tahir\u0259 Quran\u0131 d\u00fczg\u00fcn t\u0259fsir edirdi, xalq\u0131 inand\u0131r\u0131rd\u0131 ki, Quranda xalqa edil\u0259n haqs\u0131zl\u0131qlar yoxdur, bunlar mollalar\u0131n yalan\u0131, i\u015fl\u0259rin\u0259 g\u0259ldiyi kimi t\u0259fsir etdikl\u0259ridir ki, onlar Qurana, dolay\u0131s\u0131 yolla Allaha iftira at\u0131rlar. Dini qanunlar ad\u0131 il\u0259 insanlar\u0131n, x\u00fcsusil\u0259 qad\u0131nlar\u0131n azadl\u0131q haqlar\u0131n\u0131 \u0259ll\u0259rind\u0259n al\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p>Ail\u0259 h\u0259yat\u0131ndak\u0131 bo\u015fluqlar, ictimai q\u0131na\u011f\u0131n t\u0259siri, c\u0259sar\u0259tind\u0259n dolay\u0131 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0259tinlikl\u0259r onu \u0130randa n\u0259 q\u0259d\u0259r g\u00f6zd\u0259n salsa da, \u0259qid\u0259si u\u011frunda edama q\u0259d\u0259r getdiyi yol onu Babilikd\u0259 \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n biri etdi. \u0130randa qaranl\u0131q saraylar\u0131n k\u00f6lg\u0259sind\u0259 \u201cuyuyan\u201d m\u0259scidl\u0259rin aras\u0131na bir i\u015f\u0131q seli kimi d\u00fc\u015f\u0259n Babilik v\u0259 onun parlaq t\u0259bli\u011f\u00e7isi, \u015e\u0259rq qad\u0131nlar\u0131n\u0131n azadl\u0131q lideri 33 ya\u015f\u0131nda (b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 35 ya\u015f g\u00f6st\u0259rilir) bo\u011fularaq \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00f6y\u00fck Britaniya \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas\u0131 Eduard Qranvil Braun (eyni zamanda yaz\u0131\u00e7\u0131, t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i, alim, B\u0259hai dinini q\u0259bul etmi\u015f, Bab\u0131n \u201cB\u0259yan\u201d kitab\u0131n\u0131 ingilis dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 etmi\u015fdir) \u00ab\u0130nqilabi-\u0130ran\u00bb \u0259s\u0259rind\u0259 Tahir\u0259 haqq\u0131nda yaz\u0131rd\u0131:&nbsp;<em>\u00abFars \u00f6lk\u0259sind\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleyn kimi g\u0259nc bir qad\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131 nadir hadis\u0259dir, dem\u0259k olar ki, bir m\u00f6c\u00fcz\u0259dir. M\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m g\u00f6z\u0259lliyi, intellektuall\u0131\u011f\u0131, b\u0259la\u011f\u0259tli dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131, qorxmazl\u0131\u011f\u0131, s\u0259daq\u0259ti kimi \u015f\u0259hidliyi d\u0259 \u0259z\u0259m\u0259tlidir v\u0259 bu ona h\u0259mfikirl\u0259ri aras\u0131nda da misilsizlik v\u0259 \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck qazand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. B\u0259hai dininin \u00f6z\u00fcnd\u0259 bir \u0259z\u0259m\u0259t var, olmasayd\u0131 bel\u0259, bu kifay\u0259t idi ki, Babilik Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleyn kimi bir q\u0259hr\u0259man \u00e7\u0131xard\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn o \u0259z\u0259m\u0259t\u0259 iddia etsin\u00bb.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>N\u0259sr\u0259ddin \u015fah\u0131n \u00f6z\u0259l doktoru, tibb professoru dr. Blank \u201c\u0130ranl\u0131lar\u201d adl\u0131 kitab\u0131nda yaz\u0131r.&nbsp;<em>\u201cTahir\u0259ni sarayda bir g\u00fcn h\u0259bs etdil\u0259r, ert\u0259si g\u00fcn Ayna Saray\u0131nda \u015fah\u0131n h\u00fczuruna \u00e7\u0131xard\u0131lar. N\u0259sr\u0259ddin \u015fah \u00f6nc\u0259 onu m\u0259dh etdi, \u00f6z\u0259llikl\u0259 \u015feirl\u0259rini \u00e7ox b\u0259y\u0259ndiyini ifad\u0259 etdi, sonra \u201cSizin kimi bir qad\u0131n\u0131n yeri sarayda olmal\u0131d\u0131r, siz saraya layiqsiniz. \u018fg\u0259r dininizd\u0259n \u0259l \u00e7\u0259kib Babil\u0259rl\u0259 bir daha g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259y\u0259c\u0259yiniz\u0259 s\u00f6z vers\u0259niz, \u015eah\u0259n\u015fah\u0131n xatunu ola bil\u0259c\u0259yinizi d\u0259 m\u0259n s\u00f6z ver\u0259c\u0259y\u0259m\u201d<\/em>, \u2014 dedi. Tahir\u0259d\u0259n r\u0259dd cavab\u0131 ald\u0131 v\u0259 onun edam\u0131na q\u0259rar ver\u0259n\u0259d\u0259k Tehranda m\u00fcftinin evind\u0259 zindana at\u0131lmas\u0131n\u0131 \u0259mr etdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Avstriyal\u0131 yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259 \u015fair Marie von Najm\u00e1jer (\u0259sl\u0259n Macar\u0131stan kral ail\u0259sind\u0259ndir) \u201cCurret-\u00fcl-Eyn\u201d (Vyana, 1874, 211s.) poemas\u0131n\u0131n sonundak\u0131 qeydl\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: \u201c\u2026d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n ilk ictimai \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131 onun \u015f\u0259xsi hissl\u0259rinin \u0259n kobud \u015f\u0259kild\u0259 a\u00e7\u0131qlanmas\u0131 kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilirdi. Halbuki, t\u0259dqiqatlar onun Bab\u0131 \u015f\u0259xs\u0259n tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ideyalar\u0131n\u0131 t\u0259bli\u011f etdiyini t\u0259sdiq edir. Onlar\u0131n \u00f6zl\u0259rinin d\u0259 b\u0259zil\u0259ri Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleynin m\u00fcbariz\u0259sini tam olaraq Babil\u0259rin qanl\u0131 m\u00fcbariz\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirmirdil\u0259r. Babdan sonra sektada birinci n\u00fcfuzlu \u015f\u0259xs Tahir\u0259 idi.<\/p>\n\n\n\n<p>O, m\u00fcbariz\u0259sini davam etdi, dig\u0259rl\u0259ri is\u0259 sabun k\u00f6p\u00fcy\u00fc kimi yoxa \u00e7\u0131xd\u0131lar. Qeyd edim ki, \u201cGurret-\u00fcl-Eyn\u201d ad\u0131n\u0131 almas\u0131 onun xarakterinin y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 \u0259lb\u0259tt\u0259, g\u00f6z ox\u015fayan g\u00f6z\u0259lliyin\u0259 \u0259saslan\u0131rd\u0131. Fars \u00f6lk\u0259sind\u0259 o d\u00f6vrd\u0259 m\u00f6vcud olan klassik frazalar i\u015fl\u0259nirdi ki, \u015f\u0259xsin qeyri-adi sad\u0259liyini bildirirdi. H\u0259min frazalar onun haqq\u0131ndak\u0131 dig\u0259r m\u0259lumatlarda da xat\u0131rlan\u0131r. \u201cUne simplicit\u00e9 presque cho quante\u201c, \u201cGobineau\u201dda bu frazalar\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsuslu\u011fu, varl\u0131\u011f\u0131n b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u00fc bildirdiyi qeyd olunur, bu da m\u0259n\u0259 haqq qazand\u0131r\u0131r deyim ki, istifad\u0259 olunan frazalar ayd\u0131n olmayan v\u0259 yar\u0131d\u0259rkolunmu\u015f \u015f\u0259kild\u0259dir, \u00e7\u00fcnki onun \u00f6z d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini v\u0259 \u0259qid\u0259sini fars \u00f6lk\u0259sind\u0259 a\u00e7\u0131qcas\u0131na s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259 g\u00fcc\u00fc \u00e7atmazd\u0131.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Diyarb\u0259kirli yazar S\u00fcleyman Naz\u0131f \u018fziz \u201c1923 \u2013 Kanaat K\u00fct\u00fcbhan\u0259si\u201d kitab\u0131nda yaz\u0131r:&nbsp;<em>\u201cBabiliyin t\u0259siri \u0130randa h\u0259l\u0259 d\u0259 m\u0259n\u0259vi olaraq davam edir. Qald\u0131 ki, h\u0259r\u0259kat, bu din XIX \u0259srin dava, iman, ideal, c\u0259sar\u0259t, elm v\u0259 g\u00f6z\u0259llik bax\u0131m\u0131ndan Janna De Arkdan daha \u00fcst\u00fcn olan Z\u0259rrin Tac adl\u0131 bir q\u0259hr\u0259man yaratm\u0131\u015fd\u0131 ki, \u0259sli t\u00fcrkd\u00fcr. Babil\u0259rin t\u0259mizl\u0259r t\u0259mizi m\u0259nas\u0131na g\u0259l\u0259n Tahir\u0259 adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 bu xariq\u00fclad\u0259 g\u00f6z\u0259l q\u0131z d\u00fcnya tarixind\u0259 az \u0259rk\u0259yin g\u00f6st\u0259rdiyi c\u0259sar\u0259t v\u0259 t\u0259miz\u00fcr\u0259klilikl\u0259 \u00f6l\u00fcm\u0259 gedib\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259zr\u0259t \u018fbd\u00fcl B\u0259han\u0131n Tahir\u0259 haqq\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 tarix\u00e7\u0259d\u0259 oxuyuruq:&nbsp;<em>\u00abAh, ya Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleyn! \u2026 S\u0259n min N\u0259sr\u0259ddin \u015faha d\u0259y\u0259rs\u0259n. C\u0259lladlar s\u0259nin k\u00fcl\u00fcn\u00fc Tehran\u0131n \u00fcf\u00fcql\u0259rin\u0259 deyil, o \u00fcf\u00fcql\u0259rd\u0259n b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin \u00fcr\u0259yin\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259dil\u0259r. H\u0259r \u00fcr\u0259k s\u0259nin m\u0259zar\u0131nd\u0131r!\u00bb<\/em>&nbsp;(farscadan t\u0259rc\u00fcm\u0259: S\u00fcleyman Nazif \u018fziz)<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130slam t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131na g\u00f6r\u0259 Tahir\u0259 \u00e7ox f\u0259rqli arxetipdir. O, c\u0259miyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259li bir fiqurdur, el\u0259 bir fiqur ki, onda b\u00fct\u00fcn elmi, dini, \u0259d\u0259bi bilikl\u0259rl\u0259 birg\u0259 cazib\u0259dar fahi\u015f\u0259nin paradiqmas\u0131 var. Tahir\u0259nin f\u0259aliyy\u0259ti qad\u0131nlara h\u0259ddind\u0259n art\u0131q s\u0259rb\u0259stlik verm\u0259yin t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri m\u00f6vzusunda bir d\u0259rsdir. Fars tarix\u00e7il\u0259rinin biri Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleyn haqq\u0131nda yaz\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAllah qad\u0131nlar\u0131 ki\u015fil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn bir n\u00f6v imtahan olaraq yarad\u0131b. M\u00fcs\u0259lmanlara \u015f\u0259rab nec\u0259 qada\u011fan edilibs\u0259, bel\u0259 qad\u0131nlar da qada\u011fan edilm\u0259lidir. G\u00f6z\u0259l qad\u0131nlar t\u0259vaz\u00f6kar olmurlar, onlar ya ya\u011f\u0131\u015f g\u0259tir\u0259rl\u0259r, ya da quraql\u0131q \u2013 h\u0259r ikisi viranl\u0131q yarad\u0131r. \u0130randa bel\u0259 bir qad\u0131n var idi \u2014 Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleyn\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u0130slam m\u0259ml\u0259k\u0259ti \u0130randa Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleynin \u0259kdiyi toxumlar \u00f6z\u00fcnd\u0259n sonra g\u00f6y\u0259rm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Ondan sonra m\u00fcbariz\u0259sini davam ed\u0259n H\u0259zr\u0259t B\u0259haullah (Tehran, Qacarlar 1892, \u0259sl ad\u0131 Mirz\u0259 H\u00fcseyndir (\u0259r\u0259bc\u0259 \u201cAllah\u0131n Nuru\u201d), B\u0259hai dinini ilk q\u0259bul ed\u0259nl\u0259rd\u0259n, Seyid \u018flim\u0259h\u0259mm\u0259d Bab\u0131n ard\u0131c\u0131llar\u0131ndan biridir. Bab\u0131n v\u0259 Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleynin edam\u0131ndan sonra h\u0259bs edilir. 1863-c\u00fc ilin bahar\u0131nda B\u0259haullah \u00d6z\u00fcn\u00fc Bab\u0131n v\u0259d etdiyi \u0130lahi Z\u00fchur elan edir. Haz\u0131rda B\u0259hai dininin banisi say\u0131l\u0131r. 40 il m\u0259hb\u0259s v\u0259 s\u00fcrg\u00fcn h\u0259yat\u0131 ya\u015fad\u0131qdan sonra 1892-ci ild\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fir) buyurur:&nbsp;<em>\u201c\u015eeytan o k\u0259sdir ki, insan \u00f6vlad\u0131n\u0131n ruhani t\u0259r\u0259qqisinin y\u00fcks\u0259li\u015fin\u0259 mane olur v\u0259 onu saxlay\u0131r\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>B\u0259li, Tahir\u0259nin niqab\u0131n\u0131 atmas\u0131 namussuzluq deyildi, qad\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si idi. Niqab qad\u0131n\u0131n \u00fcz\u00fcnd\u0259 yox, \u0259xlaq\u0131nda, davran\u0131\u015f\u0131nda, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sind\u0259, f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 olmal\u0131d\u0131r. Qad\u0131n t\u0259hsil almal\u0131, c\u0259miyy\u0259tin elmi, m\u0259d\u0259ni inki\u015faf\u0131nda rol oynamal\u0131d\u0131r. Tarix s\u00fcbut etdi ki, \u00fcst\u00fcnl\u00fck \u0259z\u0259l\u0259 g\u00fcc\u00fcnd\u0259 deyil. Fiziki g\u00fcc Tahir\u0259kimil\u0259rin say\u0259sind\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tini itirdi. A\u011f\u0131l, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 elm g\u00fcc \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fcn meyar\u0131 say\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n ist\u0259r ke\u00e7mi\u015f, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 m\u00fcasir tarixind\u0259 d\u0259rin iz qoymu\u015f, h\u0259qiqi milli m\u00fcbariz\u0259 yolu ke\u00e7mi\u015f maarif\u00e7i qad\u0131nlar\u0131n say\u0131 el\u0259 d\u0259 \u00e7ox deyil. XX \u0259srin barmaqla say\u0131las\u0131 bir ne\u00e7\u0259 qad\u0131n ismi istisna olmaqla, axtaran n\u0259z\u0259rl\u0259rimiz ad\u0259t\u0259n biz\u0259 mifik Koro\u011flu v\u0259 N\u0259bil\u0259rin z\u00f6vc\u0259l\u0259rinin ad\u0131n\u0131 g\u0259tirir. Tahir\u0259 Q\u00fcr\u0259t\u00fcleyn kimi bir \u00fcsyankar m\u00fccahidin, haqq v\u0259 \u0259dal\u0259t car\u00e7\u0131s\u0131 olan t\u00fcrk qad\u0131n\u0131n\u0131n h\u0259yat v\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti c\u0259miyy\u0259timizd\u0259 yet\u0259rinc\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6rn\u0259k s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qalxmay\u0131b. O, h\u0259m haqs\u0131z sayd\u0131\u011f\u0131 dini qaydalara, xalq\u0131 v\u0259 insan azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0259z\u0259n rejiml\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 sava\u015fd\u0131, meydanlara at\u0131ld\u0131, h\u0259bsl\u0259r, i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r g\u00f6rd\u00fc, edama q\u0259d\u0259r m\u00fcbariz\u0259sind\u0259n d\u00f6nm\u0259di. Bu bax\u0131mdan Tahir\u0259nin h\u0259yat\u0131 tariximizin h\u0259qiqi q\u0259hr\u0259manl\u0131q s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259n biri kimi \u00f6yr\u0259nilm\u0259y\u0259 layiqdir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.kulis.az\/storage\/other\/1611926923588_UhXUJmQn.jpg\" alt=\"\"\/><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Vetran.az filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru Adil\u0259 N\u0259z\u0259rovan\u0131n \u201cXIX \u0259srin \u0259n h\u0259y\u0259canl\u0131 \u0259fsan\u0259si \u2013 Tahir\u0259 Q\u00fcrr\u0259t\u00fcleyn\u201d&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-20593","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cmiyyt"],"featured_image_urls":{"full":"","thumbnail":"","medium":"","medium_large":"","large":"","1536x1536":"","2048x2048":"","covernews-slider-full":"","covernews-slider-center":"","covernews-featured":"","covernews-medium":"","covernews-medium-square":""},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=6\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","tag_info":"C\u0259miyy\u0259t","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20593","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=20593"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20593\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20595,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20593\/revisions\/20595"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=20593"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=20593"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=20593"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}