{"id":16169,"date":"2022-04-28T02:31:16","date_gmt":"2022-04-27T22:31:16","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=16169"},"modified":"2022-04-28T02:31:17","modified_gmt":"2022-04-27T22:31:17","slug":"cumhuriyy%c9%99t-dusm%c9%99nl%c9%99ri-milli-satqinlarin-son-aqib%c9%99ti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=16169","title":{"rendered":"\u201cC\u00dcMHUR\u0130YY\u018fT D\u00dc\u015eM\u018fNL\u018fR\u0130\u201d \u2013 Milli satq\u0131nlar\u0131n son aqib\u0259ti"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Ramazan S\u0130RACO\u011eLU<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>\u00dcmumdinya tarixind\u0259 b\u00f6y\u00fck ictimai-siyasi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r, ciddi t\u0259b\u0259dd\u00fclatlarla m\u00fc\u015fayi\u0259t olunmu\u015f XX \u0259sr, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 h\u0259min \u0259srin birinci r\u00fcb\u00fc, Az\u0259rbaycan\u0131m\u0131z\u0131n da tarixind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutur. T\u0259kc\u0259 onu xat\u0131rlasaq ki, M\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 ilk c\u00fcmhuriyy\u0259tin elan\u0131, f\u0259aliyy\u0259ti v\u0259 s\u00fcqutu da, Az\u0259rbaycanda sovet hakimiyy\u0259tinin qurulmas\u0131 da m\u0259hz bu d\u00f6vr\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir, bizc\u0259, XX \u0259srin \u00e7ox bax\u0131mdan taley\u00fckl\u00fc oldu\u011funa \u015f\u00fcbh\u0259 qalmaz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bu d\u00f6n\u0259md\u0259 ilhaq olundu\u011fu \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n, qon\u015fu Osmanl\u0131 imperatorlu\u011funun v\u0259 Qacarlar xan\u0259danl\u0131\u011f\u0131n\u0131n d\u0259rin b\u00f6hran v\u0259 t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fc, t\u0259bii olaraq, Az\u0259rbaycana da siray\u0259t etmi\u015f, acl\u0131q, s\u0259fal\u0259t, i\u015fsizlik, \u00f6zba\u015fnal\u0131q, bahal\u0131q, q\u0131tl\u0131q d\u00f6z\u00fclm\u0259z h\u0259ddi a\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sind\u0259 (1914-1918) \u0259ks c\u0259bh\u0259l\u0259rd\u0259 vuru\u015fmu\u015f \u00e7ar Rusiyas\u0131 v\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin f\u0259lak\u0259tli iqtisadi durumu Qacarlar xan\u0259danl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da sars\u0131td\u0131\u011f\u0131ndan, says\u0131z miqdarda ucuz i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259si bir par\u00e7a \u00e7\u00f6r\u0259k tapmaq \u00fcmidi il\u0259 Bak\u0131ya g\u0259lmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n yegan\u0259 g\u0259lir m\u0259nb\u0259yi olan neft s\u0259nayesi iflic v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f (Neft emal\u0131 zavodlar\u0131 hasilat g\u00fcc\u00fcn\u00fcn ancaq 34,5%-i q\u0259d\u0259r neft hasil edirdi-m\u00fc\u0259ll.), m\u0259d\u0259nl\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131rm\u0131\u015f, buruqlarda m\u0259zar s\u00fckutu h\u00f6km s\u00fcr\u00fcrd\u00fc. (Bax: \u041a\u0430\u0440\u0435\u043d\u0438\u043d \u0410.: \u0421\u0443\u043b\u0442\u0430\u043d \u041c\u0435\u0434\u0436\u0438\u0434 \u042d\u0444\u0435\u043d\u0434\u0438\u0435\u0432 (\u0431\u0438\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043e\u0447\u0435\u0440\u043a), \u0411., \u0410\u0437\u0435\u0440. \u0433\u043e\u0441. \u0438\u0437\u0434., 1963, s. 76)<\/p>\n\n\n\n<p>K\u0259skin siyasi t\u0259b\u0259dd\u00fclatlar\u0131n, ictimai sars\u0131nt\u0131lar\u0131n, m\u0259krli xarici m\u00fcdaxil\u0259l\u0259rin t\u00fc\u011fyan etdiyi, i\u015fsizliyin, \u00fcmidsizliyin, q\u0131tl\u0131\u011f\u0131n, bahal\u0131\u011f\u0131n, m\u0259n\u0259vi a\u015f\u0131nmalar\u0131n \u015fidd\u0259tl\u0259ndiyi bir zamanda qurulmu\u015f Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 k\u0259nar g\u00fccl\u0259r v\u0259 onlar\u0131n \u0259mri il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7\u0259n daxili pozucu q\u00fcvv\u0259l\u0259r, s\u00f6z\u00fcn \u0259sl m\u0259nas\u0131nda, Milli H\u00f6kum\u0259t\u0259 add\u0131mba\u015f\u0131 siyasi \u2013 h\u0259rbi \u0259ng\u0259ll\u0259r t\u00f6r\u0259dir, siyasi idar\u0259\u00e7ilik t\u0259cr\u00fcb\u0259si v\u0259 s\u0259ri\u015ft\u0259si olmayan demokratik q\u00fcvv\u0259l\u0259r\u0259 f\u0259aliyy\u0259t imkan\u0131 vermir, milli hissl\u0259rd\u0259n m\u0259hrum cahil qarag\u00fcruhu Milli H\u00f6kum\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 s\u0259f\u0259rb\u0259r edir, \u00f6lk\u0259ni siyasi b\u00f6hrana s\u00fcr\u00fckl\u0259yirdil\u0259r. Milli \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rkd\u0259n m\u0259hrum imperiya n\u00f6k\u0259rl\u0259ri \u015f\u0259xsi m\u0259nafel\u0259ri namin\u0259 xalq\u0131n Milli H\u00f6kum\u0259t\u0259 olan inam\u0131n\u0131 q\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259xribatlar t\u00f6r\u0259dir, Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin siyasi liderl\u0259rini g\u00f6zd\u0259n salmaq, onlar\u0131 n\u00fcfuzdan d\u00fc\u015f\u00fcrm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bar\u0259l\u0259rind\u0259 saxta \u015fayi\u0259l\u0259r yay\u0131r, haqlar\u0131nda \u0259n iyr\u0259nc informasiyalar tirajlay\u0131rd\u0131lar. Toplumun dedi-qoduya meylli b\u00f6y\u00fck bir qismi, t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bu m\u0259nfur b\u00f6htanlar\u0131 t\u0259b\u0259rr\u00fck kimi q\u0259bul edir v\u0259 ona inan\u0131rd\u0131lar. \u0130lk g\u00fcnl\u0259r Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00fcmidl\u0259r b\u0259sl\u0259y\u0259n xalq\u0131n g\u00fcz\u0259ran\u0131 daha da a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131qca, sabaha olan inamlar\u0131 azald\u0131qca, milli h\u00f6kum\u0259t torpaq islahatlar\u0131n\u0131 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259t\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259xir\u0259 sald\u0131qca, naraz\u0131 k\u00fctl\u0259nin say\u0131 da h\u0259r g\u00fcn \u00e7oxal\u0131rd\u0131. O d\u00f6vr\u00fcn siyasi elitas\u0131 aras\u0131nda m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkilliyin olmamas\u0131 da Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u0259leyhin\u0259 i\u015fl\u0259yirdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0259sasnam\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, 120 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olas\u0131 deputat korpusu 23 ay \u0259rzind\u0259 kompleksl\u0259\u015fdiril\u0259 bilm\u0259di, parlament iclas\u0131n\u0131n \u00e7oxunda yet\u0259rsay olmad\u0131\u011f\u0131ndan qanun layih\u0259l\u0259ri m\u00fczakir\u0259 edilib t\u0259sdiql\u0259nm\u0259di, bir \u00e7ox m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r Nikolay d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn qanunlar\u0131 il\u0259 t\u0259nziml\u0259nm\u0259kd\u0259ydi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fhalinin ictimai-siyasi durumunu yax\u015f\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n, m\u00f6vcud v\u0259ziyy\u0259ti f\u00fcrs\u0259t bil\u0259n bol\u015fevikl\u0259r V. Leninin g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 Bak\u0131da f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar, onlar siyasi opponentl\u0259rini n\u00fcfuzdan salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r c\u00fcr vasit\u0259y\u0259, iqtisadi sabotajlardan tutmu\u015f h\u0259rbi t\u0259xribatata q\u0259d\u0259r, m\u00fcxt\u0259lif hiyl\u0259l\u0259r\u0259 \u0259l at\u0131r, adamlar aras\u0131nda antih\u00f6kum\u0259t t\u0259bli\u011fat\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirirdil\u0259r. M\u0259d\u0259nl\u0259rd\u0259 i\u015f tapa bilib i\u015fl\u0259y\u0259nl\u0259rin \u0259m\u0259k haqlar\u0131 1914-c\u00fc ild\u0259ki \u0259m\u0259k haqq\u0131n\u0131n t\u0259xmin\u0259n 18%-i q\u0259d\u0259r idi. Adamlar aras\u0131nda milli h\u00f6kum\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 etimads\u0131zl\u0131q g\u00fccl\u0259nirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>1919-cu ilin iyul ay\u0131nda Bak\u0131da ba\u015f vermi\u015f \u00fcmum\u015f\u0259h\u0259r etiraz mitinqi milli h\u00f6kum\u0259tin t\u0259m\u0259lini ciddi \u015f\u0259kild\u0259 sars\u0131td\u0131. Bak\u0131da ba\u015flayan naraz\u0131l\u0131q aksiyalar\u0131 \u0259yal\u0259tl\u0259r\u0259 d\u0259 yay\u0131l\u0131r, onsuz da a\u011f\u0131r olan siyasi v\u0259ziyy\u0259ti daha da m\u00fcr\u0259kk\u0259bl\u0259\u015fdirirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00f6vcud v\u0259ziyy\u0259td\u0259n yararlanma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00f6vqe tutmalar\u0131, \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 genosid siyas\u0259tini davam etdirm\u0259l\u0259ri bizim milli h\u00f6kum\u0259timizi tam bir \u00e7\u0131x\u0131lmaz m\u00f6vqey\u0259 s\u00fcr\u00fckl\u0259m\u0259kd\u0259ydi. Milli h\u00f6kum\u0259t m\u00fcxt\u0259lif partiyalara m\u0259nsub mill\u0259t v\u0259kill\u0259rind\u0259n t\u0259\u015fkil olundu\u011fundan Nazirl\u0259r Kabineti tez-tez ba\u015f ver\u0259n istefalardan iflic v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. Nazirl\u0259r aras\u0131nda \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r, h\u00f6kum\u0259t \u00fczvl\u0259rinin qanunsuz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri, gizli f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259l\u0259ri, n\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, h\u00f6kum\u0259tin iflas\u0131n\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirirdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, III h\u00f6kum\u0259t kabinetind\u0259 ticar\u0259t v\u0259 s\u0259naye naziri v\u0259zif\u0259si tutmu\u015f Mirz\u0259 \u018fs\u0259dullayev (m\u0259\u015fhur milyoner \u015e\u0259msi \u018fs\u0259dullayevin o\u011flu) gizli neft s\u00f6vd\u0259l\u0259\u015fm\u0259si apard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 o d\u00f6vr\u00fcn Ba\u015f naziri F\u0259t\u0259li xan Xoyski istefa vermi\u015fdi (Bax: \u0413\u0443\u043b\u0438\u0435\u0432 \u0414\u0436. \u0411.: \u041f\u0440\u043e\u0442\u0438\u0432 \u0431\u0443\u0440\u0436\u0443\u0430\u0437\u043d\u043e\u0439 \u0444\u0430\u043b\u044c\u0441\u0438\u0444\u0438\u043a\u0430\u0446\u0438\u0438 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438, \u0411., 1967,c. 28, s. 163).<\/p>\n\n\n\n<p>1920-ci ilin birinci r\u00fcb\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan ordusunun, dem\u0259k olar ki, ancaq ad\u0131 qalm\u0131\u015fd\u0131. Ordu m\u0259nsublar\u0131n\u0131n \u0259sas \u00f6z\u0259yi Qaraba\u011fda erm\u0259nil\u0259rl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 vuru\u015fark\u0259n, bir hiss\u0259 d\u0259 f\u0259rarilikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful idi. M\u0259s\u0259l\u0259n, 5-ci Bak\u0131 alay\u0131n\u0131n canl\u0131 q\u00fcvv\u0259sinin 60%-i, Birinci s\u00fcvari alay\u0131n\u0131n 62%-i, \u0130kinci Qaraba\u011f s\u00fcvari alay\u0131n\u0131n 75%-i, \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u015e\u0259ki s\u00fcvari alay\u0131n\u0131n 80%-i, \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc G\u0259nc\u0259 piyada alay\u0131n\u0131n 60%-d\u0259n \u00e7oxu \u00f6zba\u015f\u0131na \u015f\u0259kild\u0259 ordu s\u0131ralar\u0131n\u0131 t\u0259rk etmi\u015fdi. (Bax: J\u00f6rg Baberowski: Der Feind ist \u00fcberall. Stalinismus im Kaukasus, Berlin,2003, s. 154; \u041f. \u0414\u0430\u0440\u0430\u0431\u0430\u0434\u0438: \u0412\u043e\u0435\u043d\u043d\u043e-\u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0430\u044f \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0430 (1917-1920 \u0433\u0433.), \u0411., 2013, s. 160).<\/p>\n\n\n\n<p>Bol\u015fevikl\u0259r 25 oktyabr 1919-cu ild\u0259 ke\u00e7irdikl\u0259ri partiya konfrans\u0131nda Az\u0259rbaycanda siyasi hakimiyy\u0259ti h\u0259rbi g\u00fccl\u0259 devirm\u0259k bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdil\u0259r. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 h\u0259min ilin dekabr ay\u0131nda Mirz\u0259 Davud H\u00fcseynovun r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 inqilab q\u0259rargah\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 ciddi haz\u0131rl\u0131qlara ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Rusiyadan Az\u0259rbaycana gizli yollarla silah g\u0259tirilir, \u0259ld\u0259 edil\u0259n h\u0259rbi s\u00fcrsatlar \u00c7ingiz \u0130ld\u0131r\u0131m\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 Nargin (B\u00f6y\u00fck Zir\u0259 adas\u0131), Bay\u0131l v\u0259 \u015e\u0131x sahill\u0259rind\u0259 gizl\u0259dilir, bir hiss\u0259si is\u0259 milli h\u00f6kum\u0259ti devir\u0259c\u0259k etibarl\u0131 adamlara paylan\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu d\u00f6vrd\u0259 erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131n rus bol\u015fevikl\u0259ri il\u0259 b\u0259rab\u0259r h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259l\u0259rini d\u0259 unutmaq olmaz. 1920-ci ilin Novruz bayram\u0131nda da\u015fnaklar \u015eu\u015fa, Xank\u0259ndi v\u0259 \u018fsg\u0259rana h\u00fccum ed\u0259r\u0259k, \u0259traf yerl\u0259ri \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131qlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan ordusu erm\u0259nil\u0259rl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. Milli h\u00f6kum\u0259t m\u0259hdud q\u00fcvv\u0259si il\u0259 bol\u015fevikl\u0259rin destruktiv \u0259m\u0259ll\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n, daxili i\u015fl\u0259r naziri Mustafa b\u0259y V\u0259kilov 15 aprel 1920-ci il tarixd\u0259 G\u0259nc\u0259, \u015eamax\u0131 v\u0259 A\u011fdamdan Bak\u0131ya 100 n\u0259f\u0259r \u0259lav\u0259 polis q\u00fcvv\u0259si g\u0259tirilm\u0259si bar\u0259d\u0259 \u0259mr vermi\u015fdi. H\u0259min g\u00fcn xarici i\u015fl\u0259r naziri F.Xoyskinin RSFSR xarici i\u015fl\u0259r naziri \u00c7i\u00e7erin\u0259 rus silahl\u0131lar\u0131n\u0131n n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan s\u0259rh\u0259ddind\u0259 dayand\u0131qlar\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bini \u00f6yr\u0259nm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 vurdu\u011fu teleqrama ikinci cavab verm\u0259yi \u00f6z\u00fcn\u0259 s\u0131\u011f\u0131\u015fd\u0131rmam\u0131\u015fd\u0131. \u018fliheyd\u0259r Qarayev is\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 Rusiya Kommunist (bol\u015fevikl\u0259r) Partiyas\u0131n\u0131n Da\u011f\u0131stan vilay\u0259ti \u00fczr\u0259 katibi B.\u015eeboldayev\u0259 teleqram vururaraq yax\u0131n vaxtlatda Az\u0259rbaycanda siyasi rejimi d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259kl\u0259rini bildirmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>26 aprel 1920-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan kommunistl\u0259rinin emissarlar\u0131 Q\u0259z\u0259nf\u0259r Musab\u0259yov, H\u0259bib C\u0259biyev v\u0259 Anastas Mikoyan bol\u015fevikl\u0259ri Bak\u0131ya g\u0259tirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan-Da\u011f\u0131stan s\u0259rh\u0259din\u0259 g\u0259ldil\u0259r, Az\u0259rbaycan s\u0259rh\u0259dl\u0259rind\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnasib m\u0259qam g\u00f6zl\u0259y\u0259n bol\u015fevik ordusuna komandan M.Tuxa\u00e7evskinin 52 sayl\u0131 \u0259mri elan olundu. \u018fmr\u0259 g\u00f6r\u0259, s\u0259rh\u0259dd\u0259 g\u00f6zl\u0259y\u0259n ordu 27 apreld\u0259 Bak\u0131ya h\u00fccuma ke\u00e7\u0259c\u0259kdi. Ert\u0259si g\u00fcn s\u0259h\u0259r tezd\u0259n Petrovsk \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n (Maha\u00e7qaladan) Bak\u0131ya do\u011fru u\u00e7an t\u0259yyar\u0259 Az\u0259rbaycan ordusunun durumu bar\u0259d\u0259 bol\u015fevikl\u0259r\u0259 k\u0259\u015ffiyyat m\u0259lumatlar\u0131 \u00f6t\u00fcr\u00fcr, \u018fliheyd\u0259r Qarayevl\u0259 \u0259laq\u0259 saxlay\u0131rd\u0131.<br>Bol\u015fevikl\u0259rin malik olduqlar\u0131 6 zirehli qatardan 2-si Aksay \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259ki k\u00f6rp\u00fcd\u0259n ke\u00e7\u0259 bilm\u0259diyind\u0259n Bak\u0131ya do\u011fru 4 atar \u2013 \u201cIII \u0130nternsional\u201d, \u201cQ\u0131rm\u0131z\u0131 Da\u011f\u0131stan\u201d, \u201cQ\u0131rm\u0131z\u0131 Astraxan\u201d v\u0259 \u201cTimofey Ulyantsev\u201d \u2013 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. \u018f.Qarayevin g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 26 apreld\u0259 Bak\u0131- G\u0259nc\u0259 telefon x\u0259tti k\u0259silmi\u015f, Bil\u0259c\u0259r-Ke\u015fl\u0259 d\u0259mir x\u0259tti da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u00c7ingiz \u0130ld\u0131r\u0131m\u0131n \u0259mri il\u0259 Bay\u0131l ba\u015fda olmaqla \u015f\u0259h\u0259r\u0259 hakim y\u00fcks\u0259klikl\u0259r\u0259 toplar qoyulmu\u015f v\u0259 at\u0259\u015f\u0259 haz\u0131r v\u0259ziyy\u0259t\u0259 g\u0259tirilmi\u015fdi. Onun g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 27 apreld\u0259 Bak\u0131 buxtas\u0131, Bay\u0131l h\u0259rbi c\u0259bb\u0259xanas\u0131, I \u015f\u0259h\u0259r polis \u015f\u00f6b\u0259si, h\u0259rbi m\u0259kt\u0259b v\u0259 kursantlar \u0259l\u0259 ke\u00e7irilmi\u015fdil\u0259r. Ax\u015fama do\u011fru Bak\u0131 d\u0259miryolu va\u011fzal\u0131, Bak\u0131 po\u00e7tampt\u0131, radiostansiyas\u0131, Bak\u0131 jandarmeriyas\u0131 v\u0259 bir s\u0131ra m\u00fch\u00fcm obyektl\u0259r d\u0259 \u00c7ingiz \u0130ld\u0131r\u0131ma tabe olan silahl\u0131 bol\u015fevikl\u0259rin s\u0259r\u0259ncam\u0131nda idi. \u00c7.\u0130ld\u0131r\u0131m\u0131n silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri h\u0259r yerd\u0259 \u00fc\u00e7r\u0259ngli milli bayraqlar\u0131 c\u0131r\u0131b par\u00e7alay\u0131r, \u0259v\u0259zin\u0259 sovet bayraqlar\u0131 as\u0131rd\u0131lar. Bol\u015fevikl\u0259r\u0259 laz\u0131m\u0131 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259 bilm\u0259y\u0259n milli h\u00f6kum\u0259t Tiflis\u0259, Britaniya ali komissar\u0131 Lyuka teleqram vuraraq g\u00fcrc\u00fc h\u00f6kum\u0259tinin Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 yard\u0131m etm\u0259si v\u0259 erm\u0259ni t\u0259r\u0259finin Qaraba\u011fda h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 dayand\u0131rmas\u0131na vasit\u0259\u00e7ilik g\u00f6st\u0259rm\u0259sini xahi\u015f etdi. Lakin hadis\u0259l\u0259r o q\u0259d\u0259r s\u00fcr\u0259tli v\u00fcs\u0259t ald\u0131 ki, ingilis ali komissar\u0131 he\u00e7 m\u0259\u015fv\u0259r\u0259t iclas\u0131 da ke\u00e7ir\u0259 bilm\u0259di.<\/p>\n\n\n\n<p>27 apreld\u0259 g\u00fcnd\u00fcz saat 12-d\u0259 H\u0259mid Sultanov Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259si ad\u0131ndan Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259t \u00fczvl\u0259rin\u0259 Spasski k\u00fc\u00e7\u0259si 11\/5 \u00fcnvan\u0131nda (Z\u0259rg\u0259rpalan) hakimiyy\u0259ti t\u0259slim etm\u0259k bar\u0259d\u0259 ultimatum verdi. Ax\u015fam saatlar\u0131nda Q\u0131rm\u0131z\u0131 X\u0259z\u0259r Donanmas\u0131 komandan\u0131 \u00c7ingiz \u0130ld\u0131r\u0131m milli h\u00f6kum\u0259t\u0259 \u00f6z ad\u0131ndan t\u0259slim olmaq haqq\u0131nda t\u0259hdidkar ultimatum g\u00f6nd\u0259rdi: \u201c2 saata hakimiyy\u0259ti bol\u015fevikl\u0259r\u0259 t\u0259hvil verm\u0259s\u0259niz, parlam\u0259nti ba\u015f\u0131n\u0131za y\u0131xaca\u011fam!\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Parlament\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn gec\u0259 saat 12 tamama q\u0259d\u0259r vaxt verildiyi, \u0259ks t\u0259qdird\u0259 parlamentin top at\u0259\u015fin\u0259 tutulaca\u011f\u0131 bildirilirdi. Parlamentin t\u0259slim olmaq haqq\u0131nda iclas\u0131 2 saat 40 d\u0259qiq\u0259 s\u00fcrd\u00fc v\u0259 ax\u015fam saat 11.25 d\u0259qiq\u0259d\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131. Son iclas ba\u015flamazdan \u00f6nc\u0259 h\u0259rbi nazir S.Mehmandarov bol\u015fevikl\u0259r\u0259 silahl\u0131 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259yin m\u00fcmk\u00fcns\u00fczl\u00fcy\u00fcn\u00fc bildirmi\u015fdi. M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin t\u0259kidi il\u0259 parlamentin son iclas\u0131 a\u00e7\u0131q ke\u00e7irildi: \u201cHans\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etdiyimizi xalq bilsin\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba\u015f nazir M.Hacinski, \u201cH\u00fcmm\u0259t\u201d fraksiyas\u0131n\u0131n t\u0259msil\u00e7isi S.A\u011famal\u0131o\u011flu, \u201c\u0130ttihad\u201d fraksiyas\u0131n\u0131n t\u0259msil\u00e7isi K.Qarab\u0259yov, \u201cSosialist bloku\u201d fraksiyas\u0131 t\u0259msil\u00e7isi A.S\u0259fik\u00fcrdski, \u201c\u018fhrar\u201d fraksiyas\u0131 t\u0259msil\u00e7isi A.Qarda\u015fov v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 m\u00fcqavim\u0259tin m\u0259nas\u0131z oldu\u011funu bildirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Parlament 7 \u015f\u0259rt daxilind\u0259 hakimiyy\u0259ti bol\u015fevikl\u0259r\u0259 t\u0259hvil verm\u0259y\u0259 raz\u0131 olmu\u015fdu. Bu \u015f\u0259rtl\u0259r aras\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin qorunmas\u0131, kommunistl\u0259rin t\u0259\u015fkil ed\u0259c\u0259kl\u0259ri h\u00f6kum\u0259tin m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaca\u011f\u0131, milli h\u00f6kum\u0259t \u00fczvl\u0259rin\u0259 toxunulmazl\u0131q statusu verilm\u0259si vard\u0131. T\u0259slim akt\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti ad\u0131ndan parlament s\u0259drinin m\u00fcavini (vitse-spiker) M\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rov v\u0259 kanselyariya m\u00fcdiri M.V\u0259kilov imzalad\u0131. 1 n\u0259f\u0259r Parlamentin t\u0259slim q\u0259rar\u0131n\u0131n \u0259leyhin\u0259 s\u0259s vermi\u015f, 3 n\u0259f\u0259r bit\u0259rf qalm\u0131\u015f, 3 n\u0259f\u0259r is\u0259 s\u0259sverm\u0259y\u0259 qat\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131. Gec\u0259 saat 2-d\u0259 Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamenti de-yure v\u0259 de-fakto \u00f6z i\u015fin\u0259 xitam verinc\u0259 yenic\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan \u0130nqilab Komit\u0259si \u0130smailiyy\u0259 binas\u0131na sahib oldu. Qeyri-m\u0259hdud s\u0259lahiyy\u0259t sahibi olan inqilab komit\u0259si \u2013 \u201crevkom\u201d \u2013 6 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t idi: N. N\u0259rimanov (s\u0259dr), M.D.H\u00fcseynov, Q.Musab\u0259yov, H.Sultanov, A.Alimov v\u0259 \u018f.Qarayev.<\/p>\n\n\n\n<p>28 aprel 1920-ci ild\u0259 XI Ordunun \u201cIII \u0130nternasional\u201d zirehli qatar\u0131 m\u00fcqavim\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmadan Bil\u0259c\u0259r\u0259 \u00e7atanda Azrevkomun (Az\u0259rbaycan \u0130nqilab Komit\u0259si ) s\u0259dri N\u0259riman N\u0259rimanov Moskvaya \u2013 Lenin\u0259 teleqram vurdu: \u201c\u041d\u0435 \u0438\u043c\u0435\u044f \u0432\u043e\u0437\u043c\u043e\u0436\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u0441\u043e\u0431\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u044b\u043c\u0438 \u0441\u0438\u043b\u0430\u043c\u0438 \u0443\u0434\u0435\u0440\u0436\u0430\u0442\u044c \u043d\u0430\u0442\u0438\u0441\u043a \u0441\u043e\u0435\u0434\u0438\u043d\u0451\u043d\u043d\u044b\u0445 \u0431\u0430\u043d\u0434 \u0432\u043d\u0435\u0448\u043d\u0435\u0439 \u0438 \u0432\u043d\u0443\u0442\u0440\u0435\u043d\u043d\u0435\u0439 \u043a\u043e\u043d\u0442\u0440\u0440\u0435\u0432\u043e\u043b\u044e\u0446\u0438\u0438, \u0412\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0420\u0435\u0432\u043e\u043b\u044e\u0446\u0438\u043e\u043d\u043d\u044b\u0439 \u041a\u043e\u043c\u0438\u0442\u0435\u0442 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0430 \u043f\u0440\u0435\u0434\u043b\u0430\u0433\u0430\u0435\u0442 \u043f\u0440\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435\u043b\u044c\u0441\u0442\u0432\u0443 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0439\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0421\u043e\u0432\u0435\u0442\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0420\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u0438 \u0432\u0441\u0442\u0443\u043f\u0438\u0442\u044c \u0432 \u0431\u0440\u0430\u0442\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0441\u043e\u044e\u0437 \u0434\u043b\u044f \u0441\u043e\u0432\u043c\u0435\u0441\u0442\u043d\u043e\u0439 \u0431\u043e\u0440\u044c\u0431\u044b \u0441 \u043c\u0438\u0440\u043e\u0432\u044b\u043c \u0438\u043c\u043f\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u0438\u0437\u043c\u043e\u043c \u0438 \u043f\u0440\u043e\u0441\u0438\u0442 \u043d\u0435\u043c\u0435\u0434\u043b\u0435\u043d\u043d\u043e \u043e\u043a\u0430\u0437\u0430\u0442\u044c \u0440\u0435\u0430\u043b\u044c\u043d\u0443\u044e \u043f\u043e\u043c\u043e\u0449\u044c \u043f\u0443\u0442\u0451\u043c \u043f\u0440\u0438\u0441\u044b\u043b\u043a\u0438 \u043e\u0442\u0440\u044f\u0434\u043e\u0432 \u041a\u0440\u0430\u0441\u043d\u043e\u0439 \u0410\u0440\u043c\u0438\u0438\u201d \u2013 \u201cAz\u0259rbaycan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130nqilab Komit\u0259si xarici v\u0259 daxili \u0259ksinqilabi quldurlar\u0131n birg\u0259 t\u0259zyiqinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6z g\u00fcc\u00fc il\u0259 almaq imkan\u0131na malik olmad\u0131\u011f\u0131ndan, Rusiya Sovet Respublikas\u0131 h\u00f6kum\u0259tin\u0259 d\u00fcnya imperalizmin\u0259 qar\u015f\u0131 birg\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn qarda\u015fl\u0131q ittifaq\u0131na girm\u0259yi t\u0259klif edir v\u0259 d\u0259rhal Q\u0131z\u0131l Ordu d\u0259st\u0259l\u0259ri g\u00f6nd\u0259m\u0259kl\u0259 real yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259yi xahi\u015f edir\u201d (Bax: \u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0433\u0440\u0430\u0436\u0434\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0432\u043e\u0439\u043d\u044b \u0432 \u0421\u0421\u0421\u0420, \u041c., 1960, c. 5, s.225).<\/p>\n\n\n\n<p>Moskvada n\u0259\u015fr olunan \u201cPravda\u201d q\u0259zeti 1920-ci ilin 29 aprel tarixli say\u0131nda \u00f6z oxucular\u0131n\u0131 Bak\u0131da sovet hakimiyy\u0259tinin q\u0259l\u0259b\u0259 qazanmas\u0131 m\u00fcnasib\u0259ti il\u0259 t\u0259brik edirdi. El\u0259 h\u0259min g\u00fcn T\u00fcrk\u00fcstan c\u0259bh\u0259sinin komandan\u0131 M. Frunzenin \u0259mri il\u0259 \u201cAvstraliya\u201d h\u0259rbi kreyseri \u201csosialist Bak\u0131s\u0131n\u0131n q\u0259hr\u0259man bol\u015fevikl\u0259rin\u0259\u201d yard\u0131m \u00fc\u00e7\u00fcn yola \u00e7\u0131xd\u0131. Onun g\u00f6y\u0259rt\u0259sind\u0259ki 24-c\u00fc at\u0131c\u0131 diviziyas\u0131n\u0131n 244-c\u00fc alay\u0131 \u201caz\u0259rbaycanl\u0131 qarda\u015flar\u0131\u201dna yard\u0131ma \u00e7ox t\u0259l\u0259sirdi. Petrovsk (indiki Maha\u00e7qala) liman\u0131ndan h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7\u0259n F.Raskolnikovun tabeliyind\u0259 olan Volqa-X\u0259z\u0259r donanmas\u0131n\u0131n h\u0259rbi g\u0259mil\u0259ri d\u0259 \u201cAvstraliya\u201d kreyserind\u0259n geri qalmama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Eyforiyada olan bol\u015fevikl\u0259r iqtidara g\u0259ldikl\u0259ri ilk andan ba\u015flayaraq Milli Parlamentin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc 7 \u015f\u0259rtin ham\u0131s\u0131ndan imtina etdil\u0259r. Onlar\u0131n \u201cm\u00fcv\u0259qq\u0259ti iqtidar\u201dlar\u0131n\u0131n sonunun g\u0259lm\u0259sini Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 72 il g\u00f6zl\u0259dil\u0259r. Bol\u015fevikl\u0259r m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqinin ilk demokratik c\u00fcmhuriyy\u0259tini qurmu\u015f \u015f\u0259xsl\u0259rin ham\u0131s\u0131na qar\u015f\u0131 x\u00fcsusi q\u0131sqancl\u0131q, \u0259dav\u0259t v\u0259 sayq\u0131s\u0131zl\u0131q g\u00f6st\u0259rdil\u0259r. Milli h\u00f6kum\u0259t \u00fczvl\u0259rinin n\u0259inki \u00f6zl\u0259ri, ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri, h\u0259tta qohumlar\u0131 da t\u0259qibl\u0259rd\u0259n, repressiyalardan qurtula bilm\u0259dil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Milli h\u00f6kum\u0259t\u0259 laz\u0131m\u0131 d\u0259st\u0259k verm\u0259y\u0259n, Bak\u0131ya \u201cq\u0131z\u0131l bayraql\u0131 \u015eura h\u00f6kum\u0259ti g\u0259tir\u0259n\u201d XI ordunu seyirci n\u0259z\u0259rl\u0259rl\u0259 izl\u0259y\u0259n, 1918-1919-cu ill\u0259rd\u0259 tez-tez k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131b milli h\u00f6kum\u0259ti h\u0259r \u015fey\u0259 g\u00f6r\u0259 su\u00e7layan xalqa da bol\u015fevikl\u0259r d\u0259rs verdil\u0259r, bu g\u00fcn d\u00fcn\u0259nkind\u0259n, sabah bu g\u00fcnk\u00fcnd\u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259m\u0259yi \u201c\u00f6yr\u0259tdil\u0259r\u201d, s\u0259sini \u00e7\u0131xarma\u011fa c\u0259sar\u0259t ed\u0259nl\u0259rin sora\u011f\u0131 Maqadandan, Kol\u0131madan, Kam\u00e7atkadan g\u0259ldi; f\u0259hl\u0259-k\u0259ndli h\u00f6kum\u0259tinin ideologiyas\u0131n\u0131n t\u0259m\u0259lini \u201cbizim kimi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259nl\u0259r bizim d\u00fc\u015fm\u0259nimizdir\u201d prinsipi oldu. Milli h\u00f6kum\u0259tin pluralist, liberal siyas\u0259tini bol\u015fevikl\u0259rin imperativ d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzi \u0259v\u0259zl\u0259di: \u201cDediyimiz dedikdir\u201d. Yox, Az\u0259rbaycanda sovet h\u00f6kum\u0259ti qurulan kimi krantlardan s\u00fcd, bal axmad\u0131, \u0259rzaq bollu\u011fu da yaranmad\u0131. Adamlar\u0131n x\u00fcsusi m\u00fclkl\u0259rini, mallar\u0131n\u0131 zorla \u0259ll\u0259rind\u0259n al\u0131b onlar\u0131 artell\u0259r\u0259, kolxozlara \u00fczv yazd\u0131lar, \u00fc\u00e7 n\u00f6vb\u0259li m\u0259cburi i\u015f sistemi t\u0259tbiq etdil\u0259r, m\u0259scidl\u0259ri kluba, anbara \u00e7evirdil\u0259r, m\u00fcxalif d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259nl\u0259r xalq d\u00fc\u015fm\u0259ni adland\u0131r\u0131b c\u0259zaland\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Uzun m\u00fcdd\u0259t m\u0259tbuatda, elmi ara\u015fd\u0131rmalarda, r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259, d\u0259rslikl\u0259rd\u0259, radio v\u0259 televiziyada, b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin f\u0259aliyy\u0259ti, lideri, h\u00f6kum\u0259t \u00fczvl\u0259ri xalqa m\u0259nfi planda \u00e7atd\u0131r\u0131ldi, bizi ciddi c\u0259hdl\u0259 inand\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fdilar ki, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin qurucular\u0131 \u201cmill\u0259t xainl\u0259ri\u201ddir. \u201cYalan ayaq tutar, yerim\u0259z\u201d. Tarixin ac\u0131mas\u0131z k\u00fcl\u0259kl\u0259ri ham\u0131n\u0131n \u0259sl i\u00e7 \u00fcz\u00fcn\u00fc m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259td\u0259n sonra a\u00e7d\u0131, kimin kim oldu\u011fu b\u0259lli oldu.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130br\u0259tamiz ger\u00e7\u0259klikdir ki, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 q\u0259nim k\u0259sil\u0259nl\u0259rin \u00f6zl\u0259ri d\u0259 m\u0259fkur\u0259 yolda\u015flar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259hv edilmi\u015fl\u0259r. Az\u0259rbaycan\u0131n ba\u015fk\u0259ndinin i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdir\u0259n M.Tuxa\u00e7evski, S.Orconikidz\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0130nqilab Komit\u0259sinin \u00fczvl\u0259rinin ham\u0131s\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131 az sonra faci\u0259vi sonluqla tamamland\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n:<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Az\u0259rbaycan \u0130nqilab Komit\u0259sinin s\u0259dri N.N\u0259rimanov 1925-ci ild\u0259 Moskvada z\u0259h\u0259rl\u0259nib \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc (r\u0259smi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, \u00fcr\u0259ktutmas\u0131ndan v\u0259fat etmi\u015fdir); Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal ed\u0259nl\u0259r\u0259 bir m\u00fcdd\u0259t siyasi r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015f, 1921-1926-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan SSR KP Mk-n\u0131n birinci katibi olmu\u015f S.M. Kirov 1 dekabr 1934-c\u00fc ild\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc; Bak\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal \u0259m\u0259liyyat\u0131n\u0131n \u00fcmumi komandan\u0131, mar\u015fal M.Tuxa\u00e7evski 1937-ci ilin iyun ay\u0131n\u0131n 12-d\u0259 SSR\u0130 Ali M\u0259hk\u0259m\u0259si H\u0259rbi Kollegiyas\u0131 binas\u0131n\u0131n zirz\u0259misind\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259ndi; Bak\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal ed\u0259nl\u0259r\u0259 Rusiya bol\u015fevikl\u0259ri ad\u0131ndan siyasi d\u0259st\u0259k vermi\u015f S. Orconikidze 18 fevral 1937-ci ild\u0259 \u00f6z m\u0259nzilind\u0259 intihar etdi (oxu: \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc); Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tini h\u0259rbi yolla devirmi\u015f i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 XI Ordunun komandan\u0131 M.Levandovski 29 iyul 1938-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259ndi; Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin devrilm\u0259sind\u0259, Az\u0259rbaycanda sovet h\u00f6kum\u0259tinin qurulmas\u0131nda m\u00fcst\u0259sna xidm\u0259tl\u0259ri olmu\u015f, Az\u0259rbaycan SSR H\u0259rbi D\u0259niz \u0130\u015fl\u0259ri, Xalq Yollar Komissar\u0131, S\u0259naye vergisi y\u0131\u011f\u0131m\u0131 \u00fczr\u0259 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli s\u0259dr \u00c7ingiz \u0130d\u0131r\u0131m \u2013 Sultanov\u2013 1937-ci ild\u0259 h\u0259bs olunaraq 27 aprel (b\u0259zi qaynaqlara g\u00f6r\u0259, 25 sentyabr) 1938-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259ndi; Az\u0259rbaycan \u0130nqilab Komit\u0259sinin \u00fczv\u00fc, Az\u0259rbaycan SSR-in Xarici \u0130\u015fl\u0259r Naziri, Tacikistan SSR M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin birinci katibi Mirz\u0259 Davud H\u00fcseynov (F\u0259t\u0259li xan Xoyskinin k\u00fcr\u0259k\u0259ni ) 21 mart 1938-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259ndi; Az\u0259rbaycan \u0130nqilab Komit\u0259sinin \u00fczv\u00fc, Az\u0259rbaycan milli h\u00f6kum\u0259tinin devrilm\u0259sind\u0259 f\u0259al t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131, sonralar Az\u0259rbaycan SSR Xalq Komissarlar Sovetinin v\u0259 M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komt\u0259sinin s\u0259dri Q\u0259z\u0259nf\u0259r Musab\u0259yov 12 yanvar 1938-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259ndi; Az\u0259rbaycan \u0130nqilab Komit\u0259sinin \u00fczv\u00fc, Az\u0259rbaycan SSR Daxili \u0130\u015fl\u0259r naziri H\u0259mid Sultanov 3 iyul 1938-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259ndi; Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tini y\u0131xanlar\u0131n \u0259n f\u0259allar\u0131ndan, Az\u0259rbaycan \u0130nqilab Komit\u0259sinin \u00fczv\u00fc, Az\u0259rbaycan SSR Xalq H\u0259rbi D\u0259niz \u0130\u015fl\u0259ri komissar\u0131, Bak\u0131 Sovetinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 \u018fliheyd\u0259r Qarayev 24 aprel 1938-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259ndi\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bil\u0259r\u0259kd\u0259n v\u0259 ya bilm\u0259y\u0259r\u0259kd\u0259n C\u00fcmhuriyy\u0259timiz\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n olanlar\u0131n siyasi aqib\u0259ti bu g\u00fcn m\u00fcti \u015f\u0259kild\u0259 \u015eimaldan g\u0259l\u0259c\u0259k \u0259mr\u0259 m\u00fcnt\u0259zir dayananlara, f\u0259rdi \u00e7\u0131xar\u0131n\u0131 milli m\u0259nafed\u0259n \u00fcst\u00fcn tutanlara, \u201cmalades\u201d medal\u0131 almaq u\u011frunda b\u00fct\u00fcn d\u0259y\u0259rl\u0259rd\u0259n ke\u00e7m\u0259y\u0259 haz\u0131r duranlara ibr\u0259t d\u0259rsi olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarixin s\u0259rt, eni\u015fli-yoxu\u015flu, dolanbac yollar\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcb qalanlar, xidm\u0259t\u00e7isi olduqlar\u0131 siyasi rejimin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc il\u0259 b\u0259rab\u0259r g\u00f6m\u00fcl\u0259nl\u0259rin zavall\u0131 q\u0259d\u0259rl\u0259ri m\u00fcasir c\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin\u0259 bir g\u00f6rkd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 v\u0259 onun m\u0259fkur\u0259 qarda\u015flar\u0131n\u0131n yolu il\u0259 ged\u0259nl\u0259r\u0259 salam olsun!<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259nb\u0259: Alp.az<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ramazan S\u0130RACO\u011eLU \u00dcmumdinya tarixind\u0259 b\u00f6y\u00fck ictimai-siyasi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r, ciddi t\u0259b\u0259dd\u00fclatlarla m\u00fc\u015fayi\u0259t olunmu\u015f XX \u0259sr, x\u00fcsus\u0259n d\u0259&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":16170,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-16169","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/media-3a3f16d4-ac54-41ac-af6a-76c5909414c9-o174frxk8ihc5yvb6nje-620x326-1.jpg",620,326,false],"thumbnail":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/media-3a3f16d4-ac54-41ac-af6a-76c5909414c9-o174frxk8ihc5yvb6nje-620x326-1-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/media-3a3f16d4-ac54-41ac-af6a-76c5909414c9-o174frxk8ihc5yvb6nje-620x326-1-300x158.jpg",300,158,true],"medium_large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/media-3a3f16d4-ac54-41ac-af6a-76c5909414c9-o174frxk8ihc5yvb6nje-620x326-1.jpg",620,326,false],"large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/media-3a3f16d4-ac54-41ac-af6a-76c5909414c9-o174frxk8ihc5yvb6nje-620x326-1.jpg",620,326,false],"1536x1536":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/media-3a3f16d4-ac54-41ac-af6a-76c5909414c9-o174frxk8ihc5yvb6nje-620x326-1.jpg",620,326,false],"2048x2048":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/media-3a3f16d4-ac54-41ac-af6a-76c5909414c9-o174frxk8ihc5yvb6nje-620x326-1.jpg",620,326,false],"covernews-slider-full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/media-3a3f16d4-ac54-41ac-af6a-76c5909414c9-o174frxk8ihc5yvb6nje-620x326-1.jpg",620,326,false],"covernews-slider-center":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/media-3a3f16d4-ac54-41ac-af6a-76c5909414c9-o174frxk8ihc5yvb6nje-620x326-1.jpg",620,326,false],"covernews-featured":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/media-3a3f16d4-ac54-41ac-af6a-76c5909414c9-o174frxk8ihc5yvb6nje-620x326-1.jpg",620,326,false],"covernews-medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/media-3a3f16d4-ac54-41ac-af6a-76c5909414c9-o174frxk8ihc5yvb6nje-620x326-1.jpg",540,284,false],"covernews-medium-square":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/media-3a3f16d4-ac54-41ac-af6a-76c5909414c9-o174frxk8ihc5yvb6nje-620x326-1.jpg",400,210,false]},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16169","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16169"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16169\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16171,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16169\/revisions\/16171"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/16170"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16169"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16169"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16169"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}