{"id":20548,"date":"2023-02-11T22:15:01","date_gmt":"2023-02-11T18:15:01","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=20548"},"modified":"2023-02-11T22:15:02","modified_gmt":"2023-02-11T18:15:02","slug":"az%c9%99rbaycanda-z%c9%99lz%c9%99l%c9%99-riski-varmi-hazirliq-n%c9%99-yerd%c9%99dir-7-suala-cavab","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=20548","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycanda z\u0259lz\u0259l\u0259 riski varm\u0131, haz\u0131rl\u0131q n\u0259 yerd\u0259dir? 7 suala cavab"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 fevral\u0131n 6-da ba\u015f ver\u0259n z\u0259lz\u0259l\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Hatay b\u00f6lg\u0259sind\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f kompleksi a\u015f\u0131b.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Suriyada minl\u0259rl\u0259 insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 s\u0259b\u0259b olan z\u0259lz\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n sonra Az\u0259rbaycanda da h\u0259m sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259, h\u0259m d\u0259 real h\u0259yatda \u00f6lk\u0259nin seysmik v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u00fczakir\u0259l\u0259rin artd\u0131\u011f\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u0259s Az\u0259rbaycanda seysmik v\u0259ziyy\u0259t nec\u0259dir v\u0259 \u00f6lk\u0259 buna haz\u0131rd\u0131rm\u0131?<\/p>\n\n\n\n<p>Bu suallara cavab tapmaq \u00fc\u00e7\u00fcn BBC News Az\u0259rbaycanca yerli seysmoloq v\u0259 z\u0259lz\u0259l\u0259 riskinin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si \u00fczr\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rl\u0259 dan\u0131\u015f\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Z\u0259lz\u0259l\u0259 nec\u0259 ba\u015f verir?<\/strong><ins><\/ins><\/p>\n\n\n\n<p>Yerin alt qatlar\u0131nda \u018fr\u0259bistan, Avrasiya, Afrika v\u0259 dig\u0259r bu kimi adlarla ifad\u0259 olunan v\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259razini \u0259hat\u0259 ed\u0259n h\u0259r\u0259k\u0259tli s\u0259thl\u0259r \u2013 plit\u0259l\u0259r m\u00f6vcuddur.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin fikrinc\u0259, m\u0259hz h\u0259min plit\u0259l\u0259r h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rk\u0259n bir-birin\u0259 davam g\u0259tir\u0259 bilm\u0259dikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cq\u0131r\u0131lmalar ba\u015f verir\u201d v\u0259 bu da z\u0259lz\u0259l\u0259 yarad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Az\u0259rbaycan seysmik bax\u0131mdan harada yerl\u0259\u015fib?<\/strong><ins><\/ins><\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan seysmoloji bax\u0131mdan \u018fr\u0259bistan v\u0259 Avrasiya tektonik plit\u0259l\u0259rinin k\u0259si\u015fm\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cz\u0259lz\u0259l\u0259 b\u00f6lg\u0259si\u201d hesab edilir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fslind\u0259 h\u0259r g\u00fcn \u00abz\u0259lz\u0259l\u0259\u00bb ba\u015f verir, lakin onlardan \u00e7oxu ki\u00e7ik t\u0259kanlar oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn hiss edilmir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Az\u0259rbaycanda z\u0259lz\u0259l\u0259 yaradan amill\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><ins><\/ins><\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycanda qeyd\u0259 al\u0131nan z\u0259lz\u0259l\u0259l\u0259r \u0259sas\u0259n tektonik plit\u0259 v\u0259 bloklar\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 ortaya \u00e7\u0131x\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bununla bel\u0259, antropoloji \u2013 y\u0259ni insanlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u0259 z\u0259lz\u0259l\u0259 riskl\u0259ri yaran\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Antropoloji t\u0259sirl\u0259r\u0259 neft-qaz yataqlar\u0131n\u0131n d\u0259rin i\u015fl\u0259nm\u0259si, neft quyular\u0131n\u0131n qaz\u0131lmas\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 qrunt sular\u0131n\u0131n v\u0259 su anbarlar\u0131n\u0131n qeyri-pe\u015f\u0259kar s\u0259viyy\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259si v\u0259 dig\u0259r amill\u0259r daxildir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Potensial z\u0259lz\u0259l\u0259 ocaqlar\u0131 hans\u0131 \u0259razil\u0259rdir?<\/strong><ins><\/ins><\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycanda seysmik c\u0259h\u0259td\u0259n 5 aktiv zona var:<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131n\u0131n c\u0259nub yamac\u0131 (\u015eamax\u0131, \u0130smay\u0131ll\u0131, Q\u0259b\u0259l\u0259, \u015e\u0259ki, Zaqatala zonas\u0131)<\/p>\n\n\n\n<p>Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131n\u0131n \u015fimal yamac\u0131 (Qaraba\u011f, Ming\u0259\u00e7evir, G\u0259nc\u0259, \u015e\u0259mkir zonas\u0131)<\/p>\n\n\n\n<p>Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 \u0259razisi<\/p>\n\n\n\n<p>Quba-Xa\u00e7maz b\u00f6lg\u0259si<\/p>\n\n\n\n<p>X\u0259z\u0259r d\u0259nizi<\/p>\n\n\n\n<p>Bu \u0259razil\u0259r potensial z\u0259lz\u0259l\u0259 ocaqlar\u0131 kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirilir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Seysmik aktivliy\u0259 n\u0259zar\u0259t olunurmu?<\/strong><ins><\/ins><\/p>\n\n\n\n<p>Seysmoloji t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259rin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si \u00fczr\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssis Qulam Babayevin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, texnologiyan\u0131n inki\u015faf\u0131na baxmayaraq, h\u0259l\u0259lik tektonik plit\u0259 v\u0259 bloklar\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tin\u0259 tam n\u0259zar\u0259t etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin GPS stansiyalar vasit\u0259sil\u0259 onlar\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259t istiqam\u0259ti v\u0259 ill\u0259r boyu yaratd\u0131\u011f\u0131 d\u0259yi\u015fikl\u0259ri m\u00fc\u015fahid\u0259 ed\u0259r\u0259k riskli \u0259razil\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k olur.<\/p>\n\n\n\n<p>Haz\u0131rda Az\u0259rbaycanda \u0259sas tektonik bloklar\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 ed\u0259n 32 GPS stansiyas\u0131 m\u00f6vcuddur.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin aktiv q\u0131r\u0131lma zonalar\u0131 v\u0259 bloklar\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tini n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq haz\u0131rda GPS stansiyalar\u0131n\u0131n say\u0131n\u0131n 2-3 d\u0259f\u0259 art\u0131r\u0131lmas\u0131na ehtiyac var, m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r bildirir.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycanda \u0259n b\u00f6y\u00fck h\u0259r\u0259k\u0259tlilik C\u0259nub blokunda m\u00fc\u015fahid\u0259 edilir \u2013 ild\u0259 t\u0259xmin\u0259n 13 millimetr.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>GPS stansiyalar n\u0259 edir?<\/strong><ins><\/ins><\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycanda qura\u015fd\u0131r\u0131lan GPS stansiyalar tektonik bloklar\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259t f\u0259rqini hesablama\u011fa v\u0259 g\u0259rginliyin topland\u0131\u011f\u0131 \u0259razil\u0259ri a\u015fkar etm\u0259y\u0259 imkan verir.<\/p>\n\n\n\n<p>GPS stansiyalar\u0131n i\u015fl\u0259nm\u0259si \u00fczr\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssis Rafiq S\u0259f\u0259rov bildirib ki, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 \u0259n \u00e7ox \u018fr\u0259bistan plit\u0259si t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cQ\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259nizd\u0259 s\u00fcxurlar\u0131n yer \u00fcz\u0259rin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131b b\u0259rkim\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u018fr\u0259bistan plit\u0259si \u015fimal v\u0259 \u015fimal-\u015f\u0259rq\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t edir v\u0259 bu t\u0259zyiq Az\u0259rbaycandak\u0131 bloklar\u0131 kobud dild\u0259 des\u0259k \u015fimala t\u0259r\u0259f s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131r. GPS stansiyalarla h\u0259min bloklar\u0131n hans\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259 getdiyini v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k riskl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdiririk\u201d, \u2014 Rafiq S\u0259f\u0259rov deyib.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycanda \u0259n b\u00f6y\u00fck h\u0259r\u0259k\u0259tlilik C\u0259nub blokunda m\u00fc\u015fahid\u0259 edilir \u2013 ild\u0259 t\u0259xmin\u0259n 13 millimetr. Onun qar\u015f\u0131s\u0131nda olan Ab\u015feron bloku is\u0259 ild\u0259 t\u0259xmin\u0259n 1-2 millimetr m\u0259saf\u0259 q\u0259t edir \u2014 ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259 des\u0259k \u00e7ox ki\u00e7ik s\u00fcr\u0259tl\u0259 d\u0259 olsa, C\u0259nub bloku nisb\u0259t\u0259n l\u0259ng h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n Ab\u015feron blokuna yax\u0131la\u015f\u0131r v\u0259 onlar aras\u0131nda g\u0259rginlik toplan\u0131r. Bu proses Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 olan dig\u0259r tektonik bloklar aras\u0131nda da gedir.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcasir texnologiya bloklar\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tini, seysmik aktivliyi, q\u0131r\u0131lma x\u0259tl\u0259rini t\u0259dqiq etm\u0259y\u0259 imkan vers\u0259 d\u0259, h\u0259l\u0259lik z\u0259lz\u0259l\u0259nin ba\u015f ver\u0259c\u0259yi tarixi v\u0259 g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>B\u0259s tarixini v\u0259 g\u00fcc\u00fcn\u00fc bilm\u0259diyimiz z\u0259lz\u0259l\u0259y\u0259 nec\u0259 haz\u0131rla\u015fmal\u0131y\u0131q?<\/strong><ins><\/ins><\/p>\n\n\n\n<p>Z\u0259lz\u0259l\u0259nin ba\u015f ver\u0259c\u0259yi vaxt\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmasa da, onun da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 t\u0259sirini azaltmaq imkanlar\u0131 m\u00f6vcuddur.<\/p>\n\n\n\n<p>Bura tikinti prosesind\u0259 m\u00fch\u0259ndis i\u015fl\u0259ri kimi struktur yana\u015fma il\u0259 yana\u015f\u0131, maarifl\u0259ndirm\u0259 kimi qeyri-struktur h\u0259ll variant\u0131 da daxildir.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259bii f\u0259lak\u0259tl\u0259r v\u0259 ekologiya \u00fczr\u0259 t\u0259hlil\u00e7i R\u00f6v\u015f\u0259n Abbasova g\u00f6r\u0259, \u201ct\u0259\u0259ss\u00fcf ki, Az\u0259rbaycanda h\u0259m struktur, h\u0259m d\u0259 maarifl\u0259ndirm\u0259 i\u015find\u0259 ciddi s\u0259hl\u0259nkarl\u0131\u011fa yol verilir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Buna n\u00fcmun\u0259 kimi, o, yeni in\u015fa edil\u0259n binalar aras\u0131nda m\u0259saf\u0259nin saxlan\u0131lmamas\u0131, tikinti \u0259razisinin d\u00fczg\u00fcn se\u00e7ilm\u0259m\u0259si, haz\u0131r binalarda m\u0259nzil sah\u0259sinin qanunsuz art\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bina v\u0259 ictimai ia\u015f\u0259 obyektl\u0259rinin infrastruktur qurulu\u015fu da, m\u0259s\u0259l\u0259n pill\u0259k\u0259nl\u0259rd\u0259 \u0259lill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn pandusun qoyulmamas\u0131 kimi n\u00fcanslar da z\u0259lz\u0259l\u0259 zaman\u0131 \u00e7evik evakuasiyan\u0131 l\u0259ngid\u0259n amill\u0259rd\u0259ndir.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 v\u0259 i\u015f yerl\u0259rind\u0259 z\u0259lz\u0259l\u0259 zaman\u0131 insanlara n\u0259z\u0259ri bilikl\u0259rin verilm\u0259m\u0259si v\u0259 praktiki h\u0259y\u0259can m\u0259\u015fql\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259m\u0259si d\u0259 insanlar\u0131 z\u0259lz\u0259l\u0259 zaman\u0131 davran\u0131\u015f v\u0259rdi\u015fl\u0259rin\u0259 \u00f6yr\u0259nm\u0259kd\u0259n m\u0259hrum edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu is\u0259 t\u0259bii proses olan z\u0259lz\u0259l\u0259ni t\u0259bii f\u0259lak\u0259t\u0259 \u00e7evirir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 fevral\u0131n 6-da ba\u015f ver\u0259n z\u0259lz\u0259l\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Hatay b\u00f6lg\u0259sind\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f kompleksi a\u015f\u0131b. T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Suriyada&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":20549,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-20548","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cmiyyt"],"featured_image_urls":{"full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/xqe.jpg",300,168,false],"thumbnail":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/xqe-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/xqe.jpg",300,168,false],"medium_large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/xqe.jpg",300,168,false],"large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/xqe.jpg",300,168,false],"1536x1536":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/xqe.jpg",300,168,false],"2048x2048":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/xqe.jpg",300,168,false],"covernews-slider-full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/xqe.jpg",300,168,false],"covernews-slider-center":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/xqe.jpg",300,168,false],"covernews-featured":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/xqe.jpg",300,168,false],"covernews-medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/xqe.jpg",300,168,false],"covernews-medium-square":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/xqe.jpg",300,168,false]},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=6\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","tag_info":"C\u0259miyy\u0259t","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20548","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=20548"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20548\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20550,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20548\/revisions\/20550"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/20549"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=20548"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=20548"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=20548"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}