{"id":1551,"date":"2019-09-27T09:50:59","date_gmt":"2019-09-27T05:50:59","guid":{"rendered":"http:\/\/veteran.az\/?p=1551"},"modified":"2019-09-27T09:51:01","modified_gmt":"2019-09-27T05:51:01","slug":"borcali-qarapapaq-turk-cumhuriyy%c9%99ti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/veteran.az\/?p=1551","title":{"rendered":"Bor\u00e7al\u0131 Qarapapaq T\u00fcrk C\u00fcmhuriyy\u0259ti"},"content":{"rendered":"\n<p>Emin A\u011fa Acalov- Bor\u00e7al\u0131 Qarapapaq T\u00fcrk C\u00fcmhuriyy\u0259tinin Ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 1918, C\u0259nub-Q\u0259rbi Qafqaz T\u00fcrk Respublikas\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 (1919).<\/p>\n\n\n\n<p>Emin a\u011fa Bor\u00e7al\u0131 (Hacall\u0131)<\/p>\n\n\n\n<p>Ulu T\u00fcrk yurdu olan Bor\u00e7al\u0131n\u0131n \u0259n dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri olan Emin a\u011fa Bor\u00e7al\u0131 1868-ci ild\u0259 Bor\u00e7al\u0131n\u0131n K\u0259p\u0259n\u0259k\u00e7i k\u0259ndind\u0259 Hacall\u0131 n\u0259slind\u0259 A\u011fa ail\u0259sind\u0259 anadan olmu\u015fdur.H\u0259min ill\u0259r Bor\u00e7al\u0131 mahal\u0131 Rusiya \u0130mperiyas\u0131 i\u015f\u011fal\u0131nda idi v\u0259 Q\u0259za (Borchalinskiy uezd) statusunu alm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>U\u015faql\u0131\u011f\u0131 v\u0259 t\u0259hsili<\/p>\n\n\n\n<p>Emin A\u011fan\u0131n u\u015faql\u0131\u011f\u0131 K\u0259p\u0259n\u0259k\u00e7i k\u0259ndind\u0259 \u015f\u0259n v\u0259 firavan ke\u00e7ib.U\u015faql\u0131qda dini t\u0259hsil alm\u0131\u015f (4 il), &#171;Qurani K\u0259rim&#187; v\u0259 \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131n\u0131 m\u00fck\u0259mm\u0259l \u00f6yr\u0259nmi\u015fdir.Yeniyetm\u0259 \u00e7a\u011flar\u0131nda gimnaziya t\u0259hsili alaraq Rus dilini m\u00fck\u0259mm\u0259l \u00f6yr\u0259nir.Sonra A\u011fbulaqda me\u015f\u0259 Akademiyas\u0131n\u0131 bitirir.Atas\u0131n\u0131 erk\u0259n itir\u0259n Emin a\u011fa g\u0259nc ya\u015flar\u0131ndan (17 ya\u015f\u0131ndan) atas\u0131ndan qalan t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 idar\u0259 edir. Rus ordusunun m\u0259\u015fhur zabiti, rus t\u00fcrk sava\u015f\u0131 zaman\u0131 \u00e7oxsayl\u0131 \u015f\u00fccay\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n S\u0259m\u0259d a\u011fa Qas\u0131mov ( o sonralar rus ordusunda xidm\u0259t etm\u0259kd\u0259n imtina edib bir m\u00fcdd\u0259t qa\u00e7aq\u0131l\u0131q edir v\u0259 T\u00fcrk ordusuna qo\u015fulur ) Emin a\u011fan\u0131 7 ya\u015f\u0131 olark\u0259n at \u00fcz\u0259rind\u0259 ayaq\u00fcst\u00fc at \u00e7apd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcb: &#171;Bu u\u015fqadan \u00e7ox a\u011f\u0131ll\u0131 adam \u00e7\u0131lxacaq&#187; &#8212; s\u00f6z\u00fcn\u00fc i\u015fl\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"alignleft is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/r43ew2.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1555\" width=\"230\" height=\"359\" srcset=\"https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/r43ew2.png 615w, https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/r43ew2-192x300.png 192w\" sizes=\"auto, (max-width: 230px) 100vw, 230px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>G\u0259n\u00e7liyi<\/p>\n\n\n\n<p>Emin a\u011fa \u00e7ox m\u0259rd, namuslu v\u0259 daima haqq \u0259dal\u0259t t\u0259r\u0259fdar\u0131 oldu\u011fundan el obada v\u0259 k\u0259ndlil\u0259r aras\u0131nda \u00e7ox sevilirdi.Emin a\u011fa Bor\u00e7al\u0131da Novruz bayram\u0131 zaman\u0131 g\u0259ncl\u0259r aras\u0131nda ke\u00e7ril\u0259n at yar\u0131\u015f\u0131 zaman\u0131 birinci yer\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 g\u0259nc Emin a\u011fan\u0131 Zaqafqaziya Qubernatorunun yan\u0131na g\u0259tirirl\u0259r.Emin a\u011fan\u0131n a\u011fl\u0131na valeh olan Qubernator onu Telavi q\u0259zas\u0131na \u2013X\u00fcsusi Tap\u015f\u0131r\u0131qlar \u00fczr\u0259 m\u0259mur t\u0259yin edir.Emin a\u011fa burada 1 il i\u015fl\u0259dikd\u0259n sonra \u00f6z ist\u0259yil\u0259 i\u015find\u0259n ayr\u0131laraq \u00f6z do\u011fma obas\u0131na Bor\u00e7al\u0131ya qay\u0131d\u0131r. Emin a\u011fan\u0131n b\u00f6lg\u0259d\u0259 g\u00fcn\u00fc g\u00fcnd\u0259n artan n\u00fcfuzu b\u0259zi pax\u0131l insanlara rahat\u00e7\u0131l\u0131q vermirdi.Onlar h\u0259r v\u0259hl\u0259 Emin a\u011fan\u0131 aradan g\u00f6t\u00fcrm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r. Emin a\u011fan\u0131 g\u00f6zl\u0259ri g\u00f6t\u00fcrm\u0259y\u0259n 3 qarda\u015f onu aradan g\u00f6t\u00fcrm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox planlar c\u0131z\u0131rlar v\u0259 ona t\u0259k oldu\u011fu vaxt h\u00fccum edirl\u0259r.Ald\u0131\u011f\u0131 g\u00fcll\u0259 yaras\u0131ndan \u00f6z\u00fcn\u00fc itirm\u0259y\u0259n Emin a\u011fa qarda\u015flar\u0131n ikisini yaralayaraq \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fcn\u00fc \u00f6ld\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Qa\u00e7aql\u0131q ill\u0259ri<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259qib olunan Emin a\u011fa g\u00fcnahs\u0131z oldu\u011funu ba\u015fa sala bilm\u0259y\u0259c\u0259yini anlay\u0131b istintaqdan qa\u00e7\u0131r v\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259n as\u0131l\u0131 olmayan bir \u015f\u0259raitd\u0259 qa\u00e7aq\u0131l\u0131\u011fa ba\u015flay\u0131r. Emin a\u011fan\u0131n qa\u00e7aq\u0131l\u011fa ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 e\u015fid\u0259n haqq\u0131 tapdalanan, \u00c7ar Rusiyas\u0131 m\u0259murlar\u0131n\u0131n \u00f6zba\u015fnal\u0131\u011f\u0131na d\u00f6zm\u0259y\u0259n Bor\u00e7al\u0131 g\u0259ncl\u0259ri d\u0259st\u0259 d\u0259st\u0259 Emin a\u011fan\u0131n yan\u0131na g\u0259lib onun d\u0259st\u0259sin\u0259 qo\u015fulmaq arzusunda olduqlar\u0131n\u0131 bildirirl\u0259r .Emin a\u011fa onlardan yaln\u0131z 7 n\u0259f\u0259rini se\u00e7\u0259r\u0259k qa\u00e7aq\u00e7\u0131l\u0131\u011fa ba\u015flay\u0131r.Onlar Bor\u00e7al\u0131, Ah\u0131ska-Meshetia (Ahalkalaki, Bakuryani, Borjomi,) ,\u0130r\u0259van quberniyas\u0131,G\u00fcrc\u00fcstan, Az\u0259rbaycan (G\u0259nc\u0259basar), T\u00fcrkiy\u0259 (Qars, \u0130\u011fd\u0131r, Ardahan, \u018frzrum) v\u0259 \u0130ran (M\u0259r\u0259nd,Xoy) \u0259razil\u0259rind\u0259 qa\u00e7aq\u00e7\u0131l\u0131q edir, zal\u0131mlara qar\u015f\u0131 amans\u0131z olur, m\u0259zlumlar\u0131n arxas\u0131nda olurlar. Epizod: G\u00fcnl\u0259rin bir g\u00fcn\u00fc Qars-Tiflis yolunda Emin a\u011fan\u0131n d\u0259st\u0259si bir furqon saxlay\u0131r.Furqonun i\u00e7ind\u0259 ya\u015fl\u0131 qad\u0131nla iki azya\u015fl\u0131 u\u015faq oldu\u011fu m\u0259lum olur.Ayd\u0131n olur ki, qad\u0131n Rus \u0130mperiyas\u0131 m\u0259murlar\u0131ndan m\u0259rhum Nijeqarodskayan\u0131n arvad\u0131 v\u0259 u\u015faqlar\u0131d\u0131r.Ayd\u0131nla\u015f\u0131r ki, Nijeqarodskaya \u00f6ld\u00fckd\u0259n sonra onun ail\u0259si \u00e7ox m\u00fcfl\u00fczl\u0259\u015fmi\u015f indi onun arvad\u0131 atas\u0131z qalm\u0131\u015f u\u015faqlar\u0131n\u0131 gimnaziyaya \u2013 internata d\u00fcz\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Tiflis\u0259 gedir.Qa\u00e7aqlar d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ki, Emin a\u011fa d\u00fc\u015fm\u0259ninin arvad\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn pullar\u0131n\u0131 \u0259lind\u0259n alacaq.Lakin qad\u0131n\u0131n g\u00f6z ya\u015flar\u0131na dayana bilm\u0259y\u0259n Emin a\u011fa cibind\u0259ki son 70 manat\u0131n\u0131 \u00e7\u0131xararaq furqondak\u0131 qad\u0131na verir.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"alignleft is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/e23eedw.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1553\" width=\"346\" height=\"184\" srcset=\"https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/e23eedw.png 480w, https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/e23eedw-300x159.png 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 346px) 100vw, 346px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>Bir ne\u00e7\u0259 il qa\u00e7aql\u0131q ed\u0259n Emin a\u011fa \u0259dal\u0259tliliyi il\u0259 ad \u00e7\u0131xaran Knyaz Tarxanovun Bor\u00e7al\u0131 mahal\u0131na pristav t\u0259yin olunmas\u0131ndan sonra zamin m\u00fcqabilind\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 q\u0259rar\u0131 il\u0259 \u0259fv olunur.<br>Sonrak\u0131 h\u0259yat\u0131<\/p>\n\n\n\n<p>Emin a\u011fa yenic\u0259 firavan h\u0259yat ya\u015fama\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131 ki, \u00f6z ni\u015fanl\u0131s\u0131n\u0131 qa\u00e7\u0131rd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 \u015fikay\u0259t edilir v\u0259 1898-ci il aprelin 18-d\u0259 Tiflis m\u0259hk\u0259m\u0259 palatas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n b\u00fct\u00fcn h\u00fcquq v\u0259 imtiyazlar\u0131 \u0259lind\u0259n al\u0131nmaq \u015f\u0259rti il\u0259 H\u0259\u015ft\u0259rxana s\u00fcrg\u00fcn\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si q\u0259rara al\u0131n\u0131r. Emin a\u011fa g\u00fcnahs\u0131z oldu\u011funu, ni\u015fanl\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6z xo\u015flu\u011fu il\u0259 qa\u00e7\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 pristava bildirs\u0259 d\u0259 bunun xeyri olmur. H\u00f6km\u00fcn icras\u0131 vaxt\u0131 yax\u0131nla\u015fd\u0131qda Emin a\u011fa ail\u0259si il\u0259 birg\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qa\u00e7ma\u011f\u0131 planla\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir vaxtda Bor\u00e7al\u0131da \u00e7ox m\u00fch\u00fcm bir hadis\u0259 ba\u015f verdi. \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n Bor\u00e7al\u0131 g\u0259ncl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t ikinci m\u00fcs\u0259lman alay komandan\u0131 , Rus-Yapon m\u00fcharib\u0259si zaman\u0131 b\u00f6y\u00fck \u015f\u00fccay\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rib Georgi medal\u0131 alan Astan a\u011fa yax\u0131n dostu Bor\u00e7al\u0131n\u0131n m\u0259\u015fhur insanlar\u0131ndan olan Halay b\u0259yl\u0259 birg\u0259 Bor\u00e7al\u0131da Rus ipmerialistl\u0259rinin \u00f6z ba\u015fnal\u0131\u011f\u0131ndan bez\u0259r\u0259k onlara qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131x\u0131r.Onlar \u00e7oxsayl\u0131 Rus qo\u015funlar\u0131na qalib g\u0259lm\u0259yin m\u00fcmk\u00fcns\u00fcz oldu\u011funu anlayaraq \u00f6z dayaqlar\u0131n\u0131 m\u00f6hk\u0259ml\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z d\u0259st\u0259l\u0259ri il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 ke\u00e7m\u0259yi q\u0259rara al\u0131rlar .Yol\u00fcst\u00fc onlar \u00c7ar d\u00f6vl\u0259tinin Knyaz\u0131 Orbeliyaninin m\u00fclk\u00fcn\u00fc talayaraq d\u00f6vl\u0259t ordusuna m\u0259xsus olan 40 se\u00e7m\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f at\u0131n\u0131 \u00f6zl\u0259ril\u0259 apar\u0131rlar.Bu hadis\u0259d\u0259n \u015foka d\u00fc\u015f\u0259n Qubernator Qolitsin n\u0259yin bahas\u0131na olursa-olsun ordu atlar\u0131n\u0131n geri qaytar\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edir v\u0259 bu i\u015fi Qafqaz\u0131n idar\u0259 edilm\u0259sind\u0259 yenic\u0259 t\u0259yin olunan Alixan Avarskiy\u0259 h\u0259val\u0259 edir. Alixan Avarski bu i\u015fin \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259l\u0259 bil\u0259c\u0259k adam axtar\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131x\u0131r v\u0259 atlar\u0131 geri g\u0259tir\u0259n\u0259 \u00e7oxlu m\u00fckafat v\u0259d edir.Lakin he\u00e7 k\u0259s Astan a\u011fa v\u0259 Halay b\u0259yin apard\u0131\u011f\u0131 atlar\u0131 geri g\u0259tirm\u0259y\u0259 boyun olmur. Bu hadis\u0259d\u0259n x\u0259b\u0259r tutan Emin a\u011fa Avarskiy\u0259 yax\u0131nla\u015faraq atlar\u0131 geri g\u0259tir\u0259 bil\u0259c\u0259yini lakin bu i\u015fin m\u00fcqabilind\u0259 tam azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ist\u0259diyini bildirir. Avarski Emin a\u011fan\u0131n ismar\u0131cn\u0131 Qubernatora \u00e7atd\u0131r\u0131r v\u0259 Qubernator atlar m\u00fcqabilind\u0259 Emin a\u011fan\u0131 \u0259fv ed\u0259c\u0259yin\u0259 s\u00f6z verir. \u0130ki n\u00f6k\u0259rl\u0259 yola d\u00fc\u015f\u0259n Emin a\u011fa s\u0259f\u0259rinin 25-ci g\u00fcn\u00fcnd\u0259 Astan a\u011fa v\u0259 Halay b\u0259yi \u018frzrum \u0259traf\u0131nda tap\u0131r. Astan a\u011fa v\u0259 Halay b\u0259y k\u00f6hn\u0259 dostlar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnc\u0259 \u00e7ox sevinir, onun g\u0259li\u015fin\u0259 bir \u00f6k\u00fcz\u00fc qurban k\u0259sirl\u0259r. M\u0259clisin q\u0131z\u011f\u0131n yerind\u0259 Emin a\u011fa onlara ba\u015f\u0131na g\u0259l\u0259nl\u0259ri anlad\u0131r v\u0259 atlar\u0131 aparmal\u0131 oldu\u011funu deyir. A\u011falar aras\u0131nda ki\u00e7ik m\u00fcbahis\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n\n\n<p>Halay b\u0259y: &#171;Emin a\u011fa s\u0259ni g\u00fcll\u0259l\u0259yib s\u0259nin ba\u015f\u0131n\u0131 Qolitsin\u0259 g\u00f6nd\u0259r\u0259c\u0259m ki, anlas\u0131n m\u0259nim apard\u0131\u011f\u0131m atlar\u0131 nec\u0259 geri qaytarmaq olar!&#187;<br>Emin a\u011fa: &#171;M\u0259n Tiflis\u0259 ya atlar\u0131, ya da sizin ba\u015flar\u0131n\u0131z\u0131 aparaca\u011fam!&#187;<br>Emin a\u011fan\u0131n bu m\u0259rdliyini v\u0259 qorxmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259n a\u011falar atlar\u0131 Emin a\u011faya t\u0259hvil verib onu yola sal\u0131rlar. Atlarla yola d\u00fcz\u0259l\u0259n Emin a\u011fa min bir \u0259ziyy\u0259tl\u0259, yollarda qa\u00e7aq-quldurlarla vuru\u015fa-vuru\u015fa atlar\u0131 sa\u011f salamat Tiflis\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r. Atlar\u0131 Qubernatora t\u0259hvil verib azad olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00fcman ets\u0259 d\u0259 onu bir ay h\u0259bs c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum edirl\u0259r.H\u0259bsd\u0259n azad olduqdan sonra do\u011fma k\u0259ndi K\u0259p\u0259n\u0259k\u00e7iy\u0259 qay\u0131dan Emin a\u011fa 1905-ci il\u0259 kimi burada ya\u015fay\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Siyas\u0131 f\u0259aliyy\u0259ti<\/p>\n\n\n\n<p>1905-1907-ci ill\u0259r inqilab\u0131 zaman\u0131 Az\u0259rbaycanda oldu\u011fu kimi Bor\u00e7al\u0131da da erm\u0259nil\u0259rl\u0259-Az\u0259rbaycan T\u00fcrkl\u0259ri aras\u0131nda milli m\u00fcnqai\u015f\u0259 ba\u015f verir.Tiflisin Hallovar , Meydan m\u0259h\u0259ll\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 \u015eulaverd\u0259 sava\u015flar daha g\u0259rgin v\u0259ziyy\u0259t al\u0131r. \u0130lk \u00f6nc\u0259 Emin a\u011fan\u0131n m\u0259qs\u0259di m\u00fcnaqi\u015f\u0259ni sakitl\u0259\u015fdirm\u0259k olur. Lakin erm\u0259nil\u0259rin get-ged\u0259 az\u011f\u0131nla\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259n Emin a\u011fa silaha sar\u0131laraq Bor\u00e7al\u0131 igidl\u0259ri Abdall\u0131 kor \u0130smay\u0131l, \u0130srafil a\u011fa, Astan a\u011fa, Darvazl\u0131 Mehral\u0131, \u00c7\u00f6yr\u0259 o\u011flu Qara v\u0259 s. igidl\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 Tiflisd\u0259, Yekatrinfildd\u0259, Xa\u00e7\u0131nda v\u0259 \u015eulaverd\u0259 xeyli sayda erm\u0259ni quldurlar\u0131n\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirir. 1907-ci ild\u0259 Ruslar Bor\u00e7al\u0131ya ordu yeridib burada h\u0259rbi v\u0259ziyy\u0259t yarad\u0131rlar.Bu rejim 1912-ci il\u0259 kimi davam edir. Bu v\u0259zi\u0259td\u0259 Emin a\u011fan\u0131n yax\u0131n dostu Bor\u00e7al\u0131n\u0131n dig\u0259r m\u0259\u015fhur qa\u00e7a\u011f\u0131 Abdall\u0131 kor \u0130smay\u0131l onunla birg\u0259 qa\u00e7aq\u00e7\u0131l\u0131\u011fa ba\u015flama\u011fa , dig\u0259r dostu ke\u00e7mi\u015f qa\u00e7aq sonra is\u0259 Osmanl\u0131 ordusunun minba\u015f\u0131s\u0131 Darvazl\u0131 Mehral\u0131 Pa\u015fa is\u0259 onu Osmanl\u0131 ordusunda xidm\u0259t\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r.Emin a\u011fa h\u0259r iki t\u0259klidf\u0259n imtina ed\u0259r\u0259k Bor\u00e7al\u0131da qalaca\u011f\u0131n\u0131 bildirir.<\/p>\n\n\n\n<p>1912-1917-ci ill\u0259r aras\u0131nda Rusiyada v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259si getdiyind\u0259n rus h\u00f6k\u00fcm\u0259ti Bor\u00e7al\u0131n\u0131 x\u00fcsusi n\u0259zar\u0259t alt\u0131nda saxlay\u0131r v\u0259 Bor\u00e7al\u0131da \u00e7oxsayl\u0131 ordu saxlay\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>17 dekabr 1917-ci ild\u0259 erm\u0259nil\u0259r q\u0259fild\u0259n Bor\u00e7al\u0131ya h\u00fccum edirl\u0259r. Sadaxl\u0131, L\u0259mb\u0259li, D\u0259my\u0259 Gorarxl\u0131, Saral, A\u011famm\u0259dli v\u0259 s. k\u0259ndl\u0259rd\u0259 sava\u015f daha \u015fidd\u0259tli idi.Emin a\u011fan\u0131n da i\u015ftirak etdiyi sava\u015fda Bor\u00e7al\u0131lar erm\u0259nil\u0259r\u0259 b\u00f6y\u00fck itki verdirib geri oturtdular.H\u0259min ilin 30 dekabr\u0131nda Bor\u00e7al\u0131n\u0131n da\u011f Bor\u00e7al\u0131 adlanan hiss\u0259si Loru, P\u0259mb\u0259k v\u0259 C\u0259lalo\u011flu Rus hakimiyy\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n neytral zonaya \u00e7evrilir v\u0259 bir il sonra Ermenistana verilir. 1916-1917 ci ill\u0259r aras\u0131nda Emin a\u011fa Yekatrinfildd\u0259 (indiki Bolnisi) m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f Almanlarla \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 vuru\u015fmas\u0131 olur v\u0259 h\u0259r d\u0259f\u0259d\u0259 onlar\u0131 darmada\u011f\u0131n edir. 1917-ci ild\u0259 N\u0259riman N\u0259rimanovu (\u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 Bor\u00e7al\u0131 b\u0259yl\u0259rini t\u0259nqid etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259), 1918-ci ild\u0259 is\u0259 Tiflisd\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyskini \u00f6l\u00fcmd\u0259n xilas edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bor\u00e7al\u0131 Qarapapaq T\u00fcrk Cumhuriyy\u0259ti, Qars \u0130slam Cumhuriyy\u0259ti ( C\u0259nub-Q\u0259rbi Qafqaz T\u00fcrk Cumhuriyy\u0259ti )<\/p>\n\n\n\n<p>1917-ci ilin sonlar\u0131 1918-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259ri bir \u00e7ox xalqlar Rus \u0130mperiyas\u0131 \u0259sar\u0259tind\u0259n can\u0131n\u0131 qurtar\u0131b \u00f6z m\u00fcst\u0259qillikl\u0259rini elan etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"alignleft is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/edwevbf.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1554\" width=\"178\" height=\"178\"\/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>\u0130lk olaraq 1917-ci ild\u0259 Kr\u0131m Tatarlar\u0131 \u00f6z m\u00fcst\u0259qillikl\u0259rini elan edirl\u0259r.Ard\u0131nca is\u0259 Ah\u0131ska (Mesheti) T\u00fcrkl\u0259ri \u00f6z muxtariyy\u0259tl\u0259rini qurduqlar\u0131n\u0131 elan edirl\u0259r.Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 erm\u0259n\u0259nistan (\u0259slind\u0259 ermenil\u0259r tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 olan \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yerind\u0259 Ruslar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u00f6z d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini qurdular) \u00f6z milli m\u00fcst\u0259qillikl\u0259rini elan etm\u0259y\u0259 haz\u0131rla\u015fd\u0131qlar\u0131 bir varxtda Bor\u00e7al\u0131lar da azadl\u0131\u011fa \u00e7\u0131xmaq ist\u0259dikl\u0259rini a\u00e7\u0131q ayd\u0131n dil\u0259 g\u0259tirirl\u0259r. 1917-ci ilin dekabr\u0131nda Emin a\u011fa, Bor\u00e7al\u0131 Xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tinin s\u0259dri Qurban\u0259li \u0259f\u0259ndi X\u0259lilzad\u0259, Bor\u00e7al\u0131n\u0131n h\u0259m s\u00fcnn\u00fc (Yusif \u0259f\u0259ndi Allahyarzad\u0259), h\u0259m \u015fi\u0259 (\u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fli) qaz\u0131lar\u0131 il\u0259 birg\u0259 Bor\u00e7al\u0131 Qarapapaq T\u00fcrk Cumhuriyy\u0259tinin yarand\u0131\u011f\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n imzalay\u0131rlar. XX y\u00fczilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 sah\u0259si 6057 kv.km olan Bor\u00e7al\u0131n\u0131n \u0259razisi 4360 kv.km olur.<\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci ild\u0259 Alman h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259ri G\u00fcrc\u00fcstana yerl\u0259\u015fdirir.<br>1918-ci il may\u0131n 26-s\u0131 G\u00fcrc\u00fcstan, 28-i is\u0259 Az\u0259rbaycan \u00f6z m\u00fcst\u0259qillliyini elan edirl\u0259r.1918-ci il may\u0131n \u0259vv\u0259lind\u0259 Az\u0259rbaycana yard\u0131ma g\u0259l\u0259n Osmanl\u0131 ordusunun pa\u015falar\u0131 Nuru v\u0259 \u018fnv\u0259r Pa\u015falar\u0131 C\u0259lalo\u011flunda qar\u015f\u0131lay\u0131b onlar\u0131 Qaza\u011fa q\u0259d\u0259r \u00f6t\u00fcr\u0259n Emin a\u011fa onlar vasit\u0259sil\u0259 Osmanl\u0131 sultan\u0131 Abd\u00fcl\u0259ziz\u0259, daha sonra is\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tin\u0259 m\u00fcraci\u0259t \u00fcnvanlayaraq onlardan yard\u0131m ist\u0259yir.T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, Bor\u00e7al\u0131lar ist\u0259dikl\u0259ri yard\u0131m\u0131 ala bilmirl\u0259r. Bir m\u00fcdd\u0259t sonra Osmanl\u0131 pa\u015fas\u0131 9-cu Ordu Komandan\u0131 Yaqub \u015eevqi Pa\u015fa 5 Noyabr 1918&#8217;d\u0259 Qarsda Emin a\u011fa il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr v\u0259 ona h\u0259r c\u00fcr d\u0259st\u0259k ver\u0259c\u0259yin\u0259 s\u00f6z verir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259 erm\u0259ni v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin, Alman v\u0259 \u0130ngilisl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 g\u00fccl\u0259ndiyini g\u00f6r\u0259n Emin a\u011fa Bor\u00e7al\u0131 Qarapapaq T\u00fcrk Cumhuriyy\u0259ti ad\u0131ndan 30 noyabr 1918-ci ild\u0259 Qarsda Ah\u0131ska H\u00f6k\u00fcm\u0259tinin (paytaxt\u0131 Ah\u0131lk\u0259l\u0259k) ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Osman S\u0259rv\u0259r Atab\u0259y v\u0259 Araz Cumhuriyy\u0259tinin (paytaxt\u0131 \u0130\u011fd\u0131r) ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 \u018fmir b\u0259y il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259rek birl\u0259\u015fm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259lirl\u0259r. D\u00f6vl\u0259t federasiya \u015f\u0259klind\u0259 olub \u201c Qars \u0130slam C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u201d adlanma\u011fa ba\u015flay\u0131r. D\u00f6vl\u0259tin s\u0259dri (Prezidenti) Emin a\u011fa Bor\u00e7al\u0131 se\u00e7ilir ( O h\u0259md\u0259 Maarif Naziri idi).Onun yard\u0131m\u00e7\u0131s\u0131 Sar\u0131qam\u0131\u015fl\u0131 Piro\u011flu F\u0259xr\u0259ddin b\u0259y se\u00e7ildi. Onlar ilk \u00f6nc\u0259 Batumdan Nax\u00e7\u0131vanad\u0259k uzanan sah\u0259d\u0259 \u015f\u00f6b\u0259l\u0259rini a\u00e7\u0131rlar. Xalq\u0131 silahland\u0131raraq, erm\u0259ni v\u0259 g\u00fcrc\u00fc h\u00fccumlar\u0131na qar\u015f\u0131 qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<br>Qars Milli \u015euras\u0131 ikinci kongresi 30 Noyabr 1918-ci ild\u0259 toplan\u0131r. Kongres Ordubad, Nax\u00e7\u0131van, Q\u0259m\u0259rli, S\u00fcrm\u0259li, S\u0259rdarabad, \u015eur\u0259g\u0259l, Ah\u0131lk\u0259l\u0259k, Ah\u0131sqa v\u0259 \u018flviyy\u0259-i S\u0259las\u0259&#8217;d\u0259n g\u0259l\u0259n 60 n\u00fcmay\u0259nd\u0259nin i\u015ftirak\u0131yla a\u00e7\u0131l\u0131r. Kongresin 2-ci v\u0259 3-c\u00fc g\u00fcnl\u0259rind\u0259 10 n\u00fcmay\u0259nd\u0259nin d\u0259 \u0259lav\u0259 i\u015ftirak\u0131yla bu say 70-\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. &#171;Milli \u0130slam \u015euras\u0131 M\u0259rk\u0259z-i \u00dcmumiyy\u0259si&#187; ad\u0131yla yerli bir h\u00f6k\u00fcm\u0259t (Nazirl\u0259r Kabineti) d\u0259 K\u0259p\u0259n\u0259k\u00e7i Emin A\u011fa ba\u015fqanl\u0131\u011f\u0131nda qurulur.Bel\u0259likl\u0259<\/p>\n\n\n\n<p>Ba\u015f Nazir \u2013 \u0130brahim b\u0259y Cahangir,<br>\u018frzaq Naziri &#8212; Yusif Yusifo\u011flu,<br>\u018fdliyy\u0259 Naziri &#8212; Abbas\u0259li Alibey,<br>Maliyy\u0259 Naziri &#8212; M\u0259mm\u0259d b\u0259y Soltanov,<br>Daxili \u0130\u015fl\u0259r Naziri &#8212; Rza b\u0259y,<br>Xarici i\u015fl\u0259r Naziri &#8212; Fahreddin b\u0259y.<br>Emin A\u011fa Qarsda ilk T\u00fcrk M\u00fcdafi\u0259-i H\u00fcquq T\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fcn\u00fcn r\u0259isi olaraq t\u0259msil\u00e7il\u0259rin se\u00e7iml\u0259rind\u0259 imza s\u0259lahiyy\u0259tin\u0259 sahib idi. Hal-haz\u0131rda Osmanl\u0131 arxivind\u0259 Emin A\u011fan\u0131n imzas\u0131 s\u0259n\u0259dl\u0259r, b\u0259lg\u0259l\u0259r qorunmaqdad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Emin a\u011fa d\u00f6vl\u0259tin xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lind\u0259n g\u0259l\u0259ni \u0259sirg\u0259mirdi.Onlar qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 teleqramlar g\u00f6nd\u0259rib onlardan k\u00f6m\u0259k v\u0259 r\u0259sm\u0259n tan\u0131nmalar\u0131n\u0131 ist\u0259yirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>8 Dekabr 1918 tarixind\u0259 \u201c Qars \u0130slam Cumhuriyy\u0259ti \u201d ad\u0131ndan Qars-\u0130stanbul-Tokyo (Yaponiya) x\u0259tti il\u0259 vurulan (Frans\u0131zca) teleqramlardan birinin sur\u0259ti bel\u0259dir :<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00f6rm\u0259tli Yaponiya \u0130mperatoru H\u0259zr\u0259tl\u0259rin\u0259 !<br>Asiya Asiyal\u0131lar\u0131nd\u0131r davas\u0131n\u0131n \u0259l\u0259mdar\u0131 sif\u0259ti il\u0259 Siz\u0259 m\u00fcraci\u0259t edirik ki, Kars \u0130slam H\u00f6kum\u0259tinin m\u00f6vcudiyy\u0259ti siyas\u0259tini tan\u0131nmas\u0131nda m\u00fczahir\u0259tiniz\u0259 mazhariyy\u0259ti bir Asiyal\u0131 olaraq rica edirik ! 18 Dekabr 1918 miladi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201c Qars \u0130slam Cumhuriyy\u0259ti \u201d S\u0259dri Emin Bor\u00e7al\u0131.<br>1918-ci il dekabr\u0131n 7-d\u0259 Bor\u00e7al\u0131da v\u0259 Ah\u0131lkelek-Ah\u0131ska da ermeni-g\u00fcrc\u00fc d\u0259st\u0259l\u0259ri az\u011f\u0131nla\u015faraq t\u00fcrkl\u0259r\u0259 (az\u0259rbaycanl\u0131larla ah\u0131skal\u0131lara) h\u00fccum edir. Qanl\u0131 sava\u015flar\u0131n g\u00fccl\u0259ndiyi bir vaxtda Emin a\u011fa \u015e\u00f6vk\u0259t Pa\u015fa v\u0259 \u0130zz\u0259t \u018ff\u0259ndi il\u0259 Bor\u00e7al\u0131ya d\u00f6n\u00fcr.<br>Emin a\u011fa, Bor\u00e7al\u0131 sakinl\u0259ri h\u0259m Rus \u0259sg\u0259rl\u0259ri h\u0259m Bor\u00e7al\u0131da m\u0259skunla\u015fan almanlarla h\u0259md\u0259 erm\u0259ni g\u00fcrc\u00fc d\u0259st\u0259l\u0259ril\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259 apard\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcb tez bir zamanda Bor\u00e7al\u0131 g\u0259ncl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t Milli \u015eura yaradaraq d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rl\u0259 \u00f6l\u00fcm dirim sava\u015f\u0131na ba\u015flay\u0131r.Bor\u00e7al\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn say se\u00e7m\u0259 o\u011fullar\u0131 bu cihad m\u00fcharib\u0259sind\u0259 i\u015ftirak edirl\u0259r.Bor\u00e7al\u0131lar \u00e7oxlu \u015f\u0259hid verir.Bu d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r zaman\u0131 ya\u015f\u0131 50-ni ke\u00e7m\u0259sin\u0259 baxmayaraq Emin a\u011fa d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 b\u00f6y\u00fck \u015f\u00fccay\u0259tl\u0259 vuru\u015furdu.Bel\u0259 sava\u015flar\u0131n birnd\u0259 Emin a\u011fan\u0131n yax\u0131n dostu Astan a\u011fa q\u0259hr\u0259mancas\u0131na \u015f\u0259hid olur, dig\u0259r bir dostu Abdall\u0131 kor \u0130smay\u0131l is\u0259 a\u011f\u0131r yaralan\u0131r.Bundan b\u0259rk q\u0259z\u0259bl\u0259n\u0259n Emin a\u011fa gec\u0259 40 igid d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc il\u0259 erm\u0259nil\u0259rin d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sin\u0259 h\u00fccum ed\u0259r\u0259k onlar\u0131n 200 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fc q\u0259tl\u0259 yetirir.Bor\u00e7al\u0131 Milli \u015euras\u0131n\u0131n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri Yekatrinfildd\u0259 (\u0130ndiki Bolnisi) almanlar\u0131 darmada\u011f\u0131n edir, erm\u0259nl\u0259ri is\u0259 b\u00f6y\u00fck itkil\u0259r verdir\u0259r\u0259k geri otuzdurur. 1919-cu il yanvar\u0131nda d\u00f6vl\u0259tin n\u00f6vb\u0259ti qurultay\u0131nda d\u00f6vl\u0259tin ad\u0131 d\u0259yi\u015fil\u0259r\u0259k \u201c C\u0259nubi-Q\u0259rbi T\u00fcrk Respublikas\u0131 \u201c olur.D\u00f6vl\u0259tin \u0259razisi 40 min kv. km. \u0259halisinin say\u0131 is\u0259 1.8 mln. Ordunun say\u0131 3 000 d\u0259n 8 000 \u0259 art\u0131r\u0131l\u0131r. D\u00f6vl\u0259tin daxilin\u0259 Qars, \u018frdahan, \u0130\u011fd\u0131r, Nax\u00e7\u0131van, Bor\u00e7al\u0131, Ah\u0131ska, A\u011fbaba, Amasya, Batum vilay\u0259tl\u0259ri daxil idi. H\u00f6k\u00fcm\u0259tin 18 b\u0259ndd\u0259n ibar\u0259t konstitusyas\u0131,12 nazirl\u0259r kabineti, 131 mill\u0259t v\u0259kili, gerbi v\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 ay ulduz olan ya\u015f\u0131l, q\u0131rm\u0131z\u0131 r\u0259ngli bayra\u011f\u0131 t\u0259sdiq olunmu\u015fdu. R\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili T\u00fcrk dili idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Emin A\u011fa m\u0259sl\u0259kda\u015flar\u0131 Cahangiro\u011flu \u0130brahim B\u0259y v\u0259 Sami B\u0259yl\u0259 b\u0259rab\u0259r yaratd\u0131qlar\u0131 d\u00f6vl\u0259tin dayaqlar\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k v\u0259 geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn xalq\u0131 erm\u0259ni v\u0259 g\u00fcrc\u00fc t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda birlik v\u0259 b\u0259rab\u0259rliy\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r v\u0259 bu amacla Nax\u00e7\u0131vana do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t edir, yol boyu d\u00f6vl\u0259tin q\u0259bul etdiyi q\u0259rarlar\u0131 oxuyurlar v\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 boyunca yeni \u015f\u00f6b\u0259l\u0259r a\u00e7\u0131rlar. D\u00f6vl\u0259tin g\u00fcn\u00fc-g\u00fcnd\u0259n g\u00fccl\u0259nm\u0259si \u0130ngilisl\u0259ri \u00e7ox narahat edirdi.Onlar b\u00f6lg\u0259d\u0259 g\u00fccl\u00fc bir T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tinin yaranmas\u0131n\u0131 ist\u0259mirdil\u0259r.Bel\u0259c\u0259 1919-cu il 13 aprel \u0130ngilis qo\u015funlar\u0131 Qars\u0131 i\u015f\u011fal ed\u0259r\u0259k C\u0259nubi-Q\u0259rbi Qafqaz T\u00fcrk Respublikas\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na son qoydular.D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 h\u0259bs olunub Maltaya s\u00fcrg\u00fcn olundular. D\u00f6n\u0259min Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin Ba\u015f Naziri olan F\u0259t\u0259li Xan Xoyski Emin a\u011fan\u0131n ona zaman\u0131nda etdiyi yax\u015f\u0131l\u0131qlar\u0131 unutmayaraq m\u00fctt\u0259fiql\u0259ri oldu\u011fu \u0130ngilisl\u0259rd\u0259n onu s\u00fcrg\u00fcnd\u0259n xilas edib, c\u0259zas\u0131n\u0131 v\u0259t\u0259ni Bor\u00e7al\u0131ya yax\u0131n Tiflis h\u0259bsxanas\u0131nda \u00e7\u0259km\u0259sin\u0259 nail olur. Bel\u0259likl\u0259, Bor\u00e7al\u0131 Paris konfrans\u0131ndan sonra Az\u0259rbaycanla G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda m\u00fcbahis\u0259li torpa\u011fa \u00e7evils\u0259d\u0259 1920-cu ild\u0259 Stalinin t\u0259kidi il\u0259 G\u00fcrc\u00fcstana verilir. Bir m\u00fcdd\u0259t Metex qalas\u0131nda c\u0259za \u00e7\u0259k\u0259n Emin a\u011fa oradan qa\u00e7araq gec\u0259 h\u0259bsxana r\u0259isinin evin\u0259 g\u0259l\u0259r\u0259k ona deyir: &#171;G\u00f6r\u00fcrs\u0259nki azadl\u0131qadayam, m\u0259n asanl\u0131qla can ver\u0259n deyil\u0259m.\u0130st\u0259yirsiz m\u0259ni t\u0259krar h\u0259bs edin, ist\u0259yirsiz burax\u0131n.&#187; Emin a\u011fan\u0131n bu \u015f\u00fccay\u0259tini g\u00f6r\u0259n r\u0259is ona \u2013 &#171;s\u0259ni bir \u015f\u0259rtl\u0259 buraxaram ki, Tiflisd\u0259n \u00e7\u0131xasan&#187; &#8212; deyir. Bundan sonra Emin a\u011fa Qaza\u011fa g\u0259lir v\u0259 \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna q\u0259d\u0259r burada ya\u015fay\u0131r.O, 1937-ci ild\u0259 v\u0259fat edir.Onun q\u0259bri Qaza\u011f\u0131n Qarapapaqlar k\u0259ndind\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fd\u0259bi f\u0259aliyy\u0259ti<\/p>\n\n\n\n<p>Emin A\u011fa sad\u0259c\u0259 toplumsal f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rl\u0259 kifay\u0259tl\u0259nm\u0259mi\u015f, eyni zamanda Bor\u00e7al\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 \u0259d\u0259biyyat ortam\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259sdiql\u0259mi\u015fdi. G\u00f6z\u0259l saz \u00e7al\u0131b oxuyurmu\u015f, \u015feirl\u0259r qo\u015furmu\u015f.<\/p>\n\n\n\n<p>Qeyd: G\u00fcrc\u00fcstan D\u00f6vl\u0259t Muzeyind\u0259 Emin A\u011fan\u0131n t\u0259qdim etdiyi &#171;Bor\u00e7al\u0131 Qad\u0131n\u0131n\u0131n Geyimi&#187; adl\u0131 etnoqrafik eksponat qorunmaqdad\u0131r .<\/p>\n\n\n\n<p>Emin A\u011fa&#8217;n\u0131n 1912 ilind\u0259 Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 yay\u0131mlanm\u0131\u015f &#171;\ufee5\ufe8e\ufef3\ufeed\ufe8d \u060c\ufbfc\ufeaa\ufeb4\ufe91&#187; \/ &#171;B\u0259sdi, Oyan!&#187; kitab\u0131 onun \u0259d\u0259bi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259yani g\u00f6st\u0259ricisidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Kitab\u0131n \u00fcz s\u0259hif\u0259si:<\/p>\n\n\n\n<p>!\ufee5\ufef3\ufeed\ufe8d \u060c\ufbfc\ufeaa\ufeb4\ufe91 \/ B\u0259sdi, Oyan! \ufeea\ufef3\ufe8e\ufb91\ufea3 \ufbfd\ufee0\ufee3 \/ milli hekay\u0259 \ufeae\ufecc\ufeb7 \/ \u015feir<\/p>\n\n\n\n<p>\ufbfc\ufeae\ufef4\ufeb7\ufe8e\ufee7 \ufeed \ufed2\ufedf\ufe86\ufee3 \/ m\u00fc\u0259llif v\u0259 na\u015firi:<br>\ufed1\ufeee\ufef4\ufee0\ufecb \ufbfd\ufe9f\ufe8e\ufea3 \ufe8e\ufecf\ufe8d \ufee6\ufef4\ufee3\ufe8d \/ Emin A\u011f\u0430 Hac\u0131 Al\u0131yev \ufeda\ufb59\ufed7 \u06f1\u06f5 :\ufbfd\ufe98\ufee4\ufef4\ufed7 \/ Qiym\u0259ti: 15 q\u0259pik. \ufbfc\ufeaa\ufee7\ufeee\ufedf\ufeed\ufe8d \ufb56\ufe8e\ufb7c \ufee9\ufeaa\ufee8\ufeb3\ufeea\ufecc\ufe92\ufec4\ufee3 \u00ab\ufed5\ufeae\ufeb7\u00bb \ufee9\ufeaa\ufeb4\ufef4\ufee0\ufed4\ufe97 \/ Tiflis&#8217;d\u0259 \u00ab\u015e\u0259rq\u00bb m\u0259tb\u0259\u0259sind\u0259 \u00e7\u0430p olundu. \u06f1\u06f9\u06f1\u06f2 \ufbfc\ufea9\ufefc\ufef4\ufee3 \ufe94\ufee8\ufeb3 \u066d \u06f1\u06f3\u06f3\u06f0 \ufbfc\ufeae\ufea0\ufeeb \ufe94\ufee8\ufeb3 \/ S\u0259n\u0259 hicri 1330. S\u0259n\u0259 mil\u0430di 1912<\/p>\n\n\n\n<p>Kitab\u0131n v\u0259 \u0259s\u0259rin yazarca &#171;B\u0259sdi, Oyan!&#187; adland\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 milli hekay\u0259 olaraq tan\u0131d\u0131lmas\u0131 rastg\u0259l\u0259 deyildi. 20-ci y\u00fczilin ba\u015flar\u0131nda &#171;B\u0259sdi&#187;, &#171;Oyan&#187;, &#171;Mill\u0259t&#187;, &#171;Qeyr\u0259t&#187;, &#171;H\u00fcrriyy\u0259t&#187; kimi \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f \u00fcnl\u0259mli k\u0259lm\u0259l\u0259rin \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131zda, \u00f6nc\u0259likl\u0259 d\u0259, \u015feird\u0259 s\u0131x-s\u0131x i\u015fl\u0259nilm\u0259sin\u0259 d\u0259st\u0259k olaraq, Emin A\u011fa Hacall\u0131 da Bor\u00e7al\u0131da &#171;B\u0259sdi, Oyan!&#187; \u00fcnl\u0259mini (nidas\u0131n\u0131) kitab, \u0259s\u0259r ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7m\u0259kl\u0259 ulusu c\u0259hal\u0259td\u0259n qurtulma\u011fa s\u0259sl\u0259mi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6ns\u00f6zd\u0259 oxuyuruq: &#171;H\u0259r k\u0259sin borcudur, \u0259lind\u0259n g\u0259ldi\u011fi q\u0259d\u0259r h\u0259r n\u00f6v il\u0259 olmu\u015f olsa, b\u0259\u015f\u0259r\u0259, \u0259l\u0259lh\u00fcsus, \u00f6z mill\u0259tin\u0259 k\u00f6m\u0259k el\u0259sin. N\u0259 fayda ki, \u0259cdadlar\u0131m\u0131z bizi na\u015f\u0131 qoymu\u015flar, m\u0259ram\u0131m\u0131z\u0131 ifad\u0259 etm\u0259y\u0259 dil v\u0259 q\u0259l\u0259mimiz yoxdur. Bununla bel\u0259, mill\u0259timizin bug\u00fcnk\u00fc hal\u0131na baxanda insan sakit dura bilmir, odur ki, b\u0259ndeyi-hakir d\u0259 bu balaca kitab\u00e7ay\u0131 yaz\u0131b n\u0259\u015frin\u0259 iqdam etdim&#8230;&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259nzum hekay\u0259nin olay \u00f6rg\u00fcs\u00fcnd\u0259 Bor\u00e7al\u0131 g\u0259nci F\u0259rhad\u0131n ba\u015f\u0131na g\u0259l\u0259nl\u0259r dil\u0259 g\u0259tirilir. O, on ya\u015f\u0131nda elm\u0259 yiy\u0259l\u0259nm\u0259yi f\u0259hm q\u0131l\u0131r, ana-atas\u0131ndan rica edir ki, onu oxutsunlar. Atas\u0131 Mahmud o\u011flunun bu s\u00f6zl\u0259rini cin, \u015feytan s\u00f6z\u00fc q\u0259bul edir, \u0259s\u0259bil\u0259\u015fir, onu evd\u0259n qovur. F\u0259rhad me\u015f\u0259d\u0259 elm q\u0259dri bil\u0259n, z\u0259ngin bir ovcuya rast g\u0259lir. R\u0259\u015fid ad\u0131nda bu ovcun\u0131n \u00f6vlad\u0131 yoxuymu\u015f, F\u0259rhad\u0131 o\u011fullu\u011fa g\u00f6t\u00fcr\u00fcr, mal-m\u00fclk\u00fcn\u00fcn yar\u0131s\u0131n\u0131 ona vasiyy\u0259t edir, onu oxuma\u011fa h\u0259v\u0259sl\u0259ndirir. F\u0259rhad gimnazya bitirib h\u0259kimlik \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Paris&#8217;\u0259 gedir. Paris&#8217;d\u0259 yeddi il oxuyub, f\u0259nn\u0259 kamil olur. Orada bir milyon\u00e7u x\u0259st\u0259y\u0259 \u015f\u0259fa verir, pul qazan\u0131r. Bu a\u015famada R\u0259\u015fid d\u0259 a\u011f\u0131r x\u0259st\u0259l\u0259nir, F\u0259rhad m\u0259ml\u0259k\u0259t\u0259 d\u00f6n\u00fcr, R\u0259\u015fid&#8217;in d\u0259rdin\u0259 \u0259la\u00e7 tap\u0131r, \u00fc\u00e7 g\u00fcnd\u0259n sonra R\u0259\u015fid aya\u011fa qalx\u0131r. F\u0259rhad&#8217;\u0131n g\u0259li\u015fin\u0259 qurbanlar k\u0259silir, m\u0259clis qurulur. Mahmud da xan\u0131m\u0131 Fatma il\u0259 m\u0259clis\u0259 g\u0259lir. On s\u0259kkiz illik ata-o\u011ful, ana-o\u011ful h\u0259sr\u0259ti sona \u00e7at\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fs\u0259rin sonunda &#171;\ufee2\ufef3\u06d5\ufeaa\ufee8\ufee4\ufee0\ufecc\ufe97 \ufbfd\ufedf\ufe8e\ufb7c\ufead\ufeee\ufe91&#187; \/ &#171;Bor\u00e7al\u0131 t\u0259limind\u0259y\u0259m&#187; dey\u0259 Bor\u00e7al\u0131n\u0131n an\u0131lmas\u0131yla m\u0259zmun Bor\u00e7al\u0131 ger\u00e7\u0259kliyin\u0259 ba\u011flan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259hr\u0259man F\u0259rhad d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn elm\u0259, t\u0259hsil\u0259 meyilli g\u0259n\u00e7liyinin t\u0259msil\u00e7isidir:<\/p>\n\n\n\n<p>Ay atacan, \u00e7\u0259k z\u0259hm\u0259ti, oxuyum, olum adam,<br>N\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn yaranm\u0131\u015f\u0131q, d\u00fcnyadan bir \u015fey dadam.<br>Oxusam m\u0259n s\u0259b\u0259b ollam ba\u011fl\u0131 qap\u0131 a\u00e7ma\u011fa,<br>Bu qaranl\u0131q heym\u0259miz\u0259 l\u0259l, g\u00f6vh\u0259r sa\u00e7ma\u011fa.<br>v\u0259ya:<\/p>\n\n\n\n<p>E\u015fidin, ay islamlar, elmsiz \u015f\u0259xs adam deyil,<br>G\u00f6z\u00fc var, g\u00f6rm\u0259z he\u00e7 \u015fey, \u00f6z\u00fc d\u0259 xo\u015f q\u0259d\u0259m deyil.<br>At\u0131n bu bo\u015f fikirl\u0259ri siz, y\u00fcr\u00fcy\u0259k elm\u0259 sar\u0131,<br>\u0130nsana f\u0259rzdir \u00fc\u00e7 \u015fey: elm, \u0259d\u0259b, pe\u015f\u0259 bar\u0131.<br>Buyurmu\u015f H\u0259zr\u0259ti R\u0259sul: &#171;M\u0259n mat fi tal\u0259p-\u0259l elm \u015f\u0259hid&#187; &#8212;<br>H\u0259r k\u0259s elmin u\u011frunda \u00f6l\u00fcrs\u0259, olacak \u015f\u0259hid&#8230;<br>v\u0259ya:<\/p>\n\n\n\n<p>Bilin v\u0259 e\u015fidin, mill\u0259t, elm laz\u0131md\u0131r bizl\u0259r\u0259, &#8212; s\u00f6yl\u0259yir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fs\u0259rd\u0259 r\u0259\u011fb\u0259t do\u011furan ikinci xarakter &#8212; R\u0259\u015fid \u018fmi elmin, elm dal\u0131nca ged\u0259n g\u0259ncl\u0259rin himay\u0259\u00e7isidir. F\u0259rhad elmin a\u00e7ar\u0131n\u0131n R\u0259\u015fid \u018fmi kimi \u0259\u015fr\u0259fl\u0259r \u0259lind\u0259 oldu\u011funu sayq\u0131yla bildirir, yeti\u015fdiyi d\u0259r\u0259c\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259n \u00f6nc\u0259 ona t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr edir:<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259ni girdabi-g\u0259fl\u0259td\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u0259n g\u0259miy\u0259 s\u0259ns\u0259n, Bu q\u0259d\u0259r \u00e7\u0131raq i\u015f\u0131\u011f\u0131 yetir\u0259n h\u0259r k\u0259s\u0259 s\u0259ns\u0259n.<\/p>\n\n\n\n<p>Bor\u00e7al\u0131 balas\u0131n\u0131n elm, t\u0259hsil \u00fc\u00e7\u00fcn Paris\u0259 getm\u0259si Avropa m\u0259d\u0259niyy\u0259tini t\u0259qdird\u0259n ir\u0259li g\u0259lmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;B\u0259sdi, Oyan!&#187; \u0259s\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 misralarla tamamlan\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p>Xudaya, saxla yazan\u0131, oxuyub dinl\u0259y\u0259ni,<br>Bor\u00e7al\u0131 t\u0259limind\u0259y\u0259m, yazard\u0131m bundan iyi y\u0259ni.<br>Emin, dua et subhi \u015fam, s\u0259nin d\u0259 F\u0259rhad&#8217;\u0131n bulsun,<br>T\u0259k elmd\u0259n bir \u015fey \u00e7\u0131xmaz, elm il\u0259 a\u011fl\u0131 da olsun.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259nb\u0259:<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eur\u0259ddin M\u0259mm\u0259dli, Mustafa Tanr\u0131verdi: Kars \u0130slam \u015euras\u0131&#8217;n\u0131n \u0130lk Reisi Bor\u00e7al\u0131l\u0131 Kepenek\u00e7i Emin A\u011fa \/ Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc Dergisi, Kafkas \u00dcniversitesi, 2: 165\u2013180, Kars 2008 \u015eur\u0259ddin M\u0259mm\u0259dli: Prezident Kepenek\u00e7i Emin A\u011fa \/ Ulu T\u00fcrk Yurdu Bor\u00e7al\u0131 Sitesi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Emin A\u011fa Acalov- Bor\u00e7al\u0131 Qarapapaq T\u00fcrk C\u00fcmhuriyy\u0259tinin Ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 1918, C\u0259nub-Q\u0259rbi Qafqaz T\u00fcrk Respublikas\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":1552,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-1551","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"featured_image_urls":{"full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/vcswer.png",800,599,false],"thumbnail":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/vcswer-150x150.png",150,150,true],"medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/vcswer-300x225.png",300,225,true],"medium_large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/vcswer-768x575.png",640,479,true],"large":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/vcswer.png",640,479,false],"1536x1536":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/vcswer.png",800,599,false],"2048x2048":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/vcswer.png",800,599,false],"covernews-slider-full":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/vcswer.png",800,599,false],"covernews-slider-center":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/vcswer.png",668,500,false],"covernews-featured":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/vcswer.png",800,599,false],"covernews-medium":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/vcswer-720x380.png",540,285,true],"covernews-medium-square":["https:\/\/veteran.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/vcswer-675x450.png",375,250,true]},"author_info":{"display_name":"Veteran.az","author_link":"https:\/\/veteran.az\/?author=3"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/veteran.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Tarix<\/a>","tag_info":"Tarix","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1551","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1551"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1551\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1556,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1551\/revisions\/1556"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1552"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1551"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1551"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/veteran.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1551"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}